Ontmoet die San en die Khoikhoi - die eerste mense wat in suider-Afrika gewoon het - en kom agter hoe die aanhou van diere die manier waarop mense geleef het, verander het.
Speaker notes
Verwelkom die leerders by die storie van die vroegste mense in suider-Afrika. Verduidelik die twee groot groepe wat hulle sal ontmoet: die San, wat jagter-versamelaars was, en die Khoikhoi, wat veewagters was. Vra wat hulle dink 'jagter-versamelaar' en 'veewagter' beteken voordat jy begin. [SME] Datums vir hierdie samelewings word as growwe skattings gegee wat geskik is vir Graad 5.
Die San was die eerste mense wat in suider-Afrika gewoon het, baie duisende jare gelede.
Die San was die vroegste mense in suider-Afrika. Hulle het hier gewoon lank voor daar dorpe, plase of skryfwerk was. Hierdie tyd word die Latere Steentydperk genoem, want mense het hulle gereedskap van klip, hout en been gemaak.
- Die San het nie permanente dorpe gebou nie - hulle het van plek tot plek getrek.
- Hulle het van die land geleef deur diere te jag en wilde plante te versamel.
- Baie later het 'n ander groep, die Khoikhoi, met diere aangekom om op te pas.
Speaker notes
Skep die toneel met 'n gevoel van diep tyd. Graad 5-leerders vind dit moeilik om 'duisende jare gelede' te verbeel, so vergelyk dit met baie, baie oorgrootouers gelede. Stel die woord 'nomadies' voor (rondtrek) wat weer opkom. Verduidelik dat ons van hierdie mense leer uit dinge wat hulle agtergelaat het, soos gereedskap en rotskuns.
Die San het alles wat hulle nodig gehad het uit die natuurlike wereld rondom hulle gekry.
Die San het oorleef deur wilde diere soos die gemsbok en ander wildsbokke te jag, en deur wilde plante, wortels, bessies en heuning te versamel. Omdat hulle die diere en die seisoene gevolg het, het hulle van plek tot plek getrek. Ons noem dit 'n nomadiese lewenswyse.
- Die mans het gewoonlik gejag.
- Die vroue het plante versamel en wortels uitgegrawe om te eet.
- Hulle het net geneem wat hulle nodig gehad het, sodat die land kon herstel.
Speaker notes
Verduidelik die verskil tussen jag en versamel, en dat albei nodig was om te oorleef - die versameling van plante het dikwels die betroubaarste kos gegee. Let op die verdeling van take tussen mans en vroue sonder om dit volgens vandag se idees te oordeel. Versterk die respek wat die San vir die natuur gehad het: hulle het die land versigtig gebruik sodat dit nie opgeraak sou word nie.
Die San het 'n slim manier uitgedink om diere baie groter as hulleself te jag.
Die San het 'n klein boog en pyle gemaak. Hulle het gif op die punte van die pyle gesit. Nadat hulle 'n dier geskiet het, het hulle stilweg sy spore gevolg - soms dae lank - totdat die gif dit swak genoeg gemaak het om te vang. Goeie spoorsny-vaardighede was baie belangrik.
- Die gif het van plante, slange of kewerlarwes gekom.
- Jagters moes baie naby kom en net een keer skiet.
- Hulle het spore in die sand gelees om die dier te volg.
Speaker notes
Hierdie skyfie wys die San se vaardigheid en kennis, nie net oorlewing nie. Beklemtoon die geduld en diep begrip van die natuur wat dit gekos het om 'n dier dae lank te volg en om te weet watter plante gif maak. Hanteer 'gif' eenvoudig en feitelik - dit was 'n hulpmiddel om kos te vind, nie om mense skade aan te doen nie. Vra die leerders hoekom dit saak gemaak het om net een keer te skiet (om weggesteek te bly, om pyle te spaar).
Die San het alles wat hulle besit het gemaak van wat hulle rondom hulle gekry het.
Vuurstokke
Twee stokke teen mekaar gevryf om 'n vonk te maak. Vuur het warmte, lig en gaar kos gegee.
Volstruiseierdop
'n Lee volstruiseier is gebruik om water te dra en te stoor, begrawe om dit koel te hou.
Grawestok
'n Skerp stok wat gebruik is om wortels en bolle uit te grawe om te eet.
Kaross
'n Ledermantel gemaak van 'n diervel, gedra vir warmte en om dinge te dra.
Speaker notes
Gebruik hierdie vier voorwerpe om San-lewe tasbaar te maak. Wys uit dat alles lig was en gedra kon word, omdat die San altyd getrek het. Krale en volstruiseierdop is ook vir versiering gebruik en as geskenke gegee om vriendskappe tussen groepe te bou. Nooi die leerders om hulle voor te stel dat hulle net besit wat hulle kan dra.
Die San het in klein groepe geleef waar almal gelyk was.
Die San het in klein bendes van omtrent 15 tot 40 mense geleef, dikwels 'n paar gesinne saam. Hulle het geen hoofmanne gehad nie en niemand was ryker of belangriker as enigiemand anders nie. Hulle het hulle kos gedeel en mekaar gehelp. Hulle het geglo niemand kon die land besit nie - dit was vir almal om te gebruik.
- Vroue kon in minder as 'n uur 'n grasskuiling bou.
- Kinders het geleer deur te speel en hulle ouers na te boots.
- Deel het beteken dat niemand honger gely het terwyl ander kos gehad het nie.
Speaker notes
Dit is 'n goeie plek om oor billikheid en gemeenskap te praat. Vergelyk saggies met vandag se wereld waar mense dinge besit. Verduidelik dat 'geen hoofmanne' nie beteken het daar was geen reels nie - die groep het saam besluite geneem en ouderlinge is gerespekteer. Hou die toon respekvol en vermy om San-lewe as 'eenvoudig' of 'minder gevorderd' te laat klink; dit was goed geskik vir hulle wereld.
Die San het duisende prente op rotse en grotmure geskilder en gekerf.
Rotskuns beteken prente wat op rots geskilder of gekerf is. Suid-Afrika het van die beste rotskuns in die wereld, en die meeste daarvan is deur die San gemaak. Hulle het mense en diere soos die eland geskilder, met verf gemaak van natuurlike kleure. Sommige skilderye in die uKhahlamba Drakensberge is omtrent 3 000 jaar oud.
- Verf is gemaak van dinge soos rooi en geel klip, houtskool en bloed.
- Die eland, 'n groot wildsbok, is meer as enige ander dier geskilder.
- Rotskuns help ons om te leer hoe die San geleef het en wat hulle geglo het.
Speaker notes
Beklemtoon dat rotskuns 'n werklike rekord is wat deur die San self agtergelaat is - 'n skakel met die verlede. Noem die eland se besondere belangrikheid. Die beroemde Linton-paneel (nou in 'n museum) het selfs deel van Suid-Afrika se wapen geinspireer. [SME] Die presiese ouderdom van rotskuns wissel per plek; 3 000 jaar is die bevestigde syfer wat SAHO vir die Drakensberge gee, maar baie skilderye is jonger en 'n paar ouer - bevestig die bewoording met 'n SME.
Rotskuns was belangrik vir San-oortuigings, nie net versiering nie.
Ons kan nie heeltemal seker wees hoekom die San geskilder het nie, maar baie kenners glo die prente was deel van hulle oortuigings en geestelike lewe. Spesiale mense wat genesers genoem is, het danse gehou om hulle gemeenskap te help, en sommige skilderye wys dalk wat hulle gevoel en gesien het. Die kuns vertel ons ook van die diere en die lewe wat die San goed geken het.
- Sommige skilderye is dalk verbind aan genesingsdanse en drome.
- Ander is dalk gemaak om goeie geluk vir 'n jag te bring.
- Vandag word rotskuns beskerm as deel van Suid-Afrika se erfenis.
Speaker notes
Bied die geestelike betekenis van rotskuns respekvol en eenvoudig aan. Maak vir die leerders duidelik dat dit is wat baie kenners dink, nie 'n bewese feit nie - historici gebruik leidrade om versigtige raaiskote te maak. Vermy sensasionele taal oor 'beswyming' met Graad 5; 'genesingsdanse' en 'drome' is sagte, akkurate ingange. Beklemtoon dat om rotskuns te beskadig teen die wet is omdat dit aan almal behoort. [SME] Die sjamanistiese/beswyming-interpretasie is die voorste wetenskaplike teorie maar word gedebatteer - hou dit geraam as 'baie kenners glo'.
Omtrent 2 000 jaar gelede het 'n nuwe groep diere na suider-Afrika gebring.
Die Khoikhoi het van verder noord na suider-Afrika ingetrek omtrent 2 000 jaar gelede. Die naam Khoikhoi beteken 'die regte mense'. Hulle was veewagters, ook pastoraliste genoem, omdat hulle diere aangehou en opgepas het. Dit was 'n splinternuwe manier van leef wat die San nog nie voorheen gesien het nie.
- Veewagters hou mak gemaakte (tam) diere aan in plaas van net te jag.
- Soos die San was die Khoikhoi nomadies en het getrek om weiding te vind.
- Hulle het skape, bokke en beeste aangehou.
Speaker notes
Stel die groot verandering van hierdie eenheid voor: veewagtery. Verduidelik 'mak gemaak' met alledaagse voorbeelde ('n tam hond of 'n plaaskoei teenoor 'n wilde dier). Let op dat die Khoikhoi steeds gejag en versamel het, maar die aanhou van diere was die nuwe en belangrike verskil. [SME] Die oorsprong en presiese aankomsdatum van veewagtery/die Khoikhoi in suider-Afrika word deur argeoloe gedebatteer; '2 000 jaar gelede' volg die SAHO Graad 5-materiaal en is 'n vereenvoudiging.
Die Khoikhoi se hele lewe was rondom hulle diere gebou.
Die Khoikhoi het met hulle troppe getrek om vars gras en water te vind. Hulle huise, genoem matjieshuise, is van rietmatte oor dun pale gemaak sodat hulle afgebreek en op die diere se rugte gedra kon word. Beeste was baie kosbaar. Die vroue het die diere gemelk en die mans het steeds vir vleis gejag.
- Huise en potte is lig gemaak sodat hulle maklik was om te skuif.
- Hulle het meestal die melk gedrink eerder as om hulle beeste te slag.
- Beeste is net by spesiale geleenthede geeet, soos troues en begrafnisse.
Speaker notes
Verduidelik die praktiese slimheid van die matjieshuis - 'n huis wat jy kan oppak en dra. Die kernidee is dat beeste lewend gehou is vir melk en as rykdom, nie hoofsaaklik vir vleis nie. Dit is 'n groot verskil van die San, wat die diere geeet het wat hulle gejag het. Stel die woord 'matjieshuis' saggies voor; die uitspraak is ongeveer 'matjies-hoyse'.
Om diere te besit het Khoikhoi-samelewing anders as San-samelewing gemaak.
Speaker notes
Dit is die hart van die CAPS-vraag 'hoe veewagtery samelewings verander het'. Die hoofidee: omdat diere besit kon word, het rykdom verskyn, en met rykdom het verskille in belangrikheid en die begin van leiers gekom. Bring uit dat dit nie 'beter' of 'slegter' is nie - net 'n ander manier van leef wat uit die aanhou van diere gegroei het. Laat leerders na een verskil in elke kolom wys.
Die San en Khoikhoi het naby mekaar geleef, wat soms konflik veroorsaak het.
Die San en Khoikhoi het in dieselfde gebiede geleef. Die Khoikhoi se beeste en skape het baie gras geeet, en dit het die wilde diere wat die San gejag het weggejaag. Wanneer die San honger geword het, het hulle soms die Khoikhoi se diere vir kos gevat. Dit het tot bakleiery tussen die twee groepe gelei. Maar daar was ook handel en vriendskap, en sommige San het by Khoikhoi-groepe aangesluit.
- Troppe het die gras geeet, so wilde diere het weggetrek.
- Die twee groepe het beide met mekaar handel gedryf en gebaklei.
- Saam word hulle soms die Khoisan genoem.
Speaker notes
Gee 'n gebalanseerde prentjie: verhoudinge was nie net konflik nie. Daar was ook handel, ondertroue en samewerking sowel as gevegte oor hulpbronne. Verduidelik die gekombineerde term 'Khoisan'. Hierdie skyfie stel ook saggies latere geskiedenis op (die aankoms van die Nederlanders in 1652), wat leerders in meer besonderhede in latere grade sal ontmoet. Hou die toon feitelik en vermy om enige groep as 'sleg' voor te stel.
- Long ago San-jagter-versamelaars leef regoor suider-Afrika
- ~3 000 years ago San skilder rotskuns in die Drakensberge
- ~2 000 years ago Khoikhoi-veewagters kom aan met diere
- Over time San en Khoikhoi dryf handel, deel land en baklei soms
Speaker notes
Gebruik dit om leerders te help om die storie te orden: jagter-versamelaars eerste, veewagters later. Herinner hulle dat hierdie growwe datums is, nie presiese nie - historici gebruik 'omtrent' wanneer hulle nie seker kan wees nie. [SME] Al vier datums hier is by benadering en vereenvoudig vir Graad 5; bevestig die raamwerk met 'n SME.
Die San het gejag en versamel en alles gedeel; die Khoikhoi het troppe aangehou, en om diere te besit het verander hoe mense geleef het.
Die San was suider-Afrika se eerste mense. Hulle het geleef deur jag en versameling, van plek tot plek getrek, alles gedeel, en vir ons pragtige rotskuns gelos. Die Khoikhoi was veewagters wat diere aangehou het. Omdat diere besit kon word, het sommige mense ryker as ander geword - so veewagtery het die manier waarop die samelewing gewerk het verander.
Q. Noem twee maniere waarop die San hulle kos gekry het. (2 marks)
Q. Wat is een verskil tussen 'n jagter-versamelaar en 'n veewagter? (2 marks)
Q. Hoe het die aanhou van diere Khoikhoi-samelewing verander? Gee een voorbeeld. (3 marks)
Speaker notes
Vat die twee lewenswyses saam en die kernidee van verandering: om diere te besit het tot rykdom en verskille tussen mense gelei. Gebruik die drie vrae as 'n skriftelike taak of klasbespreking. Vraag 1 toets herroeping (jag, versameling), vraag 2 toets begrip van die twee lewenswyses, en vraag 3 mik op die CAPS-fokus oor hoe veewagtery samelewings verander het. Herinner leerders dat rotskuns 'n kosbare rekord is wat ons moet beskerm.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- Hunter-gatherers and herders in Southern Africa
- Resource type
- Presentation