Hlangana na San na Khoikhoi - vanhu vo sungula ku tshama eAfrika-Dzonga - naswona u kuma leswaku ku hlayisa swifuwo swi cince njhani ndlela leyi vanhu a va hanya ha yona.
Speaker notes
Amukela swichudeni eka ntsheketo wa vanhu vo sungula eAfrika-Dzonga. Hlamusela mintlawa yimbirhi leyikulu leyi va nga ta hlangana na yona: San, lava a va ri vahloti-vahlengeleti, na Khoikhoi, lava a va ri varisi. Vutisa leswaku va ehleketa leswaku 'muhloti-muhlengeleti' na 'murisi' swi nga vula yini u nga si sungula. [SME] Malembe ya vaaki lava ma nyikiwa tanihi swipimo swa kwalomu leswi faneleke Giredi 5.
San a va ri vanhu vo sungula ku tshama eAfrika-Dzonga, magidi yo tala ya malembe lama hundzeke.
San a va ri vanhu vo sungula eAfrika-Dzonga. A va tshama laha ku nga si va na madoroba, mapurasi kumbe ku tsala. Nkarhi lowu wu vuriwa Nguva ya Maribye ya Endzhaku (Later Stone Age), hikuva vanhu a va endla switirhisiwa swa vona hi maribye, timhandzi na marhambu.
- San a va nga aki madoroba lama nga heriki - a va rhurha ku suka ndhawu yin'wana ku ya eka yin'wana.
- A va hanya hi misava hi ku hlota swiharhi na ku hlengeleta swimilana swa nhova.
- Endzhakunyana, ntlawa wun'wana lowu vuriwaka Khoikhoi wu fikile ni swifuwo swa ku risa.
Speaker notes
Veka xiyimo hi mianakanyo ya nkarhi wo leha swinene. Swichudeni swa Giredi 5 swi swi kuma swi tika ku anakanya 'magidi ya malembe lama hundzeke', kutani swi ringanise na vakokwana-kokwana vo tala swinene lava hundzeke. Nghenisa rito 'ku rhurha-rhurha' (nomadic) leri tlhelaka ri huma nakambe. Hlamusela leswaku hi dyondza hi vanhu lava hi swilo leswi va swi siyeke, swo fana na switirhisiwa na swifaniso swa maribye.
San a va kuma hinkwaswo leswi a va swi lava eka ntumbuluko lowu a wu va rhendzele.
San a va hanya hi ku hlota swiharhi swa nhova swo fana na gemsbok na timhala tin'wana, na hi ku hlengeleta swimilana swa nhova, timitsu, mihandzu na vulombe. Hikuva a va landzela swiharhi na minguva, a va rhurha ku suka ndhawu yin'wana ku ya eka yin'wana. Hi vula leswi ku ri vutomi bya ku rhurha-rhurha (nomadic).
- Hakanyingi vavanuna hi vona a va hlota.
- Vavasati a va hlengeleta swimilana va tlhela va cela timitsu ku ti dya.
- A va teka ntsena leswi a va swi lava, leswaku misava yi ta kota ku tlhela yi hluka.
Speaker notes
Hlamusela ku hambana exikarhi ka ku hlota na ku hlengeleta, na leswaku hinkwaswo swimbirhi a swi lava ku hanya - ku hlengeleta swimilana hakanyingi a swi nyika swakudya swo tshembeka ngopfu. Xiya ku avelana ka mintirho exikarhi ka vavanuna na vavasati handle ko swi avanyisa hi mianakanyo ya namuntlha. Tiyisisa ku xixima loku San a va ri na kona eka ntumbuluko: a va tirhisa misava hi vulozi leswaku yi nga heli.
San va humesele ndlela yo tlhariha yo hlota swiharhi leswikulu ku tlula vona.
San a va endla vurha ni miseve yitsongo. A va veka vuxungu eka tinhloko ta miseve. Endzhaku ka ku hlasela xiharhi, a va landzela mikondzo ya xona hi ku miyela - minkarhi yin'wana masiku yo tala - kukondza vuxungu byi endla xi tsana lerova va ta xi khoma. Vuswikoti byo landzela mikondzo a byi ri bya nkoka swinene.
- Vuxungu a byi huma eka swimilana, tinyoka kumbe swivungu swa tirhurhu.
- Vahloti a va fanele va tshinela swinene va hlasela kan'we ntsena.
- A va hlaya mikondzo esaveni ku landzela xiharhi.
Speaker notes
Xitlhelo lexi xi kombisa vuswikoti na vutivi bya San, ku nga ri ku hanya ntsena. Kandziyisa ku lehisa mbilu na ku twisisa ka le henhla ka ntumbuluko loku a ku lava ku landzela xiharhi masiku yo tala na ku tiva leswaku hi swimilana swihi leswi endlaka vuxungu. Khoma 'vuxungu' hi ku olova na hi ntiyiso - a byi ri xitirhisiwa xo kuma swakudya, ku nga ri ku vavisa vanhu. Vutisa swichudeni leswaku ha yini ku hlasela kan'we ntsena a swi ri swa nkoka (ku tumbela, ku hlayisa miseve).
San a va endla hinkwaswo leswi a va ri na swona hi leswi a va swi kuma erhendzeni ka vona.
Tinhonga to tumeka ndzilo
Tinhonga timbirhi to sirheletana ku endla xihatimela xa ndzilo. Ndzilo a wu nyika kufumela, ku vonakala na swakudya leswi swekiweke.
Xigwenyana xa tandza ra mpshe
Tandza ra mpshe ro pfumala a ri tirhisiwa ku rhwala na ku hlayisa mati, ri celeriwa ehansi ku ri hlayisa ri titimela.
Nhonga yo cela
Nhonga leyi lotliweke leyi tirhisiwaka ku cela timitsu na tinyala ku ti dya.
Kaross (nguvu ya dzovo)
Nguvu ya dzovo leyi endliwaka hi dzovo ra xiharhi, yi ambariwa hi ku kufumela na ku rhwala swilo.
Speaker notes
Tirhisa swilo leswi swa mune ku endla vutomi bya San byi twisiseka. Kombisa leswaku hinkwaswo a swi olova naswona a swi nga rhwariwa, hikuva San a va tshama va rhurha nkarhi hinkwawo. Vuhlalu na xigwenyana xa tandza ra mpshe a swi tlhela swi tirhisiwa ku sasekisa naswona a swi nyikiwa tanihi tinyiko ku aka vunghana exikarhi ka mintlawa. Rhamba swichudeni ku anakanya ku va na leswi va nga swi rhwalaka ntsena.
San a va hanya eka mintlawa yitsongo laha un'wana ni un'wana a a ringana.
San a va hanya eka mintlawa yitsongo ya kwalomu ka vanhu va 15 ku ya eka 40, hakanyingi mindyangu yitsongo swin'we. A va nga ri na tihosi naswona a ku ri hava loyi a fumeke kumbe a nga wa nkoka ku tlula un'wana. A va avelana swakudya swa vona va tlhela va pfunana. A va tshemba leswaku a ku ri hava loyi a nga vaka na misava - a yi ri ya vanhu hinkwavo ku yi tirhisa.
- Vavasati a va kota ku aka nghula ya byanyi hi nkarhi lowu nga ehansi ka awara.
- Vana a va dyondza hi ku tlanga na ku kopela vatswari va vona.
- Ku avelana a swi vula leswaku a ku ri hava loyi a lavaka hi ndlala loko van'wana va ri na swakudya.
Speaker notes
Lexi i ndhawu yinene yo vulavula hi vululami na vaaki. Hlela hi ku rhula na misava ya namuntlha laha vanhu va nga na swilo. Hlamusela leswaku ku va na 'hava tihosi' a swi vula ku pfumala milawu - ntlawa a wu endla swiboho swin'we naswona vakulukumba a va xiximiwa. Hlayisa mpfumawulo wa ku xixima naswona papalata ku endla vutomi bya San byi twala byi ri 'byo olova' kumbe 'byi le ndzhaku'; a byi fanelela kahle misava ya vona.
San a va peinta na ku veza magidi ya swifaniso ehenhla ka maribye na emakhumbini ya mikwakwa (bako).
Swifaniso swa maribye (rock art) i swifaniso leswi peintiweke kumbe swi vetliweke ehenhla ka ribye. Afrika-Dzonga yi na swin'wana swa swifaniso swa maribye swo saseka ngopfu emisaveni hinkwayo, naswona swo tala swi endliwe hi San. A va peinta vanhu na swiharhi swo fana na mhofu, va tirhisa mipeinti leyi endliweke hi mihlovo ya ntumbuluko. Swin'wana swa swifaniso eka uKhahlamba Drakensberg swi na kwalomu ka malembe ya 3 000.
- Mupeinti a wu endliwa hi swilo swo fana na ribye ro tshwuka na ro tshopa, malahla na ngati.
- Mhofu (eland), mhala leyikulu, a yi peintiwa ngopfu ku tlula xiharhi xin'wana ni xin'wana.
- Swifaniso swa maribye swi hi pfuna ku dyondza ndlela leyi San a va hanya ha yona na leswi a va swi tshemba.
Speaker notes
Kandziyisa leswaku swifaniso swa maribye i rhekhodo ya xiviri leyi siyiweke hi San vini - vuxaka na nkarhi lowu hundzeke. Boxa nkoka wo hlawuleka wa mhofu. Linton Panel leyi dumeke (sweswi yi le eka muziyamu) yi tlhele yi hlohlotela xiphemu xa xifaniso xa xikombiso xa Afrika-Dzonga (coat of arms). [SME] Malembe ya xiviri ya swifaniso swa maribye ya hambana hi tindhawu; malembe ya 3 000 i nhlayo leyi tiyisisiweke leyi SAHO yi yi nyikaka eDrakensberg, kambe swifaniso swo tala swi ntshwa naswona switsongo swi khale swinene - tiyisisa mavulavulele na SME.
Swifaniso swa maribye a swi ri swa nkoka eka tidyondzo ta vukhongeri bya San, ku nga ri ku sasekisa ntsena.
A hi nga tiyiseki hi ku helela leswaku ha yini San a va peinta, kambe vativi vo tala va tshemba leswaku swifaniso a swi ri xiphemu xa tidyondzo ta vona na vutomi bya moya. Vanhu vo hlawuleka lava vuriwaka vahanyisi a va va na miciangalo (mincino) ku pfuna vaaki-kaya va vona, naswona swifaniso swin'wana swi nga kombisa leswi a va swi twa na ku swi vona. Swifaniso leswi swi tlhela swi hi byela hi swiharhi na vutomi lebyi San a va byi tiva kahle.
- Swifaniso swin'wana swi nga ha va swi fambisana na mincino ya ku hanyisa na milorho.
- Swin'wana swi nga ha va swi endliwe ku tisa nkateko lowunene wa ku hlota.
- Namuntlha swifaniso swa maribye swi sirheleriwa tanihi xiphemu xa ndzhaka ya Afrika-Dzonga.
Speaker notes
Kombisa nhlamuselo ya moya ya swifaniso swa maribye hi ku xixima na hi ku olova. Twananisa swichudeni leswaku leswi hi leswi vativi vo tala va swi ehleketaka, ku nga ri ntiyiso lowu kombisiweke - vativi va matimu va tirhisa swikombiso ku endla swiqhinyo hi vulozi. Papalata ririmi ro chavisa hi 'trance' eka Giredi 5; 'mincino ya ku hanyisa' na 'milorho' i tindlela to olova, to lulama. Kandziyisa leswaku ku onha swifaniso swa maribye ku lwisana na nawu hikuva i swa vanhu hinkwavo. [SME] Nhlamuselo ya vushamani/trance i thiyori ya le henhla ya vadyondzi kambe ya kanetana - yi hlayise yi ri 'vativi vo tala va tshemba'.
Kwalomu ka malembe ya 2 000 lama hundzeke, ntlawa wuntshwa wu tise swifuwo eAfrika-Dzonga.
Khoikhoi va rhurhele eAfrika-Dzonga va huma en'walungwini kwalomu ka malembe ya 2 000 lama hundzeke. Vito Khoikhoi ri vula 'vanhu va xiviri'. A va ri varisi, lava tlhelaka va vuriwa vafuwi (pastoralists), hikuva a va hlayisa na ku languta swifuwo. Leyi a ku ri ndlela leyintshwa swinene ya vutomi leyi San a va nga si tshama va yi vona.
- Varisi va hlayisa swifuwo leswi fuyiweke (swo olova), ematshan'weni yo hlota ntsena.
- Ku fana na San, Khoikhoi a va rhurha-rhurha va rhurhela ku ya kuma madyelo.
- A va hlayisa tinyimpfu, timbuti na tihomu.
Speaker notes
Nghenisa ku cinca lokukulu ka dyondzo leyi: ku risa. Hlamusela 'ku fuyiwa' hi swikombiso swa siku na siku (mbyana yo olova kumbe homu ya purasi ku ringanisiwa na xiharhi xa nhova). Xiya leswaku Khoikhoi a va ha hlota na ku hlengeleta nakona, kambe ku hlayisa swifuwo a ku ri ku hambana ko ntshwa na ko va na nkoka. [SME] Masungulo na siku ra xiviri ra ku fika ka ku risa/Khoikhoi eAfrika-Dzonga ku kanetana hi vativi va swa khale (archaeologists); 'malembe ya 2 000 lama hundzeke' ma landzela tsalwa ra SAHO ra Giredi 5 naswona i ku olovisa.
Vutomi hinkwabyo bya Khoikhoi a byi seketeriwe eka swifuwo swa vona.
Khoikhoi a va rhurha na mintlhambi ya vona ku ya kuma byanyi byintshwa na mati. Tindlu ta vona, leti vuriwaka matjieshuise, a ti endliwa hi masangu ya nhlanga ehenhla ka timhandzi to hlyela leswaku ti kota ku tsemeriwa ehansi ti rhwariwa etinhlana ta swifuwo. Tihomu a ti ri ta risima swinene. Vavasati a va kama swifuwo naswona vavanuna a va ha hlota nyama.
- Tindlu na tibodo a swi endliwa swi olova leswaku swi olova ku swi rhurhisa.
- Hakanyingi a va nwa masi ematshan'weni yo dlaya tihomu ta vona.
- Tihomu a ti dyiwa ntsena hi minkarhi yo hlawuleka, yo fana na micato na mintshaho.
Speaker notes
Hlamusela vutlhari byo tirha bya matjieshuis - yindlu leyi u nga yi phutselaka u yi rhwala. Mhaka ya nkoka hi leswaku tihomu a ti hlayisiwa ti hanya hikwalaho ka masi na tanihi rifuwo, ku nga ri ngopfu hikwalaho ka nyama. Leswi i ku hambana lokukulu na San, lava a va dya swiharhi leswi va swi hlotaka. Nghenisa rito 'matjieshuis' hi ku olova; ku vitaniwa ka rona i kwalomu ka 'machie-hoyse'.
Ku va na swifuwo ku endle leswaku vaaki va Khoikhoi va hambana na vaaki va San.
Speaker notes
Lexi i mbilu ya xivutiso xa CAPS 'ku risa ku cince njhani vaaki'. Mhaka ya nkoka: hikuva swifuwo a swi nga va swa munhu, rifuwo ri humelele, naswona na rifuwo ku te ku hambana ka nkoka na masungulo ya varhangeri. Humesela leswaku leswi a hi 'swinene' kumbe 'swo biha' - i ndlela yo hambana ntsena ya vutomi leyi humeke eka ku hlayisa swifuwo. Endla leswaku swichudeni swi kombeta ku hambana kun'we eka xihlungu xin'wana ni xin'wana.
San na Khoikhoi a va tshama kusuhi swinene, leswi minkarhi yin'wana a swi vanga timholovo.
San na Khoikhoi a va tshama etindhawini tin'we. Tihomu na tinyimpfu ta Khoikhoi a ti dya byanyi byo tala, naswona leswi swi hlongorile swiharhi swa nhova leswi San a va swi hlota. Loko San va khomiwa hi ndlala, minkarhi yin'wana a va teka swifuwo swa Khoikhoi ku va swakudya. Leswi swi vange ku lwa exikarhi ka mintlawa yimbirhi. Kambe a ku tlhela ku ri na ku bindzula na vunghana, naswona San van'wana va joyine mintlawa ya Khoikhoi.
- Mintlhambi a yi dya byanyi, kutani swiharhi swa nhova swi rhurhile swi famba.
- Mintlawa yimbirhi a yi bindzulana naswona yi lwa.
- Swin'we minkarhi yin'wana va vuriwa Khoisan.
Speaker notes
Nyika xifaniso xo ringana: vuxaka a byi nga ri ntsena timholovo. A ku ri na ku bindzula, ku tekana na ku tirhisana swin'we ni ku lwela swilo. Hlamusela rito ro hlanganisiwa 'Khoisan'. Xitlhelo lexi xi tlhela xi lulamisela hakatsongo matimu ya endzhaku (ku fika ka Madati hi 1652), lawa swichudeni va nga ta ma hlangana na wona hi vuenti eka tigiredi ta endzhaku. Hlayisa mpfumawulo wa ntiyiso naswona papalata ku vula leswaku ntlawa wun'wana i 'wo biha'.
- Long ago San vahloti-vahlengeleti va tshama eAfrika-Dzonga hinkwayo
- ~3 000 years ago San va peinta swifaniso swa maribye eDrakensberg
- ~2 000 years ago Varisi va Khoikhoi va fika ni swifuwo
- Over time San na Khoikhoi va bindzulana, va avelana misava naswona minkarhi yin'wana va lwa
Speaker notes
Tirhisa leswi ku pfuna swichudeni ku xaxameta ntsheketo: vahloti-vahlengeleti eku sunguleni, varisi endzhaku. Va tsundzuxe leswaku lawa i malembe ya kwalomu, ku nga ri ya xiviri - vativi va matimu va tirhisa 'kwalomu ka' loko va nga tiyiseki. [SME] Malembe hinkwawo ya mune laha i ya kwalomu naswona ma olovisiwile eka Giredi 5; tiyisisa mavekele na SME.
San a va hlota na ku hlengeleta va tlhela va avelana hinkwaswo; Khoikhoi a va hlayisa mintlhambi, naswona ku va na swifuwo ku cince ndlela leyi vanhu a va hanya ha yona.
San a va ri vanhu vo sungula va Afrika-Dzonga. A va hanya hi ku hlota na ku hlengeleta, va rhurha ku suka ndhawu yin'wana ku ya eka yin'wana, va avelana hinkwaswo, naswona va hi siyele swifaniso swa maribye swo saseka. Khoikhoi a va ri varisi lava a va hlayisa swifuwo. Hikuva swifuwo a swi nga va swa munhu, van'wana va sungule ku fuwa ku tlula van'wana - kutani ku risa ku cince ndlela leyi vaaki a va tirha ha yona.
Q. Vula tindlela timbirhi leti San a va kuma swakudya swa vona ha tona. (2 marks)
Q. I ku hambana kwihi kun'we exikarhi ka muhloti-muhlengeleti na murisi? (2 marks)
Q. Ku hlayisa swifuwo ku cince njhani vaaki va Khoikhoi? Nyika xikombiso xin'we. (3 marks)
Speaker notes
Pfuxeta tindlela timbirhi ta vutomi na mhaka ya nkoka ya ku cinca: ku va na swifuwo ku vange rifuwo na ku hambana exikarhi ka vanhu. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho lowu tsariweke kumbe mbulavurisano wa ntlawa. Xivutiso 1 xi kambela ku tsundzuka (ku hlota, ku hlengeleta), xivutiso 2 xi kambela ku twisisa tindlela timbirhi ta vutomi, naswona xivutiso 3 xi kongomisa eka ku kongomisa ka CAPS eka ndlela leyi ku risa ku cinceke vaaki ha yona. Tsundzuxa swichudeni leswaku swifaniso swa maribye i rhekhodo ya risima leyi hi faneleke ku yi sirhelela.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- Hunter-gatherers and herders in Southern Africa
- Resource type
- Presentation