Ṱanganani na Vhasan na Vhakhoikhoi - vhathu vha u thoma u dzula Afrika Tshipembe - nahone ni wane uri u vhulunga zwifuwo zwo shandula hani nḓila ye vhathu vha vha vha tshi tshila ngayo.
Speaker notes
Ṱanganedzani vhagudiswa kha mafhungo a vhathu vha u thoma Afrika Tshipembe. Ṱalutshedzani zwigwada zwivhili zwihulwane zwine vha ḓo ṱangana nazwo: Vhasan, vhe vha vha vhe vhavhati-vhakuvhanganyi, na Vhakhoikhoi, vhe vha vha vhe vhalisa. Vhavhudziseni uri vha humbula uri 'muvhati-mukuvhanganyi' na 'mulisa' zwi amba mini musi vha sa athu thoma. [SME] Maḓuvha a zwitshavha izwi o ṋewa sa u linganyisela ho leluwaho hu tshi tea Girede 5.
Vhasan vho vha vhe vhathu vha u thoma u dzula Afrika Tshipembe, miṅwahani ya zwigidi minzhi yo fhelaho.
Vhasan vho vha vhe vhathu vha u thoma Afrika Tshipembe. Vho dzula hafha kale phanḓa ha miḓi, bulasi kana u ṅwala. Tshenetshi tshifhinga tshi vhidzwa uri Later Stone Age (Tshifhinga tsha Murahu tsha Matombo), ngauri vhathu vho vha vha tshi ita zwishumiswa zwavho nga matombo, mianḓa na marambo.
- Vhasan a vho ngo fhaṱa miḓi ya tshoṱhe - vho vha vha tshi pfuluwa u bva fhethu huṅwe vha ya huṅwe.
- Vho vha vha tshi tshila nga mavu nga u vhima zwipuka na u kuvhanganya zwimela zwa ḓaka.
- Nga murahu vhukuma, tshiṅwe tshigwada tshine tsha pfi Vhakhoikhoi tsha swika na zwifuwo zwa u lisa.
Speaker notes
Vhea nyimele nga muhumbulo wa tshifhinga tshilapfu vhukuma. Vhagudiswa vha Girede 5 zwi a vha konḓela u humbula 'miṅwahani ya zwigidi yo fhelaho', ngauralo zwi vhambedzeni na vhomakhulukuku vhanzhi vhukuma vho fhelaho. Ḓivhadzani ipfi 'u pfuluwa' (u tshimbila u ya fhethu na fhethu) ḽine ḽa dovha ḽa bvelela. Ṱalutshedzani uri ri guda nga vhenevha vhathu kha zwithu zwe vha zwi sia nga murahu, u fana na zwishumiswa na zwifanyiso zwa matombo.
Vhasan vho vha vha tshi wana zwoṱhe zwe vha zwi ṱoḓa kha shango ḽa mupo ḽe ḽa vha ḽi tshi vha mona.
Vhasan vho tshila nga u vhima zwipuka zwa ḓaka zwi ngaho gemsbok na zwiṅwe zwiphofu, na nga u kuvhanganya zwimela zwa ḓaka, midzi, mitshelo na tshitonga. Ngauri vho vha vha tshi tevhela zwipuka na zwifhinga zwa ṅwaha, vho vha vha tshi pfuluwa u bva fhethu huṅwe vha ya huṅwe. Ri vhidza hoyu vhutshilo uri ndi vhutshilo ha u pfuluwa (nomadic).
- Vhanna kanzhi ndi vhe vha vha vha tshi vhima.
- Vhafumakadzi vho vha vha tshi kuvhanganya zwimela na u imba midzi u itela u ḽa.
- Vho dzhia fhedzi zwe vha zwi ṱoḓa, uri shango ḽi kone u dovha ḽa vuwa.
Speaker notes
Ṱalutshedzani phambano vhukati ha u vhima na u kuvhanganya, na uri zwoṱhe zwivhili zwo vha zwi tshi ṱoḓea u itela u tshila - u kuvhanganya zwimela kanzhi ho ṋea zwiḽiwa zwi fulufhedzeaho. Ṱhogomelani u kovhekanywa ha mishumo vhukati ha vhanna na vhafumakadzi ni sa hasheli nga kuhumbulele kwa ṋamusi. Khwaṱhisedzani ṱhonifho ye Vhasan vha vha nayo kha mupo: vho shumisa shango nga vhulondi uri ḽi si fhele.
Vhasan vho ḓivhona nḓila ya vhutali ya u vhima zwipuka zwihulwane u fhira vhone vhaṋe.
Vhasan vho ita buraha na misevhe miṱuku. Vho vhea vhulungu kha nṱha ha misevhe. Nga murahu ha u posa tshipuka, vho vha vha tshi tevhela zwiga zwatsho nga u fhumula - nga zwiṅwe zwifhinga lwa maḓuvha - u swikela vhulungu vhu tshi ita uri tshi shaye maanḓa lwe vha kona u tshi fara. Vhutsila ha u tevhela zwiga ho vha vhu tshi ṱoḓea vhukuma.
- Vhulungu ho bva kha zwimela, dziṋowa kana zwikwekwe zwa dziphuvhi.
- Vhavhati vho vha vha tshi fanela u sendela tsini vhukuma na u posa luthihi fhedzi.
- Vho vhala zwiga muṱavhani u itela u tevhela tshipuka.
Speaker notes
Tshenetshi tshiteji tshi sumbedza vhutsila na nḓivho ya Vhasan, hu si u tshila fhedzi. Ombedzelani u konḓelela na u pfesesa ho dzikaho ha mupo he ha ṱoḓea u tevhela tshipuka lwa maḓuvha na u ḓivha uri ndi zwifhio zwimela zwi itaho vhulungu. Farani 'vhulungu' nga hu pfalaho na ho teaho - ho vha tshishumiswa tsha u wana zwiḽiwa, hu si tsha u huvhadza vhathu. Vhudziseni vhagudiswa uri ndi ngani u posa luthihi fhedzi zwo vha zwi tshi ndeme (u dzula wo dzumbama, u vhulunga misevhe).
Vhasan vho ita zwithu zwoṱhe zwe vha vha nazwo nga zwe vha zwi wana zwi tshi vha mona.
Thonga dza mulilo
Thonga mbili dzo sindwaho khathihi u itela u bveledza phazwa. Mulilo wo ṋea mufhiso, tshedza na zwiḽiwa zwo bikwaho.
Gumbo ḽa ḽiṱaḓa ḽa ntsa
Ḽiṱaḓa ḽa ntsa ḽo fhelaho ḽo shumiswa u hwala na u vhulunga maḓi, ḽo dzumbwa fhasi u itela u ḽi dzikisa.
Thonga ya u imba
Thonga yo lodzwaho i shumiswaho u imba midzi na matshele u itela u ḽa.
Kaross
Nguvho ya mukumba yo itwaho nga tshikumba tsha tshipuka, i ambarwaho u itela mufhiso na u hwala zwithu.
Speaker notes
Shumisani zwenezwi zwithu zwiṋa u ita uri vhutshilo ha Vhasan vhu vhonale zwavhuḓi. Sumbedzani uri zwithu zwoṱhe zwo vha zwi leluwa nahone zwi tshi kona u hwalwa, ngauri Vhasan vho vha vha tshi dzulela u pfuluwa. Vhukunwa na gumbo ḽa ḽiṱaḓa ḽa ntsa zwo vha zwi tshi shumiswa hafhu u naka na u ṋewa sa zwifhiwa u itela u fhaṱa vhukonani vhukati ha zwigwada. Rambani vhagudiswa uri vha humbule u vha na zwithu fhedzi zwe vha nga zwi hwala.
Vhasan vho dzula kha zwigwada zwiṱuku hune muṅwe na muṅwe o vha e a linganaho.
Vhasan vho dzula kha zwigwada (bands) zwa vhathu vha 15 u swika kha 40, kanzhi miṱa mingana khathihi. Vho vha vha si na mahosi nahone a huna we a vha a tshi pfuma kana u vha wa ndeme u fhira muṅwe. Vho kovhelana zwiḽiwa zwavho na u thusana. Vho tenda uri a huna we a nga vha na shango - ḽo vha ḽi ḽa vhoṱhe u ḽi shumisa.
- Vhafumakadzi vho vha vha tshi kona u fhaṱa dzhavhelo ya hatsi kha awara nthihi.
- Vhana vho guda nga u tamba na u edzisa vhabebi vhavho.
- U kovhelana zwo amba uri a huna we a vha na nḓala ngeno vhaṅwe vhe na zwiḽiwa.
Speaker notes
Hei ndi fhethu havhuḓi ha u amba nga ha u linganela na tshitshavha. Vhambedzani nga vhulenda na shango ḽa ṋamusi hune vhathu vha vha na zwithu. Ṱalutshedzani uri u vha si na 'mahosi' a zwi ambi uri a huna milayo - tshigwada tsho ita phetho khathihi nahone vhalala vho vha vha tshi ṱhonifhiwa. Vhulungani muvhili wo teaho ni songo ita uri vhutshilo ha Vhasan vhu pfale sa 'vhu leluwaho' kana 'vhu si ho phanḓa'; ho vha ho tea vhukuma shango ḽavho.
Vhasan vho penda na u vhaḓa zwifanyiso zwa zwigidi kha matombo na kha thingo dza mikwita.
Zwifanyiso zwa matombo (rock art) zwi amba zwifanyiso zwo pendwaho kana zwo vhaḓwaho kha tombo. Afrika Tshipembe i na zwiṅwe zwa zwifanyiso zwa matombo zwavhuḓi vhukuma shangoni ḽoṱhe, nahone zwinzhi zwazwo zwo itwa nga Vhasan. Vho penda vhathu na zwipuka zwi ngaho eland (phofu), vha tshi shumisa pende dzo itwaho nga mivhala ya mupo. Zwiṅwe zwifanyiso kha uKhahlamba Drakensberg zwi na miṅwaha i ṱoḓaho u vha 3 000.
- Pende yo itwa nga zwithu zwi ngaho tombo ḽitswuku na ḽiṱaha, malasha na malofha.
- Eland (phofu), tshiphofu tshihulwane, tsho pendwa u fhira tshiṅwe na tshiṅwe tshipuka.
- Zwifanyiso zwa matombo zwi ri thusa u guda nḓila ye Vhasan vha tshila ngayo na zwe vha zwi tenda.
Speaker notes
Ombedzelani uri zwifanyiso zwa matombo ndi rekhoto ya vhukuma yo siwaho nga Vhasan vhoṋe - tshikwamo na tshifhingani tsho fhelaho. Ambani nga ndeme yo khetheaho ya eland. Linton Panel ḽo ḓivheaho (zwino ḽi kha muziamu) ḽo dovha ḽa hevhedza tshipiḓa tsha lucompo lwa Afrika Tshipembe. [SME] Vhukale ho teaho ha zwifanyiso zwa matombo vhu a fhambana nga fhethu; miṅwaha ya 3 000 ndi tshivhalo tsho khwaṱhisedzwaho tshe SAHO ya tshi ṋea Drakensberg, fhedzi zwifanyiso zwinzhi zwi ṱuku nahone zwiṱuku zwi hulwane - khwaṱhisedzani mabvo na SME.
Zwifanyiso zwa matombo zwo vha zwi zwa ndeme kha zwe Vhasan vha zwi tenda, hu si u naka fhedzi.
A ri koni u vha na vhungoho ho fhelelaho nga uri ndi ngani Vhasan vho penda, fhedzi vhathu vhanzhi vha nḓivho vha tenda uri zwifanyiso zwo vha zwi tshipiḓa tsha zwe vha zwi tenda na vhutshilo havho ha muya. Vhathu vho khetheaho vhane vha pfi vhaḓinḓudzi vho vha vha tshi ita mitshino u itela u thusa tshitshavha tshavho, nahone zwiṅwe zwifanyiso zwi nga sumbedza zwe vha zwi pfa na u zwi vhona. Zwifanyiso zwi dovha zwa ri vhudza nga ha zwipuka na vhutshilo he Vhasan vha vha vha tshi vhu ḓivha zwavhuḓi.
- Zwiṅwe zwifanyiso zwi nga vha zwo elana na mitshino ya u fhodza na miloro.
- Zwiṅwe zwo nga vha zwo itwa u itela u disa mashudu avhuḓi kha u vhima.
- Ṋamusi zwifanyiso zwa matombo zwo tsireledzwa sa tshipiḓa tsha ifa ḽa Afrika Tshipembe.
Speaker notes
Ṋetshedzani ṱhaluso ya muya ya zwifanyiso zwa matombo nga ṱhonifho na nga hu leluwaho. Itani uri zwi vhe khagala kha vhagudiswa uri hezwi ndi zwe vhathu vhanzhi vha nḓivho vha zwi humbula, hu si mafhungo o khwaṱhisedzwaho - vharekhodi vha ḓivhazwakale vha shumisa zwiga u ita u fhulufhedzisa ho dzikaho. Iledzani maipfi a u ṱhavhelela nga ha 'trance' na Girede 5; 'mitshino ya u fhodza' na 'miloro' ndi nḓila dzo leluwaho, dzo teaho. Ombedzelani uri u tshinya zwifanyiso zwa matombo ndi u pfuka mulayo ngauri ndi zwa vhoṱhe. [SME] Ṱhaluso ya vhuḓinḓudzi/trance ndi thiori ya vharendedzi ye ya ranga phanḓa fhedzi i a hanedzwa - i vhulungeni sa 'vhathu vhanzhi vha nḓivho vha tenda'.
Miṅwahani ya 2 000 yo fhelaho tshigwada tshiswa tsho ḓisa zwifuwo Afrika Tshipembe.
Vhakhoikhoi vho pfuluwela Afrika Tshipembe vha tshi bva devhula miṅwahani ya 2 000 yo fhelaho. Dzina ḽa Khoikhoi ḽi amba 'vhathu vha vhukuma'. Vho vha vhe vhalisa, vha dovha vha vhidzwa vhafuwi (pastoralists), ngauri vho vha vha tshi vhulunga na u ṱhogomela zwifuwo. Iyi yo vha i nḓila ntswa vhukuma ya u tshila ye Vhasan vha vha vha songo i vhona nga phanḓa.
- Vhalisa vha vhulunga zwifuwo zwo pfuwaho (zwo dededzwaho) nṱhani ha u vhima fhedzi.
- U fana na Vhasan, Vhakhoikhoi vho vha vhe vhapfulusi nahone vho pfuluwa u ṱoḓa mahatsi.
- Vho vhulunga nngu, mbudzi na kholomo.
Speaker notes
Ḓivhadzani tshanduko tshihulwane tsha yeneyi yunithi: u lisa. Ṱalutshedzani 'zwo pfuwaho' nga tsumbo dza ḓuvha na ḓuvha (mmbwa yo pfuwaho kana kholomo ya bulasi nṱhani ha tshipuka tsha ḓaka). Ṱhogomelani uri Vhakhoikhoi vho vha vha tshi kha ḓi vhima na u kuvhanganya, fhedzi u vhulunga zwifuwo ho vha phambano ntswa ya ndeme. [SME] Vhubvo na ḓuvha ḽo teaho ḽa u swika ha u lisa/Vhakhoikhoi Afrika Tshipembe zwi a hanedzwa nga vharendedzi vha zwa vhukale; '2 000 miṅwaha yo fhelaho' zwi tevhela zwiṅwalwa zwa SAHO zwa Girede 5 nahone ndi u leluwisa.
Vhutshilo hoṱhe ha Vhakhoikhoi ho vha ho ḓisendeka nga zwifuwo zwavho.
Vhakhoikhoi vho pfuluwa na masambi avho u ṱoḓa hatsi vhuswa na maḓi. Nnḓu dzavho, dzine dza pfi matjieshuise, dzo itwa nga miṱaṱo ya lutombo kha thanda ṱhukhu uri dzi kone u tuludzwa na u hwalwa kha mikumba ya zwifuwo. Kholomo dzo vha dzi dza ndeme vhukuma. Vhafumakadzi vho vha vha tshi kama zwifuwo ngeno vhanna vha tshi kha ḓi vhima ṋama.
- Nnḓu na khali dzo itwa dzi leluwa uri dzi kone u pfuluswa nga hu leluwaho.
- Vho vha vha tshi nwa mafhi vhukuma nṱhani ha u vhulaya kholomo dzavho.
- Kholomo dzo vha dzi tshi ḽiwa fhedzi nga zwifhinga zwo khetheaho, zwi ngaho mavhingani na mifhelo.
Speaker notes
Ṱalutshedzani vhutali ha matjieshuis - nnḓu ine wa nga i tulusa wa i hwala. Muhumbulo muhulwane ndi wa uri kholomo dzo vha dzi tshi vhulungwa dzi tshila u itela mafhi na sa lupfumo, hu si zwihulwane u itela ṋama. Iyi ndi phambano khulwane na Vhasan, vhe vha ḽa zwipuka zwe vha zwi vhima. Ḓivhadzani ipfi 'matjieshuis' nga hu leluwaho; u ḽi vhidza hu ṱoḓa u fana na 'matchie-hoyse'.
U vha na zwifuwo ho ita uri tshitshavha tsha Vhakhoikhoi tshi fhambane na tsha Vhasan.
Speaker notes
Hei ndi mbilu ya mbudziso ya CAPS 'uri u lisa ho shandula hani zwitshavha'. Muhumbulo muhulwane: ngauri zwifuwo zwo vha zwi tshi nga vhewa, lupfumo lwo bvelela, nahone na lupfumo ho ḓa phambano dza ndeme na mathomo a vharangaphanḓa. Sumbedzani uri hezwi a si 'zwavhuḓi' kana 'zwivhi' - ndi nḓila fhedzi yo fhambanaho ya u tshila ye ya bva kha u vhulunga zwifuwo. Itani uri vhagudiswa vha sumbe phambano nthihi kha khoḽamu iṅwe na iṅwe.
Vhasan na Vhakhoikhoi vho dzula tsini vhukuma, zwe nga zwiṅwe zwifhinga zwa disa khani.
Vhasan na Vhakhoikhoi vho dzula kha zwivhethu zwithihi. Kholomo na nngu dza Vhakhoikhoi dzo ḽa hatsi vhunzhi, nahone hezwi zwo pandela zwipuka zwa ḓaka zwe Vhasan vha vha vha tshi zwi vhima. Musi Vhasan vha tshi farwa nga nḓala, nga zwiṅwe zwifhinga vho dzhia zwifuwo zwa Vhakhoikhoi u itela zwiḽiwa. Hezwi zwo isa kha khani vhukati ha zwigwada zwivhili. Fhedzi ho vha hu na u rengiselana na vhukonani, nahone vhaṅwe Vhasan vho ḓivhofha na zwigwada zwa Vhakhoikhoi.
- Masambi o ḽa hatsi, ngauralo zwipuka zwa ḓaka zwo pfuluwa.
- Zwigwada zwivhili zwo rengiselana na u lwa khathihi.
- Khathihi vha vhidzwa nga zwiṅwe zwifhinga uri ndi Khoisan.
Speaker notes
Ṋetshedzani tshifanyiso tsho linganaho: vhushaka a ho ngo vha khani fhedzi. Ho vha na u rengiselana, u vhingana vhukati na u shumisana zwithihi na u lwa nga ha zwiko. Ṱalutshedzani ipfi ḽo ṱanganyiswaho ḽa 'Khoisan'. Tshenetshi tshiteji tshi dovha tsha lugisela ḓivhazwakale ya murahu (u swika ha Vhaḓatshi nga 1652), ye vhagudiswa vha ḓo i ṱangana nayo nga vhuḓalo kha girede dza murahu. Vhulungani mbeu yo teaho ni songo ita uri tshiṅwe tshigwada tshi vhe 'tshivhi'.
- Long ago Vhavhati-vhakuvhanganyi vha Vhasan vho dzula Afrika Tshipembe ḽoṱhe
- ~3 000 years ago Vhasan vho penda zwifanyiso zwa matombo Drakensberg
- ~2 000 years ago Vhalisa vha Vhakhoikhoi vha swika na zwifuwo
- Over time Vhasan na Vhakhoikhoi vho rengiselana, vho kovhelana shango nahone nga zwiṅwe zwifhinga vho lwa
Speaker notes
Shumisani hezwi u thusa vhagudiswa u vhea mafhungo nga ndondzo: vhavhati-vhakuvhanganyi u thoma, vhalisa nga murahu. Vha humbudzeni uri aya ndi maḓuvha a u linganyisela, hu si o teaho tshoṱhe - vharekhodi vha ḓivhazwakale vha shumisa 'hu ṱoḓaho u vha' musi vha sa vha na vhungoho. [SME] Maḓuvha oṱhe maṋa afha ndi a u linganyisela nahone o leluwiselwa Girede 5; khwaṱhisedzani mbeu na SME.
Vhasan vho vhima na u kuvhanganya na u kovhelana zwoṱhe; Vhakhoikhoi vho vhulunga masambi, nahone u vha na zwifuwo zwo shandula nḓila ye vhathu vha tshila ngayo.
Vhasan vho vha vhe vhathu vha u thoma Afrika Tshipembe. Vho tshila nga u vhima na u kuvhanganya, vho pfuluwa u bva fhethu huṅwe vha ya huṅwe, vho kovhelana zwoṱhe, nahone vho ri siela zwifanyiso zwa matombo zwavhuḓi. Vhakhoikhoi vho vha vhe vhalisa vhe vha vhulunga zwifuwo. Ngauri zwifuwo zwo vha zwi tshi nga vhewa, vhaṅwe vhathu vho pfuma u fhira vhaṅwe - ngauralo u lisa ho shandula nḓila ye tshitshavha tsha shuma ngayo.
Q. Bulani nḓila mbili dze Vhasan vha wana ngadzo zwiḽiwa zwavho. (2 marks)
Q. Ndi phambano ifhio nthihi vhukati ha muvhati-mukuvhanganyi na mulisa? (2 marks)
Q. U vhulunga zwifuwo ho shandula hani tshitshavha tsha Vhakhoikhoi? Ṋeani tsumbo nthihi. (3 marks)
Speaker notes
Vusuludzani nḓila mbili dza u tshila na muhumbulo muhulwane wa tshanduko: u vha na zwifuwo ho isa kha lupfumo na phambano vhukati ha vhathu. Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzano ya kḽasi. Mbudziso ya 1 i lingedza u elelwa (u vhima, u kuvhanganya), mbudziso ya 2 i lingedza u pfesesa nḓila mbili dza u tshila, nahone mbudziso ya 3 i sedza nga CAPS uri u lisa ho shandula hani zwitshavha. Vha humbudzeni vhagudiswa uri zwifanyiso zwa matombo ndi rekhoto ya ndeme ine ra fanela u i tsireledza.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- Hunter-gatherers and herders in Southern Africa
- Resource type
- Presentation