Zwifhinga Zwa Tshanduko: 1960, 1976 na 1990
Miṅwaha miraru ye ya shandula Afurika Tshipembe - Sharpeville, u vukela ha Soweto, na u vhofhololwa ha Mandela nḓilani i yaho kha vhuvhusi ha vhathu (democracy).
Speaker notes
Thomani nga u ṱalutshedza uri 'tshifhinga tsha tshanduko' ndi mini - ndi tshifhinga tshine tsha shandula nḓila ine ḓivhazwakale ya khou ya ngayo. Sumbedzani zwifhinga zwiraru zwa tshanduko zwa iyi yunithi: Sharpeville (1960), u vukela ha Soweto (1976) na u bviswa ha u iletshelwa ha zwiimiswa zwa mbofholowo na u vhofhololwa ha Mandela (1990). Vhudzisani vhagudiswa uri ndi mini zwine vha no ḓivha nga ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Afurika Tshipembe nga 1960
Nga 1960 milayo ya apartheid (vhukhethwa) yo vha i tshi langa hanzhi tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhutshilo ha vhathu vhatswu vha Afurika Tshipembe - nahone u lwela ho vha tshi khou hula.
Nga miṅwaha ya vho-1950 muvhuso wa National Party wo vha wo fhaṱa apartheid (vhukhethwa) wa u ita mulayo. Milayo ya mapasa (pass laws) yo vha i kha ḽa zwithu zwo vhengwaho vhukuma: yo vha i tshi kombetshedza vhathu vha Afurika u hwala buka ya pasa tshifhinga tshoṱhe, i tshi langa hune vha nga dzula, vha shuma, na u tshimbila hone.
- African National Congress (ANC) yo ranga phanḓa u lwela nga mikhankaso u fana na Defiance Campaign ya 1952.
- Nga 1959 Pan Africanist Congress (PAC), yo rangwaho phanḓa nga Robert Sobukwe, ya ḓibvisa kha ANC.
- Zwiimiswa zwoṱhe zwivhili zwo dzudzanya mbogolo dzo livhaho milayo ya mapasa mathomoni a 1960.
Speaker notes
Ṱumanyani na yunithi ya u fhira (1948 na miṅwaha ya vho-1950). Ombedzelani uri milayo ya mapasa ndi tshone tshisusumedzi tshihulu tsha zwine zwa ḓo tevhela. Ṱalutshedzani u fhandekana: PAC yo vha i tshi tenda kha nḓila ya Vhu-Africanist nahone i tshi ṱoḓa u ranga phanḓa mukhankaso wayo wa u lwisana na mapasa, wo fhambanaho na mbogolo yo dzudzanywaho nga ANC. Uku u hanedzana ku thusa u ṱalutshedza uri ndi ngani Sharpeville yo itea nga tshifhinga tshe ya itea ngatsho.
Tshiṱhavhelo tsha Sharpeville (massacre)
Maphulisa o thoma u thutha kha mbogolo ya u rula yo livhaho mapasa, a vhulaha vhathu vha 69.
Nga 21 March 1960 PAC yo vhidzelela vhathu uri vha siye dzibuka dzavho dza mapasa hayani vha kuvhangane nga u rula kha zwiṱishi zwa maphulisa, vha ḓinekedza u faredzwa. Kha Sharpeville, lokishi ḽa fundudzini ya Vaal nga tshipembe ha Johannesburg, gogo ḽihulu ḽa kuvhangana nnḓa ha tshiṱishi tsha maphulisa.
- Vha sa athu ṋea tsevho i pfalaho, maphulisa o thutha kha gogo ḽe ḽa vha ḽi si na zwiḽwa.
- Vhathu vha 69 vho vhulawa nahone vha si vhaḓi vha 180 vho huvhala; vhanzhi vho thuthwa murahu musi vha tshi shavha.
- Mbogolo i fanaho ngei Langa tsini na Cape Town na yone yo fhelela nga khakhathi ya maphulisa.
Speaker notes
Farani hezwi nga vhulenda - ndi tshiitea tshi vhaisaho. U tevhekana ho teaho ha zwiitea zwi a hanedzwa, fhedzi SAHO i rekhoda vha 69 vho vhulawaho na vha si vhaḓi 180 vho huvhalaho, vhanzhi vho thuthwa murahu. [SME] Zwibalo zwa vhafu na vho huvhalaho zwi a fhambana zwiṱuku vhukati ha zwiko; khwaṱhisedzani zwibalo zwine na ṱoḓa vhagudiswa vha zwi ṅwale. Ombedzelani uri mbogolo yo vha i ya u rula nahone vhathu vho vha vha si na zwiḽwa. Iyi ndi tshifhinga tshe khakhathi ya apartheid ya sumbedzwa ḽifhasi ḽoṱhe.
Tshiimo tsha khombo na u iletshelwa ha ANC na PAC
Muvhuso wo dzhia vhukando vhuhulu wa ita uri zwiimiswa zwihulu zwa mbofholowo zwi si tsha vha na mulayo (illegal).
Sharpeville yo bveledza mbogolo shangoni ḽoṱhe na u vhilaela ḽifhasini ḽoṱhe. Muvhuso wo ḓivhadza tshiimo tsha khombo (state of emergency), wa valela zwigidi zwa vhalweli, nahone wa ṱavhanyisa mulayo muswa phalamennde.
- Unlawful Organisations Act (1960) wo shumiswa u iletshela ANC na PAC nga April 1960.
- Vharangaphanḓa vho farwa, nahone vhanzhi vha ya nga tshiphiri kana vha shavha shango.
- Mbogolo ya u rula, i re na mulayo yo vha yo no vha i si tsha konadzea - tshifhinga tshihulu tsha tshanduko kha vhulwela.
Speaker notes
Ṱalutshedzani ndeme nga u tou pfala: u iletshelwa zwo amba uri ANC na PAC dzo vha dzi sa tsha nga koni u shuma khagala, u gandisa, u fara miṱangano kana u wana miraḓo nga mulayo. Uku u vala nḓila dza u rula ho sukumedza zwiimiswa kha maano maswa, zwine ndi zwone thero ya slaidi i tevhelaho. Ṱhogomelani uri tshiimo tsha khombo tsho ṋea maphulisa maanḓa mahulu a u valela vhathu vha sa athu sengiswa.
U bva kha mbogolo u ya kha nndwa ya zwiḽwaho (armed struggle)
Nge mbogolo ya u rula ya iletshelwa, zwiimiswa zwo shandula maitele azwo.
Nga tshiphiri
Zwiimiswa zwo iletshelwaho zwo bvela phanḓa u shuma nga tshiphiri nahone zwa thoma zwiswa nnḓa ha shango.
Maṱavhi a zwiḽwaho
ANC yo thoma Umkhonto we Sizwe (MK) nga 1961; PAC ya thoma Poqo.
Mulandu wa Rivonia (Rivonia Trial)
Nga 1964 Nelson Mandela na vhaṅwe vho gwevhelwa u dzula khothoni vhutshilo hoṱhe.
Speaker notes
Litshani hezwi zwi tshi ḓa nga leveḽe ya Ibanga 9: nga murahu ha Sharpeville na u iletshelwa, vhalweli vhanzhi vho phetha uri mbogolo ya u rula i yoṱhe i nga si tsha shuma, vha rembuluwela kha u tshinya (sabotage) na u lwela nga zwiḽwa. MK (zwine zwa amba 'Pfumo ḽa Lushaka') yo thoma nga December 1961. Kha Mulandu wa Rivonia (1963-64) Mandela na vhaṅwe vha sumbe vho gwevhelwa u dzula khothoni vhutshilo hoṱhe. Hezwi zwi thoma miṅwaha ya 27 ya Mandela khothoni, ine ya ṱumana na 1990.
Bantu Education na tshilaedza tsha Afrikaans
Mbiti nga ha pfunzo ya fhasi, yo langwaho dzo ḓala u fhira zwikoloni.
Bantu Education Act (1953) wo ṋea vhana vhatswu pfunzo ya fhasi nga khole, yo itelwaho u vha gudisela fhedzi mushumo. Nga miṅwaha ya vho-1970 zwikolo zwo vha zwo ḓala vhukuma nahone zwi si na tshelede yo eḓanaho, nahone tshiimiswa tshiswa, Black Consciousness (u ḓivha ha vhatswu), tsho rangwaho phanḓa nga Steve Biko, tsho ṱuṱuwedza vhaswa u ḓihudza na u lwela.
- Nga 1974 muvhuso wo laedza uri Afrikaans i shumiswe u funza hafu ya zwifhio zwa tshikolo.
- Vhagudiswa vho vhona Afrikaans sa luambo lwa mutsikeledzi wavho nahone vho vha vha sa koni u guda zwavhuḓi ngayo.
- Mbiti dzo ḓala zwikoloni zwa Soweto u swika mathomoni a 1976.
Speaker notes
Iyi slaidi ndi bulannga u bva kha tshifhinga tsha tshanduko tsha u thoma u ya kha tsha vhuvhili. Itani zwiitisi zwi pfale: (1) vhuṱungu vhulapfu ha Bantu Education, (2) Afrikaans Medium Decree ya 1974 sa tshisusumedzi tsha tshiṋoni, na (3) Black Consciousness i ṋea vhagudiswa tshivhindi tsha u ita. Ṱalutshedzani uri ndi ngani u kombetshedza Afrikaans zwo vhengwa vhukuma - vhagudiswa vhanzhi na vhadededzi vhanzhi vho vha vha sa i ambi zwavhuḓi.
U vukela ha Soweto
Zwigidi zwa vhana vha tshikolo vho tshimbila mbogoloni - vha ṱangana na mbumbu dza maphulisa.
Nga matsheloni a 16 June 1976, zwigidi zwa vhagudiswa vha Soweto vho tshimbila nga u rula vha tshi lwisana na u funzwa nga Afrikaans. Maphulisa o thivhela mmbo a thoma u thutha. Kha vha u thoma u vhulawa ho vha na Hector Pieterson wa miṅwaha ya 12, tshifanyiso tshawe tsho mangadza ḽifhasi.
- Mbogolo yo dzudzanywa vhukuma nga vhagudiswa vhaṋe.
- U vukela ho phaḓalala u bva Soweto u ya kha maḓorobo a Afurika Tshipembe yoṱhe.
- Maḓana a vhathu, vhanzhi vhavho vha vha vhaswa, vho vhulawa miṅwedzini ye ya tevhela.
Speaker notes
Hector Pieterson kanzhi u rekhodwa e na miṅwaha ya 12 kana 13; tshifanyiso tsha Sam Nzima tsha muvhili wawe u tshi khou hwalwa, Antoinette Sithole a tshi khou gidima nae, tsho vha luswayo lwa ḽifhasi ḽoṱhe. [SME] Zwibalo zwa vhafu zwa June 1976 na nga murahu zwi a hanedzwa - zwibalo zwa muvhuso zwo ṋea vha si vhaḓi 176, ngeno vhaṅwe vha tshi ela vha 600 kana u fhira; nangani tshibalo na nḓila ya u tshi ombedzela zwine SME yaṋu ya tenda. Ombedzelani uri hava vho vha vhana vha tshikolo vha tshi lwela pfunzo yavhuḓi.
Ndi ngani Soweto yo vha tshifhinga tsha tshanduko
U vukela ho shandula vhulwela na u rembulusa muhumbulo wa ḽifhasi u lwisana na apartheid.
U vukela ha Soweto ho sumbedza uri murafho muswa u nga si ṱanganedze apartheid. Vhaswa vhanzhi vho ṱutshela shango u ya ṱanganela ANC na PAC vhudzulapo ha nnḓa, vha khwaṱhisa nndwa ya zwiḽwaho. Nga 1977 murangaphanḓa wa Black Consciousness Steve Biko o lovha nga murahu ha u tambudzwa a valelwa nga maphulisa, zwa vhanga mbiti nyanzhi.
- Ḽifhasi ḽo vhona zwifanyiso zwa vhana vha tshi thuthwa, nahone mutsiko kha Afurika Tshipembe wa hula.
- United Nations na mashango manzhi zwo engedza zwikhakhisi (sanctions) zwo livhaho apartheid.
- 16 June zwino i humbulwa ṅwaha muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe sa Ḓuvha ḽa Vhaswa (Youth Day).
Speaker notes
Bviselani khagala tshiitisi na masiandaitwa: u vukela ho khwaṱhisa murafho, ha khwaṱhisa zwiimiswa zwo shavhaho shango, nahone ha shandula muhumbulo wa ḽifhasi nga hu re khagala. U lovha ha Biko nga September 1977 ho vha luṅwe luswayo lwa u kuvhanganya vhathu. Ṱumanyani na zwa zwino - Ḓuvha ḽa Vhaswa (16 June) ndi ḓuvha ḽa vhudededzi, ngauralo ḓivhazwakale iyi ndi tshipiḓa tsha khalendara ya vhagudiswa vhaṋe, u fana na Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi kha yunithi ya u fhira.
U bva Sharpeville u swika kha vhuvhusi ha vhathu, 1960-1994
- 1960 Tshiṱhavhelo tsha Sharpeville; ANC na PAC zwo iletshelwa
- 1964 Mandela o gwevhelwa vhutshilo hoṱhe kha Mulandu wa Rivonia
- 1976 U vukela ha Soweto hu thoma nga 16 June
- 1983 United Democratic Front (UDF) yo thomiwa
- 1990 ANC na PAC zwo bviswa kha u iletshelwa; Mandela o vhofhololwa
- 1994 Khetho ya u thoma ya vhuvhusi ha vhathu nga 27 April
Speaker notes
Shumisani iyi slaidi u khwaṱhisa yunithi yoṱhe musi ni sa athu swika magumoni. Vhudzisani vhagudiswa uri vha topole tshikhala tshilapfu vhukati ha u valelwa ha Mandela (1964) na u vhofhololwa (1990) - miṅwaha ya 26 - na u ṱumanya u lwela ho vha ho khou hula ha miṅwaha ya vho-1980 (UDF, mbogolo ya vhathu vhanzhi, zwiimo zwa khombo) na tsheo ya muvhuso ya u fheleledza ya u ambekanya.
Apartheid i kha mutsiko
Nga vhufhelo ha miṅwaha ya vho-1980 muvhuso wo vha u sa tsha kona u langa shango sa kale.
Nga 1983 zwiimiswa zwinzhi zwo ṱanganela kha United Democratic Front (UDF) u lwisana na apartheid ngomu shangoni. Mbogolo, magwevho a mushumo (strikes) na u hana (boycotts) zwo ita uri fundudzi nnzhi dzi si tsha kona u vhuswa, nahone muvhuso wo ḓivhadza zwiimo zwa khombo lwo vhalaho.
- Zwikhakhisi (sanctions) zwa ḽifhasi zwo tshinyadza ikonomi zwa fhambanya Afurika Tshipembe na maṅwe mashango.
- Mibidzo ya 'Vhofhololani Nelson Mandela' yo hula shangoni na nnḓa ha shango.
- Nga 1989 F.W. de Klerk o vha Muphuresidennde wa Muvhuso, o ḓiimiselaho u ambekanya.
Speaker notes
Ṱalutshedzani maanḓa manzhi e a sukumedza muvhuso u ya kha ṱafula ḽa nyambedzano: u lwela ha vhathu vhanzhi nga ngomu (UDF na dzitshumbelano dza vhashumi), tshinyalelo ya ikonomi i tshi bva kha zwikhakhisi na u bviswa ha maandani (disinvestment), na tshiimo tsha ḽifhasi tshi tshi khou shanduka musi Cold War i tshi fhela. De Klerk, a tshi vha muphuresidennde nga 1989, o phetha uri tshanduko na nyambedzano ndi yone fhedzi nḓila ya vhukuma. Hezwi zwi dzudzanya zwiitea zwihulu zwa 1990.
U bviswa kha u iletshelwa na u vhofhololwa ha Mandela
Nga 2 February 1990 muvhuso wo bvisa u iletshelwa; nga murahu ha maḓuvha maṱanu na maṋa Mandela o tshimbila e mvhofholowo.
Ndi a ni lumelisa noṱhe nga dzina ḽa mulalo, vhuvhusi ha vhathu na mbofholowo kha vhoṱhe. Nelson Mandela, Cape Town, 11 February 1990
Kha muambo phalamennde nga 2 February 1990, Muphuresidennde wa Muvhuso F.W. de Klerk o bvisa u iletshelwa ha ANC, PAC na zwiṅwe zwiimiswa a vhofholola vhavhofhiwa vha politiki. Nga 11 February 1990, nga murahu ha miṅwaha ya 27 khothoni, Nelson Mandela o vhofhololwa.
- Vharangaphanḓa vho shavhaho shango vho vha vha tshi nga vhuya nahone zwiimiswa zwo vha zwi tshi nga dovha zwa shuma khagala.
- Mandela o vhidzelela mulalo na nyambedzano u fhaṱa Afurika Tshipembe ya vhuvhusi ha vhathu.
- Nḓila yo vha yo no vulea u itela nyambedzano dza u fhelisa apartheid.
Speaker notes
Iyi ndi tshifhinga tsha tshanduko tsha vhuraru na tshiimo tsha maḓipfele mahulu tsha yunithi. Muambo wa De Klerk wa 2 February kanzhi u vhidzwa tshifhinga tshe apartheid ya thoma u fhela. Mandela o vhofhololwa nga 11 February nahone o amba madekwana ayo a tshi bva kha balaconi ya Cape Town City Hall kha gogo ḽihulu. [SME] Khwaṱhisedzani maipfi o teaho a tsumbo iṅwe na iṅwe ya Mandela nga u i vhambedza na tshiko tsha SAHO ni sa athu gandisa. Ombedzelani uri u vhofhololwa a zwo ngo amba mbofholowo kha vhoṱhe naho - nyambedzano dzo vha dzi khagala phanḓa.
U ambekanya Afurika Tshipembe ntswa
Maswina a kale o tea u amba, naho hu na u sa fulufhelana huhulu na khakhathi i bvelaho phanḓa.
U bva vhufheloni ha 1991 muvhuso, ANC na maṅwe mafiraṱhi vho ṱangana kha Convention for a Democratic South Africa (CODESA) u dzudzanya shango ḽiswa, ḽi si na tshiṱalula tsha murafho. Nyambedzano dzo vha dzi konḓa nahone dzo vha dzi tshi khou ofhadzwa nga khakhathi ya politiki, fhedzi dzo bvela phanḓa.
- Kha referendum ya 1992 ya vhatshena fhedzi, vhavhouti vhatshena vho tikedza u bvela phanḓa ha nyambedzano.
- Nyambedzano dza mafiraṱhi manzhi dzo tenderelana kha ndayotewa ya tshifhinganyana (interim constitution) na ḓuvha ḽa khetho.
- Muṅwe na muṅwe wa miṅwaha i fhiraho 18, wa murafho muṅwe na muṅwe, o vha a tshi ḓo kona u vouta lwa u thoma.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri nyambedzano yo amba u tenderelana - a huna sia ḽe ḽa wana zwoṱhe zwe ḽa vha ḽi tshi zwi ṱoḓa. CODESA I yo ṱangana nga December 1991; CODESA II yo ima nga 1992, nahone maitele o vho ḓo wa nga baka ḽa khakhathi, fhedzi nyambedzano dza mafiraṱhi manzhi dzo dovha dza thoma dza bveledza ndayotewa ya tshifhinganyana nga 1993. Referendum ya 1992 yo vhudzisa vhavhouti vhatshena arali tshanduko i tshi fanela u bvela phanḓa; vha si vhaḓi zwipiḓa zwivhili kha zwiraru vho vouta ee. Ombedzelani nḓila ye zwa vha zwi tshi mangadza ngayo uri hu wanwe thendelano ya u rula.
Khetho ya u thoma ya vhuvhusi ha vhathu
Lwa u thoma, vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho kona u vouta - nahone vho nanga mbofholowo.
Nga 27 April 1994, milioni dza vhathu vha Afurika Tshipembe vha mirafho yoṱhe vho vouta kha khetho ya u thoma ya vhuvhusi ha vhathu ya shango. Vhathu vho ima mitevhe milapfu, nga u konḓelela, vhanzhi vha tshi vouta lwa u thoma vhutshiloni havho. ANC yo kunda, nahone Nelson Mandela a vha muphuresidennde wa u thoma wa Afurika Tshipembe o nangiwaho nga vhuvhusi ha vhathu.
- 27 April zwino i pembelelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe sa Ḓuvha ḽa Mbofholowo (Freedom Day).
- Ndayotewa ntswa ya 1996 yo khwaṱhisedza pfanelo dzi linganaho kha muṅwe na muṅwe.
- Zwifhinga zwa tshanduko zwa 1960, 1976 na 1990 zwo ranga phanḓa, mafheleloni, kha vhuvhusi ha vhathu.
Speaker notes
Valani mafhungo a ḓivhazwakale nga fulufhelo fhedzi a re na vhukuma. Khetho ya 27 April 1994 (Ḓuvha ḽa Mbofholowo) yo fhelisa vhuvhusi ha apartheid; Mandela o dzheniswa vhuphuresidennde nga 10 May 1994. Humbudzani vhagudiswa uri vhuvhusi ha vhathu ho vha mathomo, hu si magumo - Ndayotewa ya 1996 yo vhea pfanelo dzine vhathu vha Afurika Tshipembe vha kha ḓi shumela u dzi tsireledza ṋamusi. Nga zwenezwo iyani kha mbudziso dza u vusulusa.
Zwe ra guda - na mbudziso dza u fhindula
Zwifhinga zwiraru zwa tshanduko - 1960, 1976 na 1990 - zwo isa Afurika Tshipembe u bva kha apartheid u ya kha vhuvhusi ha vhathu.
Sharpeville (1960) yo bvisela khagala khakhathi ya apartheid nahone ya isa kha u iletshelwa ha ANC na PAC. Soweto (1976) yo ḓisa murafho muswa kha vhulwela nahone ya rembulusa muhumbulo wa ḽifhasi u lwisana na apartheid. U bviswa kha u iletshelwa na u vhofhololwa ha Mandela (1990) zwo vula nḓila ya nyambedzano nahone, nga 1994, ya vhuvhusi ha vhathu.
Q. Ndi ngani tshiṱhavhelo tsha Sharpeville tsha 1960 tshi tshi ṱaluswa sa tshifhinga tsha tshanduko kha ḓivhazwakale ya Afurika Tshipembe? (4 marks)
Q. Ṱalutshedzani zwe zwa vhanga u vukela ha Soweto ha 1976 nahone ni ṋee mvelelo mbili dzazwo. (6 marks)
Q. Ṱalusani zwiitea zwivhili vhukati ha 1990 na 1994 zwe zwa thusa Afurika Tshipembe u vha vhuvhusi ha vhathu. (4 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzano ya kilasi; u ṋekedzwa ha mmaki hu edzisa maitele a CAPS a u sedzana na zwiko na a u ṅwala hulu. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u shumisa slaidi ya laini ya tshifhinga musi vha tshi dzudzanya phindulo dzavho. Sa muhumbulo wa u vala, vhudzisani uri ndi ngani zwi tshi vha na ndeme uri Ḓuvha ḽa Vhaswa na Ḓuvha ḽa Mbofholowo zwi kha ḓi vha maḓuvha a vhudededzi ṋamusi.
- Grade
- Grade 9
- Subject
- History
- CAPS topic
- Turning points in South African history: 1960, 1976 and 1990
- Resource type
- Presentation