Aforika Borwa ka 1960

Ka 1960 melao ya tlhaolele (apartheid) e ne e laola karolo nngwe le nngwe ya matshelo a batho ba bantsho ba Aforika Borwa - mme kganetso e ne e ntse e gola.

Mo dingwageng tsa bo-1950 puso ya National Party e ne e agile tlhaolele (apartheid) go nna molao. Melao ya dipasa e ne e le mo gare ga e e neng e ilwa thata: e ne e patelela batho ba Aforika go tshola buka ya pasa ka dinako tsotlhe, e laola gore ba ka nna, ba bereka le go tsamaya kae.

• African National Congress (ANC) e ne e etelela pele kganetso ka matsholo a a jaaka Letsholo la Kganetso (Defiance Campaign) la 1952.
• Ka 1959 Pan Africanist Congress (PAC), e e neng e eteletswe pele ke Robert Sobukwe, e ne ya ikgaoganya le ANC.
• Mekgatlho ka bobedi e ne e rulaganya megwanto ya kganetso kgatlhanong le melao ya dipasa mo tshimologong ya 1960.

Polao ya Sharpeville

Mapodisa a ne a thuntsha mogwanto o o nang le kagiso wa go ganetsa dipasa, a bolaya batho ba le 69.

Ka 21 Mopitlwe 1960 PAC e ne ya kopa batho gore ba tlogele dibuka tsa bona tsa dipasa kwa gae mme ba phuthege ka kagiso kwa diteisheneng tsa mapodisa, ba ineela go tshwarwa. Kwa Sharpeville, lokishi mo kgaolong ya Vaal ka borwa jwa Johannesburg, bontsi jo bogolo jwa batho bo ne jwa phuthega kwa ntle ga teishene ya mapodisa.

• Ntle le tlhagiso e e utlwalang sentle, mapodisa a ne a thuntsha bontsi jo bo neng bo se na dibetsa.
• Batho ba le 69 ba ne ba bolawa mme ba ka nna 180 ba ne ba gobala; ba bantsi ba ne ba thuntshwa mo mokwatleng fa ba ntse ba tshaba.
• Mogwanto o o tshwanang kwa Langa gaufi le Cape Town le one o ne wa felela ka thubakanyo ya mapodisa.

Seemo sa tshoganyetso le go thibelwa ga ANC le PAC

Puso e ne ya gatelela ka thata mme ya dira gore mekgatlho ya konokono ya kgololosego e nne kgatlhanong le molao.

Sharpeville e ne ya baka megwanto go ralala naga le tshoganyetso lefatshe ka bophara. Puso e ne ya bega seemo sa tshoganyetso, ya tshwara diaktibi tse dikete, mme ya potlakisa molao o mosha ka palamente.

• Unlawful Organisations Act (1960) o ne wa dirisiwa go thibela ANC le PAC ka Moranang 1960.
• Baeteledipele ba ne ba tshwarwa, mme ba bantsi ba ya ka sephiri kgotsa ba ya botshabelong (kwa ntle ga naga).
• Mogwanto o o nang le kagiso, o o dumelwang ke molao, jaanong o ne o batla o sa kgonege - ntlha e kgolo ya phetogo mo ntweng ya kgololosego.

Go tswa mo mogwantong go ya kwa ntweng ya dibetsa

Fa mogwanto o o nang le kagiso o thibetswe, mekgatlho e ne ya fetola mekgwa ya yona.

Bantu Education le taelo ya Seaforikanse (Afrikaans)

Bogale ka thuto e e kwa tlase, e e laolwang, bo ne jwa penologa mo dikolong.

Bantu Education Act (1953) o ne wa naya bana ba bantsho thuto e e neng e le kwa tlase ka boomo e e neng e ikaeletse go ba katisetsa fela tiro ya diatla. Ka bo-1970 dikolo di ne di tletse thata di sena madi a a lekaneng, mme mokgatlho o mosha, Black Consciousness, o o eteletsweng pele ke Steve Biko, o ne o rotloetsa basha go ikgantsha ka bobona le go ganetsa.

• Ka 1974 puso e ne ya laela gore Seaforikanse (Afrikaans) se dirisiwe go ruta halofo ya dithuto tsa sekolo.
• Baithuti ba ne ba bona Seaforikanse jaaka puo ya mmontsheledi wa bona mme ba ne ba sa kgone go ithuta sentle ka yona.
• Bogale bo ne jwa oketsega mo dikolong tsa Soweto go fitlha kwa tshimologong ya 1976.

Tsogo ya Soweto

Dikete tsa bana ba sekolo ba ne ba gwanta ka kganetso - mme ba kgatlhantshwa ke dikulo tsa mapodisa.

Mo mosong wa 16 Seetebosigo 1976, dikete tsa baithuti ba Soweto ba ne ba gwanta ka kagiso go ganetsa go rutwa ka Seaforikanse. Mapodisa a ne a thibela mogwanto mme a thuntsha. Mo go ba ntlha go bolawa e ne e le Hector Pieterson wa dingwaga tse 12, yo setshwantsho sa gagwe se neng sa tshosa lefatshe.

• Mogwanto o ne o rulagantswe bogolo ke baithuti ka bobona.
• Ditsogo di ne tsa anama go tswa Soweto go ya kwa metseng go ralala Aforika Borwa.
• Makgolo a batho, ba bantsi ba bona e le basha, ba ne ba bolawa mo dikgweding tse di latetseng.

Lebaka le Soweto e neng e le ntlha ya phetogo

Tsogo e ne ya fetola ntwa ya kgololosego mme ya fetolela maikutlo a lefatshe kgatlhanong le tlhaolele.

Tsogo ya Soweto e ne ya bontsha gore kokomana e ntsha e ne e ka se amogele tlhaolele. Basha ba bantsi ba ne ba tswa mo nageng go ya go tlhakanela le ANC le PAC kwa botshabelong, ba nonotsha ntwa ya dibetsa. Ka 1977 moeteledipele wa Black Consciousness Steve Biko o ne a swa morago ga go tlhokofadiwa mo tshwarong ya mapodisa, se se ne sa baka bogale jo bogolo.

• Lefatshe le ne la bona ditshwantsho tsa bana ba thuntshwa, mme kgatelelo mo Aforika Borwa e ne ya gola.
• United Nations le dinaga tse dintsi di ne tsa oketsa dikgapeletso (sanctions) kgatlhanong le tlhaolele.
• 16 Seetebosigo jaanong o gopolwa ngwaga le ngwaga mo Aforika Borwa jaaka Letsatsi la Baswa.

Go tswa Sharpeville go ya kwa temokerasing, 1960-1994

1. 1960 Polao ya Sharpeville; ANC le PAC di a thibelwa
2. 1964 Mandela o atlholelwa botshelo jotlhe kwa Tshekong ya Rivonia
3. 1976 Tsogo ya Soweto e simologa ka 16 Seetebosigo
4. 1983 United Democratic Front (UDF) e a bopiwa
5. 1990 ANC le PAC di tlosediwa thibelo; Mandela o a gololwa
6. 1994 Ditlhopho tsa ntlha tsa temokerasi ka 27 Moranang

Tlhaolele e mo kgatelelong

Ka bofelo jwa bo-1980 puso e ne e sa tlhole e kgona go laola naga jaaka pele.

Ka 1983 mekgatlho e mentsi e ne ya kopana mmogo mo United Democratic Front (UDF) go ganetsa tlhaolele mo teng ga naga. Megwanto, diteraeke le dikhanyetso (boycotts) di ne tsa dira gore dikgaolo tse dintsi di 'palelwe ke go busiwa', mme puso e ne ya bega maemo a tshoganyetso gantsi.

• Dikgapeletso (sanctions) tsa boditshabatshaba di ne tsa senya ikonomi mme tsa kgaoganya Aforika Borwa le lefatshe.
• Megkosi ya go re 'Free Nelson Mandela' (Gololang Nelson Mandela) e ne ya gola mo gae le kwa dinageng di sele.
• Ka 1989 F.W. de Klerk o ne a nna Moporesidente wa Naga, a iketleeleditse go buisana.

Go tlosiwa ga thibelo le go gololwa ga Mandela

Ka 2 Tlhakole 1990 puso e ne ya tlosa dithibelo; malatsi a le robongwe morago Mandela o ne a tswa a gololesegile.

Ke a lo dumedisa lotlhe mo leineng la kagiso, temokerasi le kgololosego ya botlhe. Nelson Mandela, Cape Town, 11 Tlhakole 1990

Mo puong kwa palamenteng ka 2 Tlhakole 1990, Moporesidente wa Naga F.W. de Klerk o ne a tlosa thibelo mo ANC, PAC le mekgatlho e mengwe mme a golola magolegwa a dipolotiki. Ka 11 Tlhakole 1990, morago ga dingwaga tse 27 mo kgolegelong, Nelson Mandela o ne a gololwa.

• Baeteledipele ba ba neng ba le botshabelong ba ne ba kgona go boa mme mekgatlho e ne ya kgona go dira mo pontsheng gape.
• Mandela o ne a bitsetsa kagiso le dipuisano tsa go aga Aforika Borwa ya temokerasi.
• Tsela jaanong e ne e bulegile gore dipuisano di fedise tlhaolele.

Go buisanela Aforika Borwa e ntsha

Baba ba bogologolo ba ne ba tshwanetse go buisana, le fa go ne go na le go tlhoka tshepo mo go boteng le thubakanyo e e tswelelang.

Go simolola ka bofelo jwa 1991 puso, ANC le makoko a mangwe ba ne ba kopana kwa Convention for a Democratic South Africa (CODESA) go rulaganya naga e ntsha, e e sa farologanyeng batho ka mmala. Dipuisano di ne di le thata mme di ne di tshosediwa ke thubakanyo ya dipolotiki, mme tsa tswelela pele.

• Mo referentamong ya bo-1992 ya makgoa fela, baboutedi ba basweu ba ne ba ema nokeng go tswelela ga dipuisano.
• Dipuisano tsa makoko a mantsi di ne tsa dumelana ka molaotheo wa nakwana le letlha la ditlhopho.
• Mongwe le mongwe yo o fetang dingwaga tse 18, wa lotso longwe le longwe, o ne a tla kgona go boutela lekgetlho la ntlha.

Ditlhopho tsa ntlha tsa temokerasi

Lekgetlho la ntlha, batho botlhe ba Aforika Borwa ba ne ba kgona go boutela - mme ba ne ba tlhopha kgololosego.

Ka 27 Moranang 1994, dimilione tsa batho ba Aforika Borwa ba merafe yotlhe ba ne ba boutela mo ditlhophong tsa ntlha tsa temokerasi mo nageng. Batho ba ne ba ema mo methalading e meleele, ba na le bopelotelele, ba bantsi ba boutela lekgetlho la ntlha mo matshelong a bona. ANC e ne ya fenya, mme Nelson Mandela a nna moporesidente wa ntlha wa Aforika Borwa yo o tlhophilweng ka temokerasi.

• 27 Moranang jaanong o ketekwa ngwaga le ngwaga jaaka Letsatsi la Kgololosego.
• Molaotheo o mosha ka 1996 o ne wa tlhomamisa ditshwanelo tse di lekanang tsa mongwe le mongwe.
• Dintlha tsa phetogo tsa 1960, 1976 le 1990 di ne tsa isa, kgabagare, kwa temokerasing.

Se re se ithutileng - le dipotso tse re tshwanetseng go di araba

Dintlha tse tharo tsa phetogo - 1960, 1976 le 1990 - di ne tsa suta Aforika Borwa go tswa mo tlhaolelong go ya kwa temokerasing.

Sharpeville (1960) e ne ya senola thubakanyo ya tlhaolele mme ya isa kwa go thibelweng ga ANC le PAC. Soweto (1976) e ne ya tlisa kokomana e ntsha mo ntweng ya kgololosego mme ya fetolela maikutlo a lefatshe kgatlhanong le tlhaolele. Go tlosiwa ga thibelo le go gololwa ga Mandela (1990) go ne ga bula tsela e e yang kwa dipuisanong mme, ka 1994, kwa temokerasing.