Afrika Dzonga hi 1960

Hi 1960 milawu ya apartheid a yi lawula hlengeletanyana ya vutomi bya Vanhu vantima va Afrika Dzonga - naswona ku kaneta a ku kula.

Hi va-1950 mfumo wa National Party a wu vekile apartheid ku va nawu. Milawu ya phasi (pass laws) a yi ri exikarhi ka leyi vengiwaka ngopfu: yi sindzise vanhu va Xintima ku rhwala buku ya phasi minkarhi hinkwayo, yi lawula laha va nga tshamaka, va tirha ni ku famba kona.

• African National Congress (ANC) yi rhangele ku kaneta hi tikhampeyini to fana na Defiance Campaign ya 1952.
• Hi 1959 Pan Africanist Congress (PAC), leyi rhangeriweke hi Robert Sobukwe, yi hambanile na ANC.
• Mintlawa hayimbirhi yi kunguhate mikhuva yo kaneta milawu ya phasi eku sunguleni ka 1960.

Ku dlaya ka Sharpeville

Maphorisa ma pfule ku hlaselisa mkhuva wo rhula wo lwisana na phasi, ma dlaya vanhu va 69.

Hi 21 Nyenyankulu 1960 PAC yi vitanile vanhu ku siya tibuku ta vona ta phasi ekaya kutani va hlengeletana hi ku rhula etitanhweni ta maphorisa, va tinyiketela ku khomiwa. Le Sharpeville, township exifundzeni xa Vaal edzongeni wa Johannesburg, ntshungu lowukulu wu hlengeletanile ehandle ka xitanhwa xa maphorisa.

• Handle ko tsundzuxa hi ku olova, maphorisa ma pfule ku hlaselisa ntshungu lowu a wu nga khomanga matlhari.
• Vanhu va 69 va dlayiwile naswona kwalomu ka 180 va vaviseka; vo tala va hlaseriwe enhlaneni loko va tsutsuma.
• Mkhuva lowu fanaka le Langa ekusuhi na Kapa na wona wu herile hi madzolonga ya maphorisa.

Xiyimo xa xihatla-hatla na ku yirisiwa ka ANC na PAC

Mfumo wu tirhise matimba yo tika naswona wu endla mintlawa mikulu ya ntshunxeko yi va ya vona nawu.

Sharpeville yi vange mikhuva etikweni hinkwaro na ku chava emisaveni hinkwayo. Mfumo wu tivise xiyimo xa xihatla-hatla (state of emergency), wu khoma vanhu va madzana yo tala va matimba, kutani wu hatlisa nawu lowuntshwa hi le palamende.

• Unlawful Organisations Act (1960) wu tirhisiwile ku yirisa ANC na PAC hayimbirhi hi Dzivamisoko 1960.
• Varhangeri va khomiwile, naswona vo tala va nghene ehansi ka misava kumbe va suka etikweni.
• Mkhuva wo rhula, lowu nga eka nawu, sweswi a wu nga ha koteki - nkarhi lowukulu wo cinca eku lweleni.

Ku suka eka mkhuva wo ya eku lweni hi matlhari

Loko mkhuva wo rhula wu yirisiwile, mintlawa yi cince maendlelo ya yona.

Bantu Education na xileriso xa Xibunu

Vukarhi hi dyondzo yo tsongahatiwa ni yo lawuriwa byi tluvuka etikolo.

Bantu Education Act (1953) wu nyike vana va Xintima dyondzo yo tsongahatiwa hi vomu leyi a yi kunguhatiwe ku va letela ntsena eku tirheni ka mintirho. Hi va-1970 tikolo a ti tele ngopfu naswona a ti nga ni mali yo ringana, kutani nhlangano lowuntshwa, Black Consciousness, lowu rhangeriweke hi Steve Biko, wu khutaze vantshwa ku titwa va ri va nkoka na ku kaneta.

• Hi 1974 mfumo wu lerise leswaku Xibunu (Afrikaans) xi tirhisiwa ku dyondzisa hafu ya swidyondzo swa xikolo.
• Swichudeni swi vone Xibunu tanihi ririmi ra vaxanisi va vona naswona a swi nga koti ku dyondza kahle hi xona.
• Vukarhi byi tlakuke etikolo ta Soweto hi ku famba ka lembe ra 1976.

Ku pfukela ka Soweto

Magidi ya vana va xikolo va fambe hi mkhuva - kutani va hlangana na tikwembe ta maphorisa.

Hi nimixo wa 16 Khotavuxika 1976, magidi ya swichudeni swa Soweto swi fambe hi ku rhula ku kaneta ku dyondzisiwa hi Xibunu. Maphorisa ma sivele mkhuva kutani ma pfula ku hlaselisa. Exikarhi ka vo sungula ku dlayiwa a ku ri Hector Pieterson wa malembe ya 12, loyi xifaniso xa yena xi hlamarise misava hinkwayo.

• Mkhuva wu hleriwe ngopfu-ngopfu hi swichudeni hi swoxe.
• Ku pfukela ku hangalake ku suka eSoweto ku ya eka madorobo etikweni hinkwaro ra Afrika Dzonga.
• Vanhu va madzana yo tala, vo tala va ha ri vantshwa, va dlayiwile hi tinhweti leti landzeleke.

Ha yini Soweto a ku ri nkarhi wo cinca

Ku pfukela ku cince nkwetlembeto naswona ku hundzule mavonelo ya misava ku lwisana na apartheid.

Ku pfukela ka Soweto ku kombise leswaku xitukulwana lexintshwa a xi nga ta amukela apartheid. Vantshwa vo tala va suke etikweni ku ya joyina ANC na PAC ehandle ka tiko, va tiyisa nkwetlembeto wa matlhari. Hi 1977 murhangeri wa Black Consciousness Steve Biko u file endzhaku ko xanisiwa ekhotsweni ka maphorisa, swi vanga ku hlundzuka ku engetela.

• Misava yi vone swifaniso swa vana lava tshoviwaka, kutani ntshikelelo ehenhla ka Afrika Dzonga wu kula.
• Nhlangano wa Matiko-xikwembu (United Nations) na matiko yo tala ma engetele swigwevo (sanctions) ku lwisana na apartheid.
• 16 Khotavuxika sweswi ku tsundzukiwa lembe rin'wana ni rin'wana eAfrika Dzonga tanihi Siku ra Vantshwa (Youth Day).

Ku suka eSharpeville ku ya eku fumeni ka vanhu, 1960-1994

1. 1960 Ku dlaya ka Sharpeville; ANC na PAC ya yirisiwa
2. 1964 Mandela u gweviwa khotso ya vutomi eka Ntengiso wa Rivonia
3. 1976 Ku pfukela ka Soweto ku sungula hi 16 Khotavuxika
4. 1983 Ku vumbiwa ka United Democratic Front (UDF)
5. 1990 ANC na PAC ya susiwa eku yirisiweni; Mandela wa ntshunxiwa
6. 1994 Nhlawulo wo sungula wa ku fumiwa hi vanhu hi 27 Dzivamisoko

Apartheid ehansi ka ntshikelelo

Hi makumu ya va-1980 mfumo a wu nga ha koti ku lawula tiko ku fana na khale.

Hi 1983 mintlawa yo tala yi hlangane eka United Democratic Front (UDF) ku kaneta apartheid endzeni ka tiko. Mikhuva, tistrayiki na tiboycott swi endle swifundzha swo tala swi va 'leswi nga fumekiki', kutani mfumo wu tivise swiyimo swa xihatla-hatla hi ku phindha-phindha.

• Swigwevo (sanctions) swa matiko swi onhile ikhonomi na ku hlawulela Afrika Dzonga.
• Ku huwelela ka 'Ntshunxani Nelson Mandela' ku kule ngopfu ekaya na ehandle ka tiko.
• Hi 1989 F.W. de Klerk u ve Presidente wa Rifumo, a tiyimiserile ku bulisana.

Ku susiwa ka ku yirisiwa na ku ntshunxiwa ka Mandela

Hi 2 Nyenyenyani 1990 mfumo wu suse ku yirisiwa; masiku ya kaye endzhaku Mandela u fambe a ntshunxekile.

Ndza mi losa hinkwenu hi vito ra ku rhula, ku fuma ka vanhu na ntshunxeko wa hinkwavo. Nelson Mandela, Kapa, 11 Nyenyenyani 1990

Eka nkulumo eka palamende hi 2 Nyenyenyani 1990, Presidente wa Rifumo F.W. de Klerk u suse ku yirisiwa ka ANC, PAC na mintlawa yin'wana kutani a ntshunxa vabohiwa va tipolitiki. Hi 11 Nyenyenyani 1990, endzhaku ka malembe ya 27 ekhotsweni, Nelson Mandela u ntshunxiwile.

• Varhangeri lava a va suke etikweni va kote ku vuya naswona mintlawa yi kota ku tirha erivaleni nakambe.
• Mandela u vitanele ku rhula na tinkulumo to aka Afrika Dzonga leyi fumiwaka hi vanhu.
• Ndlela yi pfulekile sweswi ya tinkulumo to hetelela apartheid.

Ku bulisana hi Afrika Dzonga leyintshwa

Valala va khale a va fanele ku vulavula, hambiloko ku ri ni ku pfumala ku tshemba ni madzolonga lawa ma hambeteke.

Ku sukela emakumu ya 1991 mfumo, ANC na mavandla man'wana va hlangane eka Convention for a Democratic South Africa (CODESA) ku kunguhata tiko lerintshwa leri nga riki na xihlawuhlawu xa muxaka. Tinkulumo a ti tikile naswona ti tshikeleriwe hi madzolonga ya tipolitiki, kambe ti hambete.

• Eka referendum ya vavbasi ntsena ya 1992, vahlawuri va vavasi va seketele ku hambeta ka tinkulumo.
• Tinkulumo ta mavandla yo tala ti pfumelelane hi vumbiwa bya nkarhinyana (interim constitution) na siku ra nhlawulo.
• Un'wana ni un'wana wa malembe yo tlula 18, wa muxaka wun'wana ni wun'wana, a ta kota ku vhota ro sungula.

Nhlawulo wo sungula wa ku fumiwa hi vanhu

Ro sungula, Vaafrika Dzonga hinkwavo va kote ku vhota - kutani va hlawula ntshunxeko.

Hi 27 Dzivamisoko 1994, magidi ya Vaafrika Dzonga va mixaka hinkwayo va vhote eka nhlawulo wo sungula wa ku fumiwa hi vanhu wa tiko. Vanhu va yime emiraveni yo leha ya ku lehisela mbilu, vo tala va vhota ro sungula evutomini bya vona. ANC yi hlurile, kutani Nelson Mandela u ve presidente wo sungula wa Afrika Dzonga loyi a hlawuriweke hi vanhu.

• 27 Dzivamisoko sweswi ku tlangeriwa lembe rin'wana ni rin'wana tanihi Siku ra Ntshunxeko (Freedom Day).
• Vumbiwa lebyintshwa hi 1996 byi tiyisise timfanelo to ringana eka un'wana ni un'wana.
• Minkarhi yo cinca ya 1960, 1976 na 1990 yi fikise, emakumu, eku fumeni ka vanhu.

Leswi hi swi dyondzeke - na swivutiso swo hlamula

Minkarhi yinharhu yo cinca - 1960, 1976 na 1990 - yi susumetile Afrika Dzonga ku suka eka apartheid ku ya eku fumeni ka vanhu.

Sharpeville (1960) yi paluxile madzolonga ya apartheid kutani yi fikisa eku yirisiweni ka ANC na PAC. Soweto (1976) yi tise xitukulwana lexintshwa eku lweleni kutani yi hundzula mavonelo ya misava ku lwisana na apartheid. Ku susiwa ka ku yirisiwa na ku ntshunxiwa ka Mandela (1990) ku pfule ndlela ya tinkulumo kutani, hi 1994, ya ku fuma ka vanhu.