Nndwa ya u thoma ye ya lwiwa kha shango ḽoṱhe - na nḓila ye ya swika ngayo nga vhukuma Afrika Tshipembe na maṅwe mashango a Afrika.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri ndi mini zwine vha no zwi ḓivha nga ha Nndwa mbili dza Shango. Ṱalutshedzani uri iyi ngudo i sedza Nndwa ya Shango ya u Thoma: uri ndi ngani yo thoma, nndwa yo vha i tshi nga hani, na - zwa ndeme kha riṋe - nḓila ye vhathu vha Afrika Tshipembe na vhaṅwe Vhaafrika vha kungwa ngayo kha nndwa ya dzimmbuso khulwane dza Yuropa. Vhetshani tswili ṋa: zwiitisi, nndwa ya mikwakwa (trenches), Afrika Tshipembe na Afrika, na zwe zwa itea nga murahu.
Nndwa ye ya thoma Yuropa nga 1914 fhedzi ya lwiwa kha zwikhundu-shango zwinzhi u swika 1918.
Nndwa ya Shango ya u Thoma, ye ya dovha ya vhidzwa First World War kana 'Nndwa Khulwane' (Great War), yo dzula u bva nga 28 Fulwana 1914 u swika nga 11 Ḽara 1918. Yo vha nndwa ya u thoma ye ya katela mashango manzhi lwothihi, ndi ngazwo i tshi vhidzwa nndwa ya shango.
- Yo lwiwa zwihulwane Yuropa, fhedzi na Afrika na Vhukovhela Vhukati (Middle East).
- Maswole a milioni o bva kha dzikoloni dza dzimmbuso dza Yuropa - u katela na Afrika Tshipembe.
- Hu ḓi vhalelwa maswole a milioni ṱahe u swika fumi o vhulawaho, u katela na dzimilioni dza vhathu vha si maswole.
Speaker notes
Ombedzelani vhuhulwane. Nga nṱhani ha uri mashango a maanḓa a Yuropa o vha a tshi vhusa dzimmbuso khulwane, khani ya Yuropa yo kunga vhathu vha bvaho Afrika, Asia, Australia na Amerika. Ḓivhani uri Afrika Tshipembe yo vha i tshipiḓa tsha Mmbuso wa Vhangisi (British Empire), ngauralo tsheo yo dzhiwaho London yo kwama vhathu vha Cape Town na Johannesburg. Vhalo ya vhe vha fa ndi khakhathululo fhedzi - vhaḓivhazwakale vha ṋea nomboro dzo fhambanaho. [SME] Khwaṱhisedzani vhalo ya vhafaho ye na ṱoḓa vhagudiswa vha i shumise.
Mitsiko miṋa ya tshifhinga tshilapfu yo ḓikwatela Yuropa lwa miṅwaha minzhi phanḓa ha 1914.
Militarism (Vhuswole)
Mashango o fhaṱa mmbi khulwane na dzikepe dza nndwa nahone o vha o ḓikukumusa nga maanḓa awo a vhuswole.
Alliances (Thendelano)
Mashango o ita mafulufhedziso a u tsireledzana, zwenezwo khani nthihi i nga kunga mashango manzhi.
Imperialism (Vhummbusi)
Mashango a maanḓa a Yuropa o vha a tshi ṱhavhana nga u lwela u langa dzikoloni na thundu shangoni ḽoṱhe.
Nationalism (Vhurafho)
U ḓikukumusa nga lushaka zwo ita uri mashango a ṱoḓe u ḓisumbedza nahone a hane u kunama.
Speaker notes
MAIN ndi thusa-humbulo ye vhagudiswa vha nga i farelela kha muḽingo. Ṱalutshedzani nthihi nga nthihi nga tsumbo yo leluwaho: militarism = mmbila ya dzikepe vhukati ha Britani na Germany; alliances = zwigwada zwivhili zwo lwanaho; imperialism = u ṱhavhana nga dzikoloni dza Afrika; nationalism = zwigwada zwi ṱoḓaho mashango azwo. Ombedzelani uri hezwi zwo vha zwi mitsiko ya nnḓa fhedzi - nndwa yo vha i tshi kha ḓi ṱoḓa tshi i thomaho, tshine tsha ḓa nga murahu.
U vhulaha huthihi ho thoma ndago ya zwiitea kha thendelano dza Yuropa.
Nga 28 Fulwi 1914, Archduke Franz Ferdinand, muḽaadzhi wa khuvhangano ya Austria-Hungary, o vhulawa Sarajevo nga Gavrilo Princip, muswa wa lushaka lwa Serb ya Bosnia. Austria-Hungary yo pomoka Serbia.
- Austria-Hungary yo ḓivhadza nndwa kha Serbia.
- Russia yo ita u tsireledza Serbia; Germany ya tikedza Austria-Hungary.
- Thendelano dzo kunga Germany, France na hafhu Britani kha vhege dzi si gathi.
Speaker notes
Shumisani tshifanyiso tsha dzidomino dzi tshi wa u ṱalutshedza 'ndago ya zwiitea'. Itani uri zwi vhonale uri u vhulahwa ho vha mulilo wa u thoma, hu si tshiitisi tshihulu - mitsiko ya MAIN yo ita uri tshiitea tshiṱuku tshi phaḓaladzee tshi vhe nndwa khulwane. Litshani nndwa i tshi tea minwaha ya vhagudiswa: ambani mafhungo a u vhulahwa nga u tou tou, ni songo engedza zwidodombedzwa zwi vhavhaho.
Yuropa yo kovhekana kha zwigwada zwivhili zwo lugelaho nndwa, nahone dzikoloni dzazwo dza kungwa khazwo.
Speaker notes
Sumbedzani uri Afrika Tshipembe yo lwela sia ḽa Allies ngauri yo vha i tshipiḓa tsha Mmbuso wa Vhangisi. Elelwadzani vhagudiswa uri Italy yo thoma i kha thendelano na Germany fhedzi ya ḓivhurea kha Allies nga 1915 - tsumbo yavhuḓi ya nḓila ye thendelano dza nga shanduka ngayo. Litshani mutevhe wa mafhungo u wo pfufhifhadzwaho; muhumbulo muhulwane ndi 'zwigwada zwivhili zwo lwanaho zwe tshiṅwe na tshiṅwe tsha kunga khonani na dzikoloni dzatsho'.
Kha vhunzhi ha nndwa masia mavhili o vha o ima o sedzana kha mikwakwa milapfu.
Kha Western Front ngei France na Belgium, maswole o gwa mikwakwa (trenches) yo tsaho a i tsireledza lwa miṅwaha. Fhethu ho vulaho ha khombo vhukati ha masia mavhili ho vha hu tshi vhidzwa 'no man's land' (mavu a si a muthu). A hu na sia ḽe ḽa nga kona u dabula nga u leluwa, ngauralo nndwa ya vha khakhathi ndapfu ya lufu.
- Maswole o tshila na madaka, migundwane, malwadze na phepho kha mikwakwa.
- U vutshela u tshimbila nga no man's land zwo dzhia matshilo a zwigidi u itela mavu maṱuku.
- Iyi nndwa ya lushaka ndi ngayo maswole manzhi vhukuma o faho kha Nndwa ya Shango ya u Thoma.
Speaker notes
Thusani vhagudiswa u humbula vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe: phepho, u thapa, u ofhisa, u netisa lwa tshifhinga tshilapfu nahwe hu tshi ofhisa nga tshifhinga tsha u vutshela. Ṱalutshedzani khakhathi - nga machine gun na waya ya mavu zwi tshi tsireledza mukwakwa muṅwe na muṅwe, u gidimela nga no man's land ho vha u nga u ḓivhulaha, ngauralo nndwa a yo ngo tshimbila lwa miṅwaha. Hezwi zwi ṱumana na uri ndi ngani nomboro dza vhafu dzo vha dzi nṱha vhukuma.
Mitshini miswa yo ita uri Nndwa ya Shango ya u Thoma i vhe ya lufu u fhira nndwa dzoṱhe dza phanḓa hayo.
Zwigidi zwa mutshini (Machine guns)
Zwo vha zwi tshi kona u thutha zwithuthi zwa maḓana nga minithi, zwa ita uri u vutshela nga fhethu ho vulaho hu vhe ha lufu.
Gese ya vhuṱungu (Poison gas)
Makole a khemikhala e a xisa na u pofadza maswole kha mikwakwa.
Dziṱanga (Tanks)
Zwiendedzi zwo tsireledzwaho zwo fhaṱelwaho u pfuka mikwakwa na waya ya mavu.
Dzibufho na dzikepe dza fhasi ha maḓi (Submarines)
Dzibufho dzo lavhelesa na u posa mabomo; dzikepe dza fhasi ha maḓi dza vutshela dzikepe lwanzheni.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri indasithiri na saintsi, zwine zwa nga khwinisa vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, zwo shandulelwa u ita nndwa ya lufu vhukuma. Gese ya vhuṱungu ndi mafhungo a konḓaho - i sumbedzeni sa tshiḽwa tshe tsha ḓisa vhushengedzi vhuhulu, tshine ndi tshiṅwe tsha zwithu zwe ya kombiwa ngazwo nga murahu nga thendelano ya dzitshaka. Vhudzisani vhagudiswa: thekhonolodzhi ntswa yo shandula hani nḓila ye nndwa dza lwiwa ngayo?
Sa tshipiḓa tsha Mmbuso wa Vhangisi, Union of South Africa ntswa yo kungiwa kha nndwa.
Union of South Africa yo vha i hone u bva fhedzi nga 1910. Musi Britani i tshi ya nndwani nga 1914, Union ya ḓivhurea kha sia ḽa Allies. Phuraiminista Louis Botha na muthusi wawe Jan Smuts - vhoṱhe e vha vha vha e magenerala a Maburu - vho tenda u lwela Britani na u vutshela dzikoloni dza Germany dzo vhaho tsini Afrika.
- Britani yo humbela Afrika Tshipembe u vutshela German South West Africa ya vhuhura.
- Botha na Smuts vho ranga phanḓa vhuḓidini ha nndwa ha Afrika Tshipembe.
- Hu si vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vhe vha tenda u lwela Britani.
Speaker notes
Sumbedzani u tou fhambana ha zwithu: Botha na Smuts vho vha vho lwa VHA TSHI LWA NA Britani kha Nndwa ya Afrika Tshipembe (Anglo-Boer War) fhedzi hu na miṅwaha i ṱoḓaho u vha fumi phanḓa, zwino vha ranga phanḓa Afrika Tshipembe u LWELA Britani. Hezwi zwi thusa u ṱalutshedza uri ndi ngani vhaṅwe Maafrikaner vho pfa vho fhirwa - zwine zwa dzudzanya sileidi i tevhelaho nga ha vhugidimeli ha 1914. 'German South West Africa' ndi Namibia ya ṋamusi.
Vhaṅwe Maafrikaner vho hana u lwela mmbuso we vha vha vho no lwa nawo tshifhingani tshiswa.
Maafrikaner manzhi vho vha vha tshee na khumbulo dzi vhavhaho dza Nndwa ya Afrika Tshipembe (1899-1902) ye ya lwiwa na Britani. Musi muvhuso u tshi lugiselela u vutshela German South West Africa, vhaṅwe vho vuwa nga vhugidimeli ho hwalaho zwiḽwa. Ho rangwa phanḓa nga Maburu a nga ho magenerala Christiaan de Wet na Manie Maritz.
- Botha na Smuts vho shumisa mmbi ya muvhuso u fhelisa vhugidimeli.
- Vhugidimeli ho kundwa hu si na miṅwedzi minzhi.
- De Wet o wanala e na mulandu wa vhupanduki (treason) nga murahu nga tshipiḓa tshawe khaho.
Speaker notes
Shumisani hezwi u sumbedza uri Afrika Tshipembe yo vha i songo ṱanganela kha nndwa. Ṱalutshedzani 'vhugidimeli' na 'vhupanduki' nga maipfi o leluwaho. Farani nga vhulenda: hoyu ho vha mukovhekanyo u vhavhaho vhukati ha vhathu vha Afrika Tshipembe hu sa athu vha kule na Anglo-Boer War. Mbuno kha vhagudiswa ndi uri tsheo ya u lwela Britani yo vha na khani hayani. [SME] Khwaṱhisedzani mutevhe wa vharangaphanḓa vha vhugidimeli na maḓuvha nga u vhambedza na tshiko tsha SAHO phanḓa ha u bveledza.
Nndwa yo vha i si Yuropa fhedzi - yo swika na Afrika Tshipembe na Afrika Vhubvaḓuvha.
Mmbi ya Afrika Tshipembe yo vutshela German South West Africa (ine ṋamusi ndi Namibia), ye ya ḓikumedza nga 1915 ya vhewa fhasi ha vhulanguli ha Afrika Tshipembe. Nga murahu Smuts o langula mmbi ya Allies i tshi lwa na mmbi ya Germany kha German East Africa (tsini na Tanzania ya ṋamusi).
- Dzikhampheini dza Afrika dzo ḓitika vhukuma kha maswole a Afrika, vhalavhelesi na vhashumi.
- Malwadze na lwendo lulapfu zwo ita uri dzikhampheini hedzi dzi konḓe vhukuma.
- German South West Africa yo dzula fhasi ha vhuvhusi ha Afrika Tshipembe lwa maḓana a miṅwaha nga murahu.
Speaker notes
Ombedzelani uri Afrika i yoṱhe yo vha i fhethu ha nndwa ngauri dzimmbuso dza Yuropa dzo vha na dzikoloni hafha. Vhaafrika vho ita vhunzhi ha u hwala, u fhaṱa na u lwa, kanzhi vha sa dzhielwi nṱha. Hezwi zwi ṱumanya nndwa ya shango ḽoṱhe na vhupo hashu nga ho livhaho. [SME] Khwaṱhisedzani madzina a fhethu (German East Africa / Tanganyika / Tanzania) na maḓuvha a khamphaini.
Zwigidi zwo shuma - naho mbekanyamaitele dza tshiṱalula dzo dzivhisa vhanzhi vhavho pfanelo ya u hwala zwiḽwa.
South African Native Labour Contingent (SANLC) yo rumela vhanna vharema vha Afrika Tshipembe France, fhedzi vho vha vha songo tendelwa u hwala zwiḽwa nahone vho shuma sa vhashumi nga murahu ha nndwa. Cape Corps yo tendela maswole a Makhaladi u shuma, u katela na East Africa na Middle East.
Tshiṱori tsha SS Mendi tsho vha tsiga tshi sa fheli tsha tshivhindi tsha vharema vha Afrika Tshipembe kha nndwa. South African History Online
- Nga Luhuhi 1917 kepe ya maswole SS Mendi yo dzika kha English Channel nga murahu ha u ṱhavhana.
- Miraḓo ya maḓana ya SANLC yo dzika maḓini kha ndozwi iyi.
- U ḓiṋekedza havho hu a humbulwa ṋamusi, u katela na nga Mendi Decoration of Bravery.
Speaker notes
Iyi ndi tshiṱori tsha ndeme tsha Afrika Tshipembe. Ṱalutshedzani u sa vha na vhulamukanyi: vhanna vharema vho rumelwa u thusa fhedzi vho dzivhiwa tshirunzi tsha u hwala zwiḽwa nga nṱhani ha vhukwaḽa ha tshiṱalula tsha tshifhinga tshenetsho. Anetshelani tshiṱori tsha SS Mendi nga ṱhonifho - ndi fhethu ha khumbulo ya lushaka. [SME] Khwaṱhisedzani nomboro dzo teaho (hu ṱoḓa 21,000 vha SANLC vho shuma; vha fhiraho 600 vho fela kha Mendi) na zwidodombedzwa zwa u ṱhavhana phanḓa ha u bveledza.
Nndwa ya Afrika Tshipembe yo ḓivheaho vhukuma - na ya mutengo muhulu - ya nndwa iyi.
Nga Fulwana 1916, nga tshifhinga tsha Battle of the Somme khulwane ngei France, South African Brigade yo laedzwa u fara na u londa ḓaka ḽiṱuku ḽine ḽa pfi Delville Wood. Vho ḽi fara fhasi ha u vutshelwa hu hulu lwa maḓuvha o vhalaho, fhedzi vha xelelwa vhukuma.
- Kha vha Afrika Tshipembe vha ṱoḓaho 3,000 vhe vha dzhena, ndi maḓana masi gathi fhedzi e a fhindula musi hu tshi vhalwa madzina nga murahu.
- Delville Wood yo vha tsiga tsha u ḓiṋekedza ha Afrika Tshipembe kha nndwa.
- Tshihumbudzo tsho fhaṱwa nga murahu ngei Delville Wood u ṱhonifha vhe vha fa.
Speaker notes
Delville Wood ndi ya ndeme kha nḓila ye Afrika Tshipembe i humbula ngayo Nndwa ya Shango ya u Thoma. Sumbedzani vhuhulwane ha u xelelwa ni sa hulisi nndwa - vhunzhi ha brigade vho vhulawa, vho huvhala kana vho xela. Ṱumanyani na ṋamusi: tshihumbudzo tsha Delville Wood na dzikhumbulo zwi dzula zwi tshi tshidza khumbulo iyi. [SME] Khwaṱhisedzani nomboro ya vho tshidzaho/vhe vha vhalwa na tshiko tsha SAHO.
- 1914 U vhulahwa Sarajevo; nndwa ya thoma; Afrika Tshipembe ya ḓivhurea nahone Vhugidimeli ha Maafrikaner ha buluwa
- 1915 German South West Africa ya ḓikumedza kha mmbi ya Afrika Tshipembe
- 1916 Nndwa ya Delville Wood; khamphaini ya East Africa
- 1917 SS Mendi ya dzika; USA ya ḓivhurea kha Allies
- 1918 Armistice nga 11 Ḽara ya fhelisa nndwa
- 1919 Thendelano ya Versailles ya sainiwa
Speaker notes
Shumisani hezwi u khwaṱhisa tshiṱori phanḓa ha zwe zwa itea nga murahu. Vhudzisani vhagudiswa uri vha wane zwiitea zwa Afrika Tshipembe (u ḓivhurea 1914, GSWA 1915, Delville Wood 1916, Mendi 1917) zwi re ngomu kha laini ya tshifhinga ya shango ḽoṱhe. Hezwi zwi khwaṱhisa muhumbulo muhulwane wa ngudo: nndwa ya shango ḽoṱhe i re na masiandaitwa mahulu hayani.
Nndwa yo ima nga 1918, nahone thendelano ya mulalo ya 1919 yo vhumba shango hafhu.
Nndwa yo fhela nga armistice nga 11 Ḽara 1918. Nga 1919 Treaty of Versailles yo pomoka Germany nga nndwa, ya i kombetshedza u lifha reparations khulwane na u dzhia vhuḓifhinduleli, ya i dzhiela dzikoloni dzayo. Ho thomiwa League of Nations ntswa u lingedza u thivhela nndwa dza vhumatshelo, nahone Afrika Tshipembe yo ṋewa vhulanguli ha South West Africa. Vhaḓivhazwakale vhanzhi vha amba uri thendelano yo konḓaho yo thusa u ḓisa mbiti ya nga murahu ye ya ḓisa Nndwa ya Shango ya Vhuvhili.
Q. Ṱalutshedzani zwiitisi zwa tshifhinga tshilapfu zwa MAIN zwa Nndwa ya Shango ya u Thoma na nḓila ye u vhulahwa Sarajevo ha thoma ngayo nndwa. (6 marks)
Q. Ṱalusani uri nndwa ya mikwakwa yo vha i tshi nga hani nahone ni ṱalutshedze uri ndi ngani maswole manzhi o fa. (4 marks)
Q. Haseledzani nḓila ye vharema na Makhaladi vha Afrika Tshipembe vha dzhenela ngayo nndwa, ni tshi shumisa SANLC, Cape Corps kana SS Mendi sa tsumbo. (6 marks)
Speaker notes
Valani nga u ṱumanya tshiitisi na masiandaitwa: u fhela ha nndwa zwo ḓisa mulalo we vhanzhi vha pfa u si na vhulamukanyi kha Germany, zwa ḓivhadza mbeu dza Nndwa ya Shango ya Vhuvhili. Mbudziso tharu dzi edzisa maitele a CAPS - u elelwa ho ḓitikaho kha tshiko na u ṅwala ho tsireledzeaho. Dzi shumiseni sa mushumo wo ṅwaliwaho kana nyambedzano ya kilasi. [SME] Khwaṱhisedzani uri muhumbulo wa uri Versailles yo 'ḓisa' WWII u sumbedzwe sa ṱhalutshedzo i na khani, hu si mafhungo o khwaṱhaho, kha leveḽe ya iyi girede.
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- World War I (1914-1918)
- Resource type
- Presentation