Nyimpi yo sungula leyi lweriweke emisaveni hinkwayo - na hilaha yi fikeke ha kona endzeni ka Afrika-Dzonga ni le Afrika hinkwayo.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswi va swi tivaka hi tinyimpi timbirhi ta misava. Hlamusela leswaku dyondzo leyi yi languta Nyimpi yo Sungula ya Misava Hinkwayo: leswi yi sunguriweke ha swona, hilaha ku lwa a ku ri ha kona, na - swa nkoka eka hina - hilaha Vaafrika-Dzonga ni van'wana Vaafrika va koke ha kona enyimpini exikarhi ka timfumo ta Yuropa. Veka tinsingwa ta mune: swivangelo, nyimpi ya mikelo (trenches), Afrika-Dzonga ni Afrika, ni leswi humeleleke endzhaku.
Nyimpi leyi sunguleke eYuropa hi 1914 kambe yi lweriwe eka swiphemu-mikombe swo hlaya ku fikela hi 1918.
Nyimpi yo Sungula ya Misava Hinkwayo, leyi tlhela yi vitaniwaka First World War kumbe 'Great War' (Nyimpi Leyikulu), yi tekeke ku sukela hi 28 Nhlangula 1914 ku ya eka 11 Hukuri 1918. A yi ri nyimpi yo sungula ku katsa matiko yo tala hi nkarhi wun'we, hikwalaho ka leswi yi vitaniwaka nyimpi ya misava.
- A yi lweriwe ngopfu eYuropa, kambe na le Afrika ni le Middle East (Vupeladyambu-Xikarhi).
- Timiliyoni ta masocha ma tile hi ku suka eka makoloni ya timfumo ta Yuropa - ku katsa na Afrika-Dzonga.
- Kwalomu ka timiliyoni ta kaye ku ya eka khume ta masocha ma feke, ku katsa na timiliyoni ta vaaki lava a va nga ri masocha.
Speaker notes
Kandziyisa vukulu bya nyimpi. Hikuva timatimba ta Yuropa a ti fuma makoloni lamakulu, ku holovisana ka Yuropa ku koke vanhu ku suka eAfrika, Asia, Australia ni le Americas. Kombisa leswaku Afrika-Dzonga a yi ri xiphemu xa Mfumo wa Britain, kutani xiboho lexi tekiweke eLondon a xi khumba vanhu eKapa na le Johannesburg. Tinhlayo ta lava feke i ku ringanyeta - vativi va matimu va nyika xikarhi. [SME] Tiyisisa xikarhi xa nhlayo ya lava feke lexi u lavaka swichudeni va xi tirhisa.
Ku susumeta ka nkarhi wo leha ka mune ku tlakukile eYuropa hi malembe yo tala ku nga si va 1914.
Militarism (Ku rhandza masocha)
Matiko ma akile mavuthu lamakulu ya masocha ni ya vukorho, naswona ma tinyungubyisa hi matimba ya wona ya nyimpi.
Alliances (Ku tibohelela)
Matiko ma tibohelele ku sirhelelana, kutani ku lwa ka rin'we ku nga koka matiko yo tala.
Imperialism (Ku phanga misava)
Timatimba ta Yuropa ti phikizanile ku fuma makoloni ni switirhisiwa emisaveni hinkwayo.
Nationalism (Ku rhandza tiko)
Ku tinyungubyisa lokukulu hi tiko ku endle matiko ma navela ku tikombisa naswona ma nga lavi ku tsona.
Speaker notes
MAIN i xikombiso xo tsundzuka lexi swichudeni va nga xi hlayisaka eka xikambelo. Hlamusela xin'wana ni xin'wana hi xikombiso xo olova: militarism = ku phikizana ka vukorho exikarhi ka Britain na Germany; alliances = mintlawa mimbirhi yo phikizana; imperialism = ku phanga makoloni ya Afrika; nationalism = mintlawa leyi a yi lava matiko ya yona hi yoxe. Kandziyisa leswaku leswi a swi ri ku sindzisana ka le ndzhaku - nyimpi a yi ha lava xisusumeti, lexi taka endzhaku.
Ku dlaya kun'we ku sungurile nghingiriko wa swiendlakalo eYuropa hinkwayo hi tialliances.
Hi 28 Khotavuxika 1914, Archduke Franz Ferdinand, mudyandzhaka wa xiluvelo xa Austria-Hungary, u dlayiwile eSarajevo hi Gavrilo Princip, jaha ra munhu wa tiko ra Muserbia wa le Bosnia. Austria-Hungary yi hehle Serbia.
- Austria-Hungary yi tlangele nyimpi eka Serbia.
- Russia yi hlengeletile ku sirhelela Serbia; Germany yi seketele Austria-Hungary.
- Tialliances ti kokile Germany, France na kutani Britain endzeni ka mavhiki.
Speaker notes
Tirhisa xifaniso xa tidomino leti welaka ku hlamusela 'nghingiriko wa swiendlakalo'. Veka erivaleni leswaku ku dlayiwa a ku ri rihlaselo, ku nga ri xivangelo xa le ndzeni - ku sindzisana ka MAIN ku endle xiendlakalo xitsongo xi hlaseka xi va nyimpi leyikulu. Hlayisa madzolonga hi ndlela leyi faneleke eka vukhale: vula ntsena mhaka ya ku dlayiwa u nga engeteli swifaniso swo chavisa.
Yuropa yi averile hi mintlawa mimbirhi ya nyimpi, naswona makoloni ya yona ma kokeriwe endzeni na yona.
Speaker notes
Kombisa leswaku Afrika-Dzonga yi lwe etlhelo ra Allies hikuva a yi ri xiphemu xa Mfumo wa Britain. Tsundzuxa swichudeni leswaku Italy hakunene yi sungurile eka alliance na Germany kambe yi hlangane na Allies hi 1915 - xikombiso xinene xa hilaha tialliances ti nga cinca ha kona. Hlayisa marhungula ma ri makushe; mhaka yikulu i 'mintlawa mimbirhi yo phikizana leyi yin'wana ni yin'wana yi kokeke vanghana ni makoloni ya yona'.
Eka nkarhi wo tala wa nyimpi matlhelo mambirhi ma tsimbile ma langutanile eka mikelo yo leha.
Eka Western Front eFrance na le Belgium, masocha ma cele mikelo yo enta naswona ma yi sirhelela hi malembe. Misava leyi pfulekeke leyi ni khombo exikarhi ka matlhelo mambirhi a yi vuriwa 'no man's land' (misava ya ku hava munhu). A ku hava tlhelo leri a ri kota ku hlula hi ku olova, kutani nyimpi yi ve ku tsimba lokukulu ni ka rifu.
- Masocha ma hanye ni ndzhope, magondzwana, mavabyi ni xirhami emikelweni.
- Ku hlasela ku tsemakanya no man's land hakanyingi a ku dyondza vutomi bya vanhu va magidi hi misava yitsongo.
- Nyimpi ya muxaka lowu hi yona leyi endleke leswaku masocha yo tala ma fe eNyimpini yo Sungula ya Misava Hinkwayo.
Speaker notes
Pfuna swichudeni va ehleketa vutomi bya siku ni siku: xirhami, ku tsakama, ku chavisa, ku karhala hi minkarhi yo leha kutani ku chavisa loko ku ri ni ku hlasela. Hlamusela ku tsimba - ni tibuloho (machine guns) ni waya wa mikwana swi sirhelela mukelo wun'wana ni wun'wana, ku tsutsuma u tsemakanya no man's land a swi ri ku tidlaya, kutani rihlaselo a ri nga fambi hi malembe. Leswi swi hlanganisa ni leswi swi endleke leswaku tinhlayo ta lava feke ti va tikulu.
Mitshini leyintshwa yi endle Nyimpi yo Sungula ya Misava Hinkwayo yi va ni rifu ku tlula nyimpi yin'wana ni yin'wana leyi a yi rhangele.
Tibuloho (Machine guns)
A ti kota ku ba tinhlayo ta madzana ta swikhwembe hi minithi rin'we, swi endla ku hlasela emisaveni yo pfuleka ku va ni rifu.
Gasi ra nsimbhi (Poison gas)
Mapapa ya swimonyihi lama a ma khemetela ni ku boxa mahlo ya masocha emikelweni.
Titanki
Swifambo swo sirheleriwa hi nsimbhi leswi a swi akeriwe ku tsemakanya mikelo ni waya wa mikwana.
Swihaha-mpfhuka ni swikepe swo tsona (Aircraft & submarines)
Swihaha-mpfhuka swi kambele ni ku ba tibomu; swikepe swo tsona swi hlasele swikepe elwandle.
Speaker notes
Hlamusela leswaku vuvumbi ni sayense, leswi a swi nga antswisa vutomi bya siku ni siku, swi hundzuluxeriwile ku endla nyimpi yi va ni rifu ku tlula. Gasi ra nsimbhi i mhaka yo tsetselela - yi kombise hi ndlela ya ntiyiso tanihi xitlhari lexi vangeke ku xaniseka lokukulu, leswi hi swona swivangelo swo yi yirisa hi ndzhaku hi ntwanano wa matiko. Vutisa swichudeni: xana thekinoloji leyintshwa yi cince ndlela leyi tinyimpi ti lweriwaka ha yona njhani?
Tanihi xiphemu xa Mfumo wa Britain, Union ya Afrika-Dzonga leyintshwa yi kokeriwe eka nyimpi.
Union ya Afrika-Dzonga a yi ri kona ntsena ku sukela hi 1910. Loko Britain yi nghene enyimpini hi 1914, Union yi hlanganile etlhelo ra Allies. Holobye Nkulukumba Louis Botha ni mupfuni wa yena Jan Smuts - havambirhi tijenerali ta khale ta Maburu - va pfumelele ku lwela Britain ni ku hlasela makoloni ya Germany lama a ma ri kusuhi na Afrika.
- Britain yi kombele Afrika-Dzonga ku hlasela German South West Africa leyi a yi ri kusuhi.
- Botha na Smuts va rhangerile ntirho wa nyimpi wa Afrika-Dzonga.
- A ku ri hava Vaafrika-Dzonga hinkwavo lava a va pfumelelana ni ku lwela Britain.
Speaker notes
Kandziyisa xihlekiso xa leswaku Botha na Smuts va lwile KU LWISANA na Britain eNyimpini ya Afrika-Dzonga (Anglo-Boer War) kwalomu ka lembe-xidzana leri hundzeke, kutani sweswi a va rhangela Afrika-Dzonga ku LWELA Britain. Leswi swi pfuna ku hlamusela leswi swi endleke leswaku Maburu man'wana ma titwa ma xengiwile - leswi swi vekaka xiendlakalo lexi taka xa ku xandzuka ka 1914. 'German South West Africa' i Namibia ya namuntlha.
Maburu man'wana ma arile ku lwela mfumo lowu va nga ha ku lwisana na wona.
Maburu yo tala a ma ha ri ni switsundzuxo swo vava swa Nyimpi ya Afrika-Dzonga (1899-1902) ku lwisana na Britain. Loko mfumo wu lunghiselela ku hlasela German South West Africa, van'wana va pfukile va endla ku xandzuka hi matlhari. Ku rhangeriwe hi vanhu va Maburu vo fana ni tijenerali Christiaan de Wet na Manie Maritz.
- Botha na Smuts va tirhise mavuthu ya mfumo ku tsemeta ku xandzuka.
- Ku xandzuka ku hluriwe endzeni ka tin'hweti titsongo.
- De Wet u kumiwile na nandzu wa ku xandzukela mfumo (treason) hi xiavelo xa yena eka kona hi ndzhaku.
Speaker notes
Tirhisa leswi ku kombisa leswaku Afrika-Dzonga a yi nga hlangananga endzhaku ka nyimpi. Hlamusela 'ku xandzuka' na 'ku xandzukela mfumo (treason)' hi marito yo olova. Khoma hi ku tsetselela: leswi a swi ri ku avana ko vava exikarhi ka Vaafrika-Dzonga endzhakunyana ka Anglo-Boer War. Mhaka eka swichudeni hi leswaku xiboho xa ku lwela Britain a xi ri ni ku kanetana ekaya. [SME] Tiyisisa nxaxamelo wa varhangeri va ku xandzuka ni masiku ku ya hi tinhlokomhaka ta SAHO ku nga si va nkarhi wo kandziyisa.
Ku lwa a ku nga ri ntsena eYuropa - ku fikile ni le Afrika ya le dzongeni ni ya le vuxeni.
Mavuthu ya Afrika-Dzonga ma hlasele German South West Africa (Namibia ya namuntlha), leyi tinyiketeke hi 1915 yi vekiwa ehansi ka vulawuri bya Afrika-Dzonga. Kutani Smuts u rhangerile masocha ya Allies ku lwisana ni mavuthu ya Germany eka German East Africa (kwalomu ka Tanzania ya namuntlha).
- Tinyimpi ta Afrika ti titshege swinene hi masocha, tikambeli ni vatirhi va Vaafrika.
- Mavabyi ni tindhawu to leha swi endle leswaku tinyimpi leti ti tika swinene.
- German South West Africa yi tshamile ehansi ka vulawuri bya Afrika-Dzonga hi malembe yo tala hi ndzhaku.
Speaker notes
Kandziyisa leswaku Afrika hi yoxe a yi ri ndhawu ya nyimpi hikuva timfumo ta Yuropa a ti ni makoloni laha. Vaafrika va endle ntirho wo tala wa ku rhwala, ku aka ni ku lwa, hakanyingi va nga amukeriwi. Leswi swi hlanganisa nyimpi ya misava hinkwayo ni ndhawu ya hina hi ku kongoma. [SME] Tiyisisa mavito ya tindhawu (German East Africa / Tanganyika / Tanzania) ni masiku ya tinyimpi.
Va magidi va tirhile - hambileswi milawu ya xihlawuhlawu yi arile vo tala va vona mfanelo yo khoma matlhari.
South African Native Labour Contingent (SANLC) yi rhume vavanuna vantima va Afrika-Dzonga eFrance, kambe a va nga pfumeleriwi ku khoma matlhari naswona va tirhile tanihi vatirhi endzhaku ka rihlaselo. Cape Corps yi pfumelele masocha ya Xikala (Coloured) ku tirha, ku katsa na le East Africa ni le Middle East.
Ntsheketo wa SS Mendi wu ve xikombiso lexi tshamaka xa vurhena bya Vaafrika-Dzonga vantima enyimpini. South African History Online
- Hi Nyenyankulu 1917 xikepe xa masocha SS Mendi xi tsonile eEnglish Channel endzhaku ka ku thlekana ni xikepe xin'wana.
- Madzana ya swirho swa SANLC va helerile ematini eka khombo leri.
- Nyiko ya vona yi tsundzukiwa namuntlha, ku katsa na hi Mendi Decoration of Bravery.
Speaker notes
Lowu i ntsheketo wa nkoka wa Afrika-Dzonga. Hlamusela ku pfumaleka ka vululami: vavanuna vantima va rhumiwile ku pfuna kambe va ariwe xidzuniso xo khoma matlhari hikwalaho ka mianakanyo ya xihlawuhlawu ya nkarhi wolewo. Ntsheketa ntsheketo wa SS Mendi hi xichavo - i ndhawu ya switsundzuxo swa tiko. [SME] Tiyisisa tinhlayo hi ku kongoma (kwalomu ka 21,000 va SANLC va tirhile; ku tlula 600 va fe eMendi) ni vuxokoxoko bya ku thlekana ku nga si va nkarhi wo kandziyisa.
Nyimpi ya Afrika-Dzonga leyi tiviwaka swinene - naswona leyi durha - ya nyimpi hinkwayo.
Hi Mawuwani 1916, hi nkarhi wa Nyimpi ya Somme leyikulu eFrance, Brigade ya Afrika-Dzonga yi lerisiwile ku teka ni ku khoma khwati ritsongo leri vuriwaka Delville Wood. Va ri khomile ehansi ka rihlaselo ro chavisa hi masiku man'wana, kambe va lahlekeriwe swinene.
- Eka kwalomu ka 3,000 wa Vaafrika-Dzonga lava ngheneke, i madzana matsongo ntsena lama hlamuleke loko ku vitaniwa mavito hi ndzhaku.
- Delville Wood yi ve xikombiso xa nyiko ya Afrika-Dzonga enyimpini.
- Ku akiwile xitsundzuxo eDelville Wood hi ndzhaku ku xixima lava feke.
Speaker notes
Delville Wood yi le xikarhi ka ndlela leyi Afrika-Dzonga yi tsundzukaka Nyimpi yo Sungula ya Misava Hinkwayo ha yona. Kombisa vukulu bya ku lahlekeriwa u nga dzunisi nyimpi - xiphemu-xikulu xa brigade xi dlayiwile, xi vaviseka kumbe xi lahleka. Hlanganisa ni namuntlha: xitsundzuxo xa Delville Wood ni switsundzuxo swi hlayisa switsundzuxo leswi hi vutomi. [SME] Tiyisisa nhlayo ya lava poneke / lava hlamuleke loko ku vitaniwa mavito hi tinhlokomhaka ta SAHO.
- 1914 Ku dlayiwa eSarajevo; nyimpi yi sungula; Afrika-Dzonga yi hlangana naswona Ku Xandzuka ka Maburu ku sungula
- 1915 German South West Africa yi tinyiketa eka mavuthu ya Afrika-Dzonga
- 1916 Nyimpi ya Delville Wood; nyimpi ya East Africa
- 1917 SS Mendi yi tsona; USA yi hlangana na Allies
- 1918 Ku miyeta nyimpi (armistice) hi 11 Hukuri ku hetela ku lwa
- 1919 Ntwanano wa Versailles wu sayiniwa
Speaker notes
Tirhisa leswi ku hlanganisa ntsheketo ku nga si va leswi humeleleke endzhaku. Kombela swichudeni va kuma swiendlakalo swa Afrika-Dzonga (ku hlangana 1914, GSWA 1915, Delville Wood 1916, Mendi 1917) leswi tshamaka endzeni ka layini ya nkarhi ya misava hinkwayo. Leswi swi tiyisisa mhaka yikulu ya dyondzo: nyimpi ya misava hinkwayo leyi ni nkucetelo lowukulu wa ndhawu.
Ku lwa ku yimile hi 1918, naswona ntwanano wa ku rhula wa 1919 wu vumbe misava hi vuntshwa.
Ku lwa ku herile hi ku miyeta nyimpi (armistice) hi 11 Hukuri 1918. Hi 1919 Ntwanano wa Versailles wu behle Germany nandzu wa nyimpi, wu yi sindzise ku hakela swa vuhakelo swo tika (reparations) ni ku amukela vutihlamuleri, naswona wu yi tsonile makoloni ya yona. League of Nations leyintshwa yi vumbiwile ku ringeta ku sivela tinyimpi ta le nkarhini lowu taka, naswona Afrika-Dzonga yi nyikiwe vulawuri bya South West Africa. Vativi va matimu vo tala va vula leswaku ntwanano lowu nonon'hwaka wu pfune ku vanga ku hlundzuka ka le ndzhaku loku yiseke eNyimpini ya Vumbirhi ya Misava Hinkwayo (World War II).
Q. Hlamusela swivangelo swa nkarhi wo leha swa MAIN swa Nyimpi yo Sungula ya Misava Hinkwayo ni hilaha ku dlayiwa eSarajevo ku susumeteke nyimpi ha kona. (6 marks)
Q. Hlamusela hilaha nyimpi ya mikelo a yi ri ha kona naswona u hlamusela leswi swi endleke leswaku masocha yo tala ma fa. (4 marks)
Q. Bula hilaha Vaafrika-Dzonga vantima ni va Xikala (Coloured) va teke xiavelo ha kona enyimpini, u tirhisa SANLC, Cape Corps kumbe SS Mendi tanihi xikombiso. (6 marks)
Speaker notes
Hetelela hi ku hlanganisa xivangelo ni vuyelo: ku hela ka nyimpi ku vumbe ku rhula loku vo tala va ku voneke ku nga ri ka vululami eka Germany, ku byala timbewu ta Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava Hinkwayo. Swivutiso swinharhu swi landzelela mitolovelo ya CAPS - ku tsundzuka ka tinhlokomhaka ni ku tsala ko engetela ko koma. Ti tirhise tanihi ntirho wo tsariwa kumbe ku bula ka klasi. [SME] Tiyisisa leswaku mhaka ya leswaku Versailles yi 'vangeke' WWII yi vekiwa tanihi ku hlamusela loku kanetiwaka, ku nga ri ntiyiso wo tiya, eka xiyimo xa dyondzo leyi.
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- World War I (1914-1918)
- Resource type
- Presentation