U bva kha dzingoma na zwiga zwa musi kale-kale, u swika kha marifhi, luṱingo, radio na inthanethi ṋamusi.
Speaker notes
Ṱanganedzani kilasi. Vhudzisani vhagudiswa uri vha nga vhudza hani khonani i re kule mafhungo maḓivha ṋamusi (nga u founa, meseji, kana vidio). Ṱalutshedzani uri vhudavhidzani zwi amba u kovhelana mafhungo, na uri vhathu vha dzulela u zwi ṱoḓa - fhedzi zwishumiswa zwo shanduka nga vhunzhi. Ṋamusi ri a tshimbila u bva kha nḓila dza kale-kale dza u davhidzana u swika kha inthanethi.
Vhudavhidzani ndi nḓila ine ra kovhelana ngayo mafhungo na vhaṅwe vhathu.
Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ri a kovhelana mafhungo na vhaṅwe. Ri a amba, ri a thetshelesa, ri a ṅwala na u vhala. Ri dovha ra shumisa zwifanyiso, zwiga na mibvumo. Zwenezwi zwoṱhe ndi nḓila dza u davhidzana.
- Ri a davhidzana u itela u humbela thuso na u vhulunga muṅwe na muṅwe e tsireledzoni.
- Ri a davhidzana u itela u kovhelana mafhungo, zwiṱori na maḓipfele.
- Ri a davhidzana u itela u guda kha vhaṅwe vhathu na u vha funza.
Speaker notes
Itani uri hezwi zwi pfale. Ṋeani tsumbo dzi leluwaho: mme a tshi vhidza ṅwana uri a ḓe u ḽa, mudededzi a tshi ṅwala kha bodo, khonani i tshi wava u lumelisa. Sumbedzani uri vhudavhidzani vhu ṱoḓa muthu wa u rumela mulaedza na muthu wa u u ṱanganedza. Vhudzisani vhagudiswa uri vha bule nḓila tharu dze vha davhidzana ngadzo musi vha sa athu ya tshikoloni ṋamusi.
Kale-kale, hu sa athu vha na u ṅwala, vhathu vho vha vha tshi kovhelana zwithu zwoṱhe nga u amba.
Nḓila ya kale-kale ya u davhidzana ndi nga u amba na u thetshelesa. Vhahulwane vho vha vha tshi anetshela zwiṱori u funza vhana nga ha muṱa wavho, ḓivhazwakale yavho na nḓila ya u tshila zwavhuḓi. Hezwi zwi pfi sialala ya mulomo - u fhirisela nḓivho nga mulomo.
- Zwiṱori, nyimbo na zwirendo zwo vha zwi tshi humbulwa na u anetshelwa lwothe-lwothe.
- Vhathu vha San na vha Khoi vha Afrika Tshipembe vho fhirisela ḓivhazwakale yavho nga iyi nḓila.
- Nḓivho iṅwe a yo ngo vhuya ya ṅwalwa, fhedzi a yo ngo xela - yo vha i tshi humbulwa na u kovhelanwa.
Speaker notes
Ombedzelani uri sialala ya mulomo ndi nḓila ya vhukuma na ya u fulufhedzea ya u vhulunga ḓivhazwakale, hu si ya fhasi. Ṱhogomelani mbuno ya SAHO ya uri vhadzulapo vha u thoma vha Yuropa vho humbula nga khakhea uri arali hu si na dzibugu, hu si na ḓivhazwakale - fhedzi zwo fhelaho zwa Afrika zwo vhulungwa nga vhuronwane kha zwiṱori, nyeletshedzo na sialala dzo fhiriselwaho nga vhahulwane. Vhudzisani vhagudiswa uri miṱa yavho i anetshela zwiṱori zwifhio.
Ni rumela hani mulaedza kha vhathu vhe vha vha kule lune vha si pfe ipfi ḽaṋu?
Kale-kale, vhathu vho wana nḓila dza vhutali dza u rumela milaedza lwa mabaḓa mahulwane. Dzingoma dzo vha dzi tshi liwa nga maitele o khetheaho, nahone tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe tsho vha tshi tshi vhudza vhahura nga ha mafhungo kana khombo. Zwiga zwa musi na mililo zwo vha zwi tshi kona u vhonala kule zwa sevha vhathu nga ha zwithu zwe vha tea u zwi ḓivha.
- Maitele a ngoma o vha a tshi kona u sevha muvhundu uri vhaeni kana khombo zwi khou ḓa.
- Musi nga masiari na mulilo nga vhusiku zwo vha zwi tshi kona u vhonala u mona na mabaḓa mahulwane.
- Vharumiwa vho dovha vha gidima kana vha namela u hwala maipfi a ndeme u bva fhethu huṅwe u ya huṅwe.
Speaker notes
Itani uri hezwi zwi vhonale zwavhuḓi na u shela mulenzhe - ni nga rea muvhumbululo u leluwaho nahone na vhudzisa arali kilasi i tshi kona u 'vhala' tshiimo tshi vhuelaho. Ṱalutshedzani uri zwiga hezwi zwo shuma nga ṅwambo wa uri muṅwe na muṅwe kha tshitshavha o tenda uri tshiimo kana tshiga tshiṅwe na tshiṅwe tshi amba mini. Zwenezwi zwi kha ḓi vha zwa vhukuma na ṋamusi: vhudavhidzani vhu shuma fhedzi musi ri tshi kovhelana khoudu, u fana na luambo.
Miṅwe ya milaedza ya kale-kale kha Afrika Tshipembe yo pendwa kha matombo.
Vhathu vha San vho penda na u vhaḓa zwifanyiso kha matombo na kha mahaha. Hovhu vhutsila ha kha matombo ho sumbedza phukha, u zwima na zwiitea zwa ndeme. Zwifanyiso zwo kovhelana mihumbulo na zwiṱori, nahone zwinzhi zwazwo zwi kha ḓi vhonala na ṋamusi, nga murahu ha zwigidi zwa miṅwaha.
- Vhutsila ha kha matombo ndi iṅwe ya nḓila dza kale-kale dza vhudavhidzani ho rekhodiwaho.
- Zwifanyiso zwi ri vhudza nga ha phukha, zwine vha zwifunga na vhutshilo ha vhoramitsila.
- Nga ṅwambo wa uri ho pendwa kha tombo, mulaedza wo kwama tshifhinga tshilapfu vhukuma.
Speaker notes
Ṱumanyani vhutsila ha kha matombo na muhumbulo wa u rekhoda mulaedza uri u dzulele hone. Zwo fhambana na ipfi ḽo ambiwaho ḽine ḽa nyaya, tshifanyiso tsha kha tombo tshi a dzula. Iyi ndi tshikando tsha u thoma tsha u ya kha u ṅwala. Arali fhethu haṋu hu na nzhavhelo dza vhutsila ha kha matombo dzi ḓivheaho, dzi bulani. Vhani na ṱhonifho: hedzi ndi nzhavhelo dza ifa dza ndeme dzine dza tea u tsireledzwa.
Vhathu vho guda u shandukisa mibvumo na mihumbulo zwa vha zwiga zwine ra zwi vhidza u ṅwala.
Zwigidi zwa miṅwaha yo fhelaho, vhathu vha ngaho Vha-Egipita vha kale vho thoma u shumisa zwiga u imela zwithu na mibvumo. Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu zwiga hezwi zwa hula zwa vha alifabeta - zwigwada zwiṱuku zwa maḽeḓere ane ra a ṱanganya u ita maipfi. U ṅwala ho ita uri vhathu vha vhulunge rekhodo na u rumela milaedza yo teaho.
- U ṅwala zwi amba uri mulaedza u nga vhulungwa wa dovha wa vhalwa hafhu nga murahu.
- Alifabeta i shumisa maḽeḓere maṱuku fhedzi u ṅwala ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe.
- Vhathu vho ṅwala kha vumba, tombo, matamba a phukha nahone nga murahu kha bammbiri.
Speaker notes
Itani uri zwi leluwe: u ṅwala ndi nḓila ya u ola maipfi ashu uri a dzulele na u tshimbila. Vhambedzani na maslaidi a kale - tshiṱori tshi nga hangwiwa kana tsha shanduka tshiṅwe na tshiṅwe tshifhinga tshi tshi anetshelwa, fhedzi u ṅwala hu vhulunga maipfi a fanaho. Ni nga sumbedza kilasi uri madzina avho ndi mutevhe wa maḽeḓere a alifabeta. Slaidi iyi i ṱumanya shango ḽa kale na zwishumiswa zwa zwino zwi tevhelaho.
Tshifhinga tshilapfu bugu iṅwe na iṅwe yo vha i tshi tea u kopiwa nga tshanḓa, nthihi nga tshifhinga.
Hu tshi kha ḓi vha miṅwaha ya 600 yo fhelaho, muṱani u pfi tshigandisi wo bveledzwa. Wo vha u tshi kona u gandisa siaṱari ḽi fanaho lwo vhalaho, nga u ṱavhanya. Zwino dzibugu na dziphephanḓivho zwo vha zwi tshi kona u itwa nga vhunzhi, lwe vhathu vhanzhi vha kona u vhala mafhungo a fanaho.
- Hu sa athu vha na u gandisa, dzibugu dzo vha dzi si dzinzhi nahone dzi dura vhukuma.
- U gandisa ho ita uri dzibugu dzi vhe khwiṋe, lwe vhathu vhanzhi vha guda u vhala.
- Dziphephanḓivho dzo ita uri vhathu vhanzhi vha kovhelane mafhungo a fanaho nga tshifhinga tshithihi.
Speaker notes
Ombedzelani tshanduko khulwane: u gandisa ho ita uri mafhungo a phaḓalale kha vhathu vhanzhi nga tshifhinga tshithihi, hu si fhedzi kha vhaṱuku vhe vha vha na dzibugu dzo kopiwaho nga tshanḓa. Vhudzisani vhagudiswa uri vha kha ḓi vhona ngafhi maipfi o gandiswaho ṋamusi (dzibugu, dziphephanḓivho, mabogisi a zwiḽiwa, dziphositara). Ṱhogomelani uri hezwi zwo ita uri pfunzo na mafhungo zwi wanale kha vhathu vhanzhi vhukuma.
Ni rumela hani maipfi aṋu kha muthu a re ḓoroboni iṅwe?
Vhathu vho ṅwala marifhi vha a rumela vha tshi shumisa thandela ya poswo. Marifhi o vha a tshi hwalwa nga vhathu nga milenzhe, nga mabidi a bere, nga tshikepe nahone nga murahu nga tshidimela na bufho. Vhurifhi vho vha vhu tshi kona u hwala maipfi aṋu o teaho kha muṱa na dzikhonani dzi re kule.
- Ni vhea vhurifhi kha envelopho nahone na engedza tshitembo na diresi.
- Hofisi ya poswo i kuvhanganya marifhi nahone i a rumela fhethu ho teaho.
- Vhurifhi vho vha vhu tshi nga dzhia maḓuvha kana vhege u swika fhethu ha kule.
Speaker notes
Itani uri thandela ya poswo i pfale i ya vhukuma - vhagudiswa vhanzhi vha nga kha ḓi ṱanganedza thumelwa. Sumbedzani diresi na tshitembo sa 'khoudu' ine ya isa vhurifhi hayani ho teaho. Vhambedzani tshifhinga tsha u lindela (maḓuvha kana vhege) na milaedza ya u ṱavhanya ya ṋamusi, zwine zwa vha ṱhumano yavhuḓi na maslaidi a tevhelaho.
Miṱani miswa yo ita uri milaedza i tshimbile nga luvhilo luhulu vhukuma, nga dzi wire.
Thelegirafu yo rumela milaedza sa zwiga zwipfufhi na zwilapfu nga dzi wire i tshi shumisa khoudu yo khetheaho. Nga murahu luṱingo, lwe lwa bveledzwa nga 1876, lwo ita uri vhathu vha pfe maipfi a muṅwe na muṅwe u mona na mabaḓa mahulwane. Lwa u thoma no vha ni tshi kona u amba na muthu a re kule, nga u ṱavhanya.
- Thelegirafu yo rumela milaedza nga khoudu ya dziṱhodzi na dziḽaini.
- Luṱingo lwo ita uri vhathu vha ambe na u thetshelesa nga tshifhinga tsha vhukuma.
- Miṱani heyi yo ita uri vhudavhidzani vhu ṱavhanye vhukuma u fhira vhurifhi.
Speaker notes
Level ya Girede ya vhu-4: livhisani ṱhogomelo kha muhumbulo muhulu wa uri maipfi zwino o vha a tshi kona u tshimbila kule nga dzi wire. Ni nga bula Alexander Graham Bell sa muthu a tshimbidzanaho na luṱingo nga 1876. [SME] Khwaṱhisedzani ḓuvha ḽe luṱingo na thelegirafu zwa ḓiswa ngaḽo Afrika Tshipembe arali hu tshi ṱoḓea ḓuvha ḽa hayani. Vhudzisani vhagudiswa uri vha humbule vha tshi pfa ipfi ḽa makhulu lwa u thoma vhukuma u bva kule.
Zwino milaedza yo vha i tshi kona u swika kha zwigidi zwa vhathu nga tshifhinga tshithihi, hu si na wire naṋthihi.
Radio i rumela mubvumo nga muyani, lwe vhathu vhanzhi vha kona u thetshelesa mafhungo a fanaho, muzika na zwiṱori nga tshifhinga tshithihi. Nga murahu, thelevishini yo engedza zwifanyiso zwi tshimbilaho kha mubvumo. Afrika Tshipembe, u anḓadza ha radio ho thoma nga miṅwaha ya vho-1930 nahone thelevishini yo thoma nga 1976.
- Radio yo ḓisa mafhungo, muzika na mitambo miṱani ya vhathu.
- Thelevishini yo engedza zwifanyiso, lwe ra kona u vhona zwiitea na u zwi pfa.
- U anḓadza kuthihi ho vha hu tshi kona u swika kha vhathu vhanzhi u mona na shango nga tshifhinga tshithihi.
Speaker notes
Sumbedzani u fhufha ha u anḓadza: mulaedza muthihi u tshi swika kha zwigidi nga tshifhinga tshithihi. [SME] Khwaṱhisedzani maḓuvha a u anḓadza a Afrika Tshipembe - u anḓadza ha radio Afrika Tshipembe hu anzela u vhewa nga miṅwaha ya vho-1920 u swika 1930 (SABC yo thomiwa nga 1936) nahone thelevishini ya lushaka yo thoma nga 1976; khwaṱhisedzani nḓila yo teaho ni sa athu bveledza. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi tshifhio tshine vha tshi shumisa lwo engedzeaho ṋamusi, radio kana thelevishini, na uri ndi ngani.
Ṋamusi ri nga kona u rumela maipfi, zwifanyiso na maipfi u mona na shango nga masekonde.
Dzikhomphiyutha na inthanethi zwi ṱumanya vhathu shangoni ḽoṱhe. Ri rumela ii-meilibulu na milaedza, ri kovhelana zwifanyiso na u vidio-founa muṱa u re maṅwe mashango. Dziselfoni dzi ita uri ri ite zwenezwi zwoṱhe ri bva mikwaṱani yashu, tsha ḓo vha huṅwe na huṅwe hune ra ya.
- Inthanethi i ita uri ri rumele mulaedza u mona na shango nga masekonde.
- Selfoni i nga founa, ya ṅwala meseji, ya thaba zwifanyiso na u dzhena kha inthanethi.
- Zwino ri nga kona u vhona na u pfa vhathu vha re kule nga tshifhinga tshithihi vhukuma.
Speaker notes
Ṱumanyani na vhutshilo ha vhagudiswa - vhanzhi vha ḓo vha vha tshi ḓivha dziselfoni na inthanethi zwavhuḓi. Ṱhogomelani uri inthanethi yo thoma u shumiswa nga vhunzhi nga miṅwaha ya vho-1990 nahone dziselfoni dzo ḓowelea Afrika Tshipembe nga miṅwaha ya vho-1990 futhi. [SME] Khwaṱhisedzani nḓila yo teaho ya u ḓiswa ha dziselfoni Afrika Tshipembe (mobile networks dzo thomiwa nga 1994) arali ḓuvha ḽi tshi shumiswa. Vhudzisani: selfoni i nga ita mini ine vhurifhi vhu si kone, nahone vhurifhi vhu kha ḓi kona u ita mini zwavhuḓi?
- Long ago U amba, u anetshela zwiṱori, dzingoma na zwiga zwa musi
- Long ago Vhutsila ha kha matombo ho pendwaho nga vhathu vha San
- Ancient times U ṅwala na alifabeta zwi a thoma
- About 1440 Tshigandisi tshi ita dzibugu nnzhi
- 1876 Luṱingo lu ita uri maipfi a tshimbile kule
- 1930s U anḓadza ha radio hu swika miṱani ya Afrika Tshipembe
- 1976 Thelevishini i a thoma Afrika Tshipembe
- 1990s Inthanethi na dziselfoni zwi phaḓalala nga vhunzhi
Speaker notes
Shumisani slaidi iyi u vusulusa lwendo lwoṱhe nga ndimomelano. Sumbedzani tshiga: mathomoni milaedza yo vha i tshi tshimbila zwiṱuku-zwiṱuku na u swika kha vhathu vhaṱuku, nahone nga u ya ha tshifhinga ya ṱavhanya na u swika kha vhathu vhanzhi. [SME] Maḓuvha a radio ya vho-1930 na tshigandisi tsha 1440 ndi maḓuvha a u guda a tsini-tsini - khwaṱhisedzani ni sa athu bveledza. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi tshibveledzwa tshifhio tshine vha humbula uri tsho shandukisa vhutshilo ha vhathu lwo kalulaho.
Zwishumiswa zwo shanduka nga vhunzhi, fhedzi tshiitisi tshine ra davhidzana ngatsho tsho sala tshi tshi fana.
Zwi kha ḓi fana
Ri kha ḓi davhidzana u itela u kovhelana mafhungo, u humbela thuso na u dzula tsini na vhathu vhe ra vha funa.
Nga u ṱavhanya vhukuma
Mulaedza we wa dzhia vhege nga vhurifhi zwino u dzhia fhedzi masekonde kha inthanethi.
U swika kha vhathu vhanzhi
Ngoma yo swika muvhundu muthihi; inthanethi i nga swika shango ḽoṱhe.
Speaker notes
Bveledzani muhumbulo wa CAPS wa tshanduko na u bvela phanḓa. Zwo shandukaho: luvhilo, mabaḓa na tshivhalo tsha vhathu vhe ra nga swika khavho. Zwo salaho zwi tshi fana: ṱhoḓea ya vhathu ya u kovhelana mafhungo na u dzula vho ṱumana. Hezwi zwi thusa vhagudiswa u vhona ḓivhazwakale sa tshanduko na zwithu zwi bvelaho phanḓa. Rambani tsumbo u bva kha miṱa yavho.
Vhudavhidzani ho hula u bva kha zwiṱori zwo ambiwaho na dzingoma u swika kha inthanethi - fhedzi ndivho yaho i dzula i tshi fana.
Ro tshimbila u bva kha u amba, dzingoma na zwiga zwa musi, u ya kha vhutsila ha kha matombo na u ṅwala, u ya kha u gandisa, poswo, luṱingo, radio, thelevishini na mafheleloni inthanethi na dziselfoni. Tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshiswa tsho ita uri milaedza i ṱavhanye na u swika kha vhathu vhanzhi.
Q. Bulani nḓila mbili dze vhathu vha davhidzana ngadzo kale-kale, hu sa athu vha na u ṅwala. (2 marks)
Q. Ṱalutshedzani nḓila ye luṱingo lwa shandukisa ngayo nḓila ye vhathu vha davhidzana ngayo. (3 marks)
Q. Nangani tshishumiswa tshithihi tsha zwino (radio, thelevishini, inthanethi kana selfoni) nahone ni bule uri ndi ngani tshi tshi shuma. (3 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa vusuluso ho ambiwaho kana ho ṅwaliwaho. Phindulo dzo dzudzanywaho: (1) naa mbili kha u amba/u anetshela, dzingoma, zwiga zwa musi, vharumiwa, vhutsila ha kha matombo; (2) lwo ita uri vhathu vha pfe maipfi a muṅwe na muṅwe u mona na mabaḓa mahulwane, nga u ṱavhanya, nṱhani ha u lindela vhurifhi; (3) ṱanganedzani tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe tshi pfalaho - u swika kha vhathu vhanzhi, nga u ṱavhanya, u ḓisa mafhungo na u ri tendela u dzula ro ṱumana. Valani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vha humbule uri vhudavhidzani vhu ḓo vha vhu tshi nga mini musi vho no aluwa.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Communication through time
- Resource type
- Presentation