Ku suka eka mangoma ni marimba (smoke signals) ya khale, ku ya eka mapapila, riqingho, radio ni internet ya namuntlha.
Speaker notes
Amukela ntlawa. Vutisa swichudeni leswaku a va ta byela munghana wa le kule mahungu lamanene tanihi namuntlha (ku fonela, ku rhumela rungula, video). Hlamusela leswaku mbulavurisano wu vula ku avelana vuxokoxoko, na leswaku vanhu va tshamela ku swi lava - kambe switirhisiwa swi cincile ngopfu. Namuntlha hi famba ku suka eka tindlela ta khalekhale ta mbulavurisano ku ya fika eka internet.
Mbulavurisano i ndlela leyi hi avelanaka vuxokoxoko na van'wana ha yona.
Siku ni siku hi avelana vuxokoxoko na van'wana. Ha vulavula, ha yingisela, ha tsala na ku hlaya. Hi tirhisa na swifaniso, tikombiso ni mipfumawulo. Leswi hinkwaswo i tindlela to burisana.
- Hi burisana ku kombela mpfuno ni ku hlayisa un'wana un'wana a hlayisekile.
- Hi burisana ku avelana mahungu, mintsheketo ni mintlhaveko.
- Hi burisana ku dyondza eka van'wana ni ku va dyondzisa.
Speaker notes
Hlayisa leswi swi ri erivaleni. Nyika swikombiso swo olova: manana la vitanaka n'wana ku ta dya, mudyondzisi la tsalaka ebodweni, munghana la tsakisaka hi voko. Kombisa leswaku mbulavurisano wu lava munhu la rhumelaka rungula ni un'wana la wu amukelaka. Vutisa swichudeni ku boxa tindlela tinharhu leti va burisaneke ha tona va nga si ta exikolweni namuntlha.
Khale, ku nga si va na ku tsala, vanhu a va avelana hinkwaswo hi ku vulavula.
Ndlela ya khalekhale yo burisana i hi ku vulavula ni ku yingisela. Vakulukumba a va hlayela vana mintsheketo ku va dyondzisa hi ndyangu wa vona, matimu ya vona ni ndlela yo hanya kahle. Leswi swi vuriwa ndhavuko wo hlayela hi nomu - ku hundzisela vutivi hi ku vulavula.
- Mintsheketo, tinsimu ni switlangi swo dzunisa a swi tsundzukiwa ni ku hlayeleriwa nkarhi ni nkarhi.
- Vanhu va Vasan ni Vakhoi va Afrika-Dzonga a va hundzisela matimu ya vona hi ndlela leyi.
- Vutivi byin'wana a byi tsariwanga, kambe a byi lahlekanga - a byi tsundzukiwa ni ku averiwa.
Speaker notes
Kandziyisa leswaku ndhavuko wo hlayela hi nomu i ndlela ya ntiyiso naswona yo tshembheka yo hlayisa matimu, ku nga ri ndlela yo tsongahala. Boxa mhaka ya SAHO ya leswaku vafambi vo sungula va le Yuropa a va anakanya hi xihoxo leswaku loko ku nga ri na tibuku, a ku nga na matimu - kambe matimu ya Afrika a ma hlayisiwile kahle hi mintsheketo, mimianakanyo ni mindhavuko leyi averiwaka hi vakulukumba. Vutisa swichudeni leswaku i mintsheketo yihi leyi mindyangu ya vona yi yi hlayaka.
U rhumela njhani rungula eka vanhu lava nga ekule swinene lero va nga wu twiki rito ra wena?
Khale, vanhu va kume tindlela to tlhariha to rhumela marungula eku heleleni ka tindhawu to leha. Mangoma a ma biwa hi tindlela to hlawuleka, naswona xitshukelo xin'wana ni xin'wana a xi byela vaakelani hi mahungu kumbe khombo. Marimba ya musi ni mindzilo a swi ta voniwa ekule swinene ivi swi tsundzuxa vanhu hi swilo leswi a va fanele ku swi tiva.
- Switshukelo swa ngoma a swi ta tsundzuxa muti leswaku ku ta vaenzi kumbe khombo.
- Musi hi nhlekanhi ni ndzilo nivusiku a swi voniwa ku tsemakanya tindhawu to leha.
- Varhumiwa na vona a va tsutsuma kumbe va gada ku rhwala marito ya nkoka ku ma yisa ndhawu yin'wana.
Speaker notes
Endla leswi swi ve na vutomi naswona swi hlanganyela - u nga ba xikhindlha xo olova ivi u vutisa ntlawa loko va nga swi kota ku 'hlaya' xitshukelo lexi phindha-phindhiwaka. Hlamusela leswaku marimba lawa a ma tirha hikuva un'wana ni un'wana emugangeni a a pfumelelana leswaku xitshukelo kumbe xikombiso xin'wana ni xin'wana xi vula yini. Sweswo swa ha ri ntiyiso na namuntlha: mbulavurisano wu tirha ntsena loko hi avelana khodi (code), tanihi ririmi.
Marungula man'wana ya khalekhale eAfrika-Dzonga a ma pendiwa eka ribye.
Vanhu va Vasan a va penda ni ku vatla swifaniso eka maribye ni emakhwatini. Leswi swi vuriwa swifaniso swa le maribyeni (rock art), swi kombisa swiharhi, ku hlota ni swiendlakalo swa nkoka. Swifaniso a swi avelana miehleketo ni mintsheketo, naswona swo tala swa swona swa ha voniwa na namuntlha, endzhaku ka magidi ya malembe.
- Swifaniso swa le maribyeni i yin'wana ya tindlela ta khalekhale to rhekhoda mbulavurisano.
- Swifaniso swi hi byela hi swiharhi, ripfumelo ni vutomi bya vapendi.
- Hikuva a swi pendiwe eka ribye, rungula ri tshamile nkarhi wo leha swinene.
Speaker notes
Hlanganisa swifaniso swa le maribyeni ni miehleketo yo rhekhoda rungula leswaku ri tshama nkarhi wo leha. Ku hambana ni rito leri vulavuriwaka leri hundzaka, xifaniso eka ribye xa tshama. Leri i goza ro sungula ku ya eka ku tsala. Loko ndhawu ya n'wina yi ri ni tindhawu leti tiviwaka ta swifaniso swa le maribyeni, ti boxe. Kombisa xichavo: leti i tindhawu ta nkoka ta ndzhaka leti faneleke ku sirheleriwa.
Vanhu va dyondze ku hundzula mipfumawulo ni miehleketo swi va tikombiso leti hi ti vitanaka ku tsala.
Magidi ya malembe lama hundzeke, vanhu vo tanihi Vaegipta (Egyptians) va sungula ku tirhisa swifaniswa ku yimela swilo ni mipfumawulo. Hi ku famba ka nkarhi wo leha, swifaniswa leswi swi hundzuke maalfabeta (alphabets) - swiphemu switsongo swa maletere lawa hi ma hlanganisaka ku endla marito. Ku tsala ku endle leswaku vanhu va hlayisa tirhekhodo ni ku rhumela marungula lama kongomeke.
- Ku tsala swi vula leswaku rungula ri nga hlayisiwa ni ku hlayiwa nakambe endzhaku.
- Alfabeta yi tirhisa maletere ma nga ri mangani ntsena ku tsala rito rin'wana ni rin'wana.
- Vanhu a va tsala eka vumba, ribye, madzovo ya swiharhi kutani endzhaku eka phepha.
Speaker notes
Hlayisa swi ri swo olova: ku tsala i ndlela yo dirowa marito ya hina leswaku ma tshama ni ku famba. Hlanganisa ni tislayidi to sungula - ntsheketo wu nga rivalwa kumbe wu cinca eka ku hlayela kun'wana ni kun'wana, kambe ku tsala ku hlayisa marito lama fanaka. U nga kombisa ntlawa ndlela leyi vito ra vona ri nga nchumu wa maletere ya alfabeta ha yona. Slayidi leyi yi hlanganisa misava ya khale ni switirhisiwa swa manguva lawa leswi landzelaka.
Nkarhi wo leha buku yin'wana ni yin'wana a yi fanele ku kopiwa hi mavoko, yin'we hi yin'we.
Kwalomu ka malembe ya 600 lama hundzeke, ku vumbiwe muchini lowu vitaniwaka muchini wo hatimisa (printing press). A wu hatimisa pheji rin'we ka minkarhi yo tala, hi ku hatlisa. Sweswi tibuku ni maphephahungu a swi endliwa hi ntsengo lowukulu, lero vanhu vo tala swinene a va kota ku hlaya rungula ro fana.
- Ku nga si va na ku hatimisa, tibuku a ti ri nkolo naswona ti durha swinene.
- Ku hatimisa ku endle leswaku tibuku ti chipa, lero vanhu vo tala va dyondza ku hlaya.
- Maphephahungu ma endle leswaku vanhu vo tala va avelana mahungu ma fanaka hi nkarhi wun'we.
Speaker notes
Kandziyisa ku cinca lokukulu: ku hatimisa ku endle leswaku rungula ri hangalaka eka vanhu vo tala hi nkarhi wun'we, ku nga ri ntsena eka lava nga ni tibuku leti kopiweke hi mavoko. Vutisa swichudeni leswaku va ha vona kwihi marito lama hatimisiweke namuntlha (tibuku, maphephahungu, tibokisi ta swakudya, tiposta). Boxa leswaku leswi swi endle leswaku ku dyondza ni mahungu swi kumeka eka vanhu vo tala ngopfu.
U rhumela njhani marito ya wena eka un'wana la nga edorobeni rin'wana?
Vanhu a va tsala mapapila ivi va ma rhumela hi sisiteme ya positi. Mapapila a ma rhwaleriwa hi vanhu hi milenge, hi hava, hi xikepe kutani endzhaku hi xitimela ni xihaha-mpfhuka. Papila a ri rhwala marito ya wena lama kongomeke ku ya eka maxaka ni vanghana lava nga ekule.
- U veka papila enveloponi ivi u engetela xitembhu ni adirese.
- Hofisi ya positi yi hlengeleta mapapila ivi yi ma rhumela ndhawu leyi faneleke.
- Papila a ri nga teka masiku kumbe mavhiki ku fika ekule.
Speaker notes
Endla leswaku sisiteme ya positi yi twala yi ri ya ntiyiso - swichudeni swo tala swa ha amukela swiphakelo. Kombisa adirese ni xitembhu tanihi 'khodi' leyi yisaka papila ekaya lero ri faneleke. Hlanganisa nkarhi wo yimela (masiku kumbe mavhiki) ni marungula ya namuntlha lama fikaka hi ku hatlisa, leswi nga hlanganisaka kahle ni tislayidi leti landzelaka.
Michini leyintshwa yi endle leswaku marungula ma famba kwalomu ku fana ni rihati, ma landza tintambhu.
Telegrafu (telegraph) a yi rhumela marungula tanihi swikombiso swo koma ni swo leha swi landza tintambhu, yi tirhisa khodi yo hlawuleka. Kutani riqingho, leri vumbiweke hi 1876, ri endle leswaku vanhu va twana marito ya vona ku tsemakanya tindhawu to leha. Ro sungula, a wu kota ku vulavula ni un'wana la nga ekule, hi nkarhi wolowo.
- Telegrafu a yi rhumela marungula hi khodi ya matontlho ni tindzeriso.
- Riqingho ri endle leswaku vanhu va vulavula ni ku yingisela hi nkarhi wolowo hakunene.
- Michini leyi yi endle leswaku mbulavurisano wu hatlisa ngopfu ku tlula papila.
Speaker notes
Nkarhi wa Grade 4: kongomisa eka miehleketo leyikulu ya leswaku marito sweswi a ma kota ku famba ekule ma landza tintambhu. U nga boxa Alexander Graham Bell tanihi munhu la hlanganisiwaka ni riqingho hi 1876. [SME] Kamberisa siku leri riqingho ni telegrafu swi ngheneke hi rona eAfrika-Dzonga loko ku lavaka siku ra le kaya. Vutisa swichudeni ku anakanya ku twa rito ra kokwana ro sungula ku suka ekule.
Sweswi marungula a ma kota ku fika eka magidi ya vanhu hi nkarhi wun'we, handle ka tintambhu.
Radio yi rhumela mpfumawulo hi le moyeni, lero vanhu vo tala va yingisela mahungu, vuyimbeleri ni mintsheketo yo fana hi nkarhi wun'we. Endzhaku, thelevhixini (television) yi engetele swifaniso leswi fambaka eka mpfumawulo. EAfrika-Dzonga, ku sakariwa ka radio ku sungurile hi va-1930, kutani thelevhixini yi sungurile hi 1976.
- Radio yi tise mahungu, vuyimbeleri ni mintlangu emakaya ya vanhu.
- Thelevhixini yi engetele swifaniso, lero hi kota ku vona swiendlakalo ni ku swi twa.
- Ku sakariwa kun'we a ku fika eka vanhu vo tala etikweni hinkwaro hi nkarhi wun'we.
Speaker notes
Kandziyisa ku tlula ka sakariwa (broadcasting): rungula rin'we ri fika eka magidi hi nkarhi wun'we. [SME] Kamberisa masiku ya sakariwa ya Afrika-Dzonga - sakariwa ra radio eAfrika-Dzonga hi ntolovelo ri nyikiwa va-1920 na va-1930 (SABC yi vumbiwe hi 1936) naswona thelevhixini ya rixaka yi sungurile hi 1976; tiyisisa ndlela yo swi hlamusela u nga si hatimisa. Vutisa swichudeni leswaku i xihi lexi va xi tirhisaka ngopfu namuntlha, radio kumbe thelevhixini, ni hikwalaho ka yini.
Namuntlha hi kota ku rhumela marito, swifaniso ni marito ku rhendzela misava hi tisekoni ntsena.
Tikhompiyuta ni internet swi hlanganisa vanhu emisaveni hinkwayo. Hi rhumela ti-imeyili ni marungula, hi avelana tifoto ni ku fonela hi video maxaka lama nga matikweni man'wana. Tiselfoni ti endla leswaku hi swi kota leswi hinkwaswo hi swikhwameni swa hina, kwalomu ni kwihi laha hi yaka kona.
- Internet yi endla leswaku hi rhumela rungula ku tsemakanya misava hi tisekoni.
- Selfoni yi kota ku fonela, ku rhumela rungula, ku teka tifoto ni ku nghena eka internet.
- Sweswi hi kota ku vona ni ku twa vanhu va le kule hi nkarhi wolowo hakunene.
Speaker notes
Yisa mhaka eka vutomi bya swichudeni - vo tala va ta tiva tiselfoni ni internet kahle. Boxa leswaku internet yi sungurile ku tirhisiwa hi vanhu vo tala hi va-1990 naswona tiselfoni ti hundzuke to tolovelekile eAfrika-Dzonga hi va-1990 na yona. [SME] Tiyisisa ndlela yo hlamusela ku sungula ka tiselfoni eAfrika-Dzonga (tinethiweke ta mobayili ti sungurile hi 1994) loko ku tirhisiwa siku. Vutisa: xana selfoni yi endla yini leyi papila ri nga swi kotiki, naswona xana papila ra ha endla yini kahle?
- Long ago Ku vulavula, ku hlaya mintsheketo, mangoma ni marimba ya musi
- Long ago Swifaniso swa le maribyeni leswi pendiweke hi vanhu va Vasan
- Ancient times Ku tsala ni maalfabeta swa sungula
- About 1440 Muchini wo hatimisa wu endla tibuku to tala
- 1876 Riqingho ri endla leswaku marito ma famba ekule
- 1930s Sakariwa ra radio ri fika emakaya ya Afrika-Dzonga
- 1976 Thelevhixini yi sungula eAfrika-Dzonga
- 1990s Internet ni tiselfoni swi hangalaka ngopfu
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi ku vuyelela riendzo hinkwaro hi ndlandlamuko. Kombisa xikombiso: eku sunguleni marungula a ma famba hi ku nonoka naswona ma fika eka vanhu va nga ri vangani, kutani hi ku famba ka nkarhi ma hatlisa naswona ma fika eka vanhu vo tala. [SME] Masiku ya radio ya va-1930 ni muchini wo hatimisa wa 1440 i masiku yo dyondzisa lama ya kwalomu - tiyisisa u nga si hatimisa. Vutisa swichudeni leswaku hi kuvumba kwihi loku va anakanyaka leswaku ku cincile vutomi bya vanhu ngopfu.
Switirhisiwa swi cincile ngopfu, kambe xivangelo lexi hi burisanaka ha xona xi tshamile xi fana.
Swa ha fana
Ha ha burisana ku avelana mahungu, ku kombela mpfuno, ni ku tshama ekusuhi ni vanhu lava hi va rhandzaka.
Ku hatlisa ngopfu
Rungula leri a ri teka mavhiki hi papila sweswi ri teka tisekoni ntsena eka internet.
Ri fika eka vanhu vo tala
Ngoma a yi fika eka muti wun'we; internet yi kota ku fika emisaveni hinkwayo.
Speaker notes
Humesa miehleketo ya CAPS ya ku cinca ni ku ya emahlweni. Xihi lexi cinceke: rivilo, mpfhuka ni ntsengo wa vanhu lava hi va fikaka. Xihi lexi tshameke xi fana: xilaveko xa vanhu xo avelana vuxokoxoko ni ku tshama va hlanganile. Leswi swi pfuna swichudeni ku vona matimu tanihi ku cinca ni swilo leswi yaka emahlweni. Rhamba swikombiso ku suka eka mindyangu ya vona.
Mbulavurisano wu kurile ku suka eka mintsheketo leyi hlayeriwaka ni mangoma ku ya fika eka internet - kambe xikongomelo xa wona xi tshama xi fana.
Hi fambile ku suka eka ku vulavula, mangoma ni marimba ya musi, ku ya eka swifaniso swa le maribyeni ni ku tsala, ku ya eka ku hatimisa, positi, riqingho, radio, thelevhixini kutani eku heteleleni internet ni tiselfoni. Xitirhisiwa xin'wana ni xin'wana lexintshwa xi endle leswaku marungula ma famba hi ku hatlisa naswona ma fika eka vanhu vo tala.
Q. Boxa tindlela timbirhi leti vanhu a va burisana ha tona khale, va nga si tsala. (2 marks)
Q. Hlamusela ndlela leyi riqingho ri cinceke ndlela leyi vanhu a va burisana ha yona. (3 marks)
Q. Hlawula xitirhisiwa xin'we xa manguva lawa (radio, thelevhixini, internet kumbe selfoni) ivi u vula leswaku ha yini xi ri xa nkoka. (3 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi vuyelelo byo vulavuriwa kumbe byo tsariwa. Tinhlamulo leti ringanyetiwaka: (1) tin'wana timbirhi ta ku vulavula/ku hlaya mintsheketo, mangoma, marimba ya musi, varhumiwa, swifaniso swa le maribyeni; (2) ri endle leswaku vanhu va twana marito ya vona ku tsemakanya tindhawu to leha, hi nkarhi wolowo, ku nga ri ku yimela papila; (3) amukela xivangelo xin'wana ni xin'wana lexi twisisekaka - ri fika eka vanhu vo tala, ri hatlisa, ri tisa mahungu naswona ri hi pfumelela ku tshama hi hlanganile. Gimeta hi ku vutisa swichudeni ku anakanya leswaku mbulavurisano wu ta languteka njhani loko va kurile.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Communication through time
- Resource type
- Presentation