Vhukapitalisimu USA 1900-1940
Ndila ya uri ikonomi khulwane ya vhukapitalisimu ya shango yo bvela phanda nga u tavhanya nga vhugidi ha 1920s, ya wa nga 1929, ya dovha ya fhaseledzwa nga New Deal.
Speaker notes
Vhea yeneyi yunithi sa ngudo ya vhukapitalisimu sa sisitemu ya ikonomi: ndila ya uri yo bveledza nyaluwo ya u tavhanya, ndi ngani i tshi kona u wa, na uri mivhuso i fhindula hani. Milenzhe mivhili ndi (1) u gonya ha mmaraga wa vhufhufhu wa 1920s na vhushayanungo hawo, na (2) u wa ha 1929 na u fhindula ha Roosevelt nga New Deal. Sumbedza uri yeneyi divhazwakale yo vha yo tanganela na Afurika Tshipembe nga musidzhi wa musuku na u rengiselana ha shango.
Vhukapitalisimu ndi mini?
Sisitemu ya ikonomi yo fhaseledzwaho kha vhune ha muthu, phindulelo na phadzano ya mmaraga.
Fhasi ha vhukapitalisimu, mabindu na ndaka zwi na vhune ha vhathu, hu si ha muvhuso. Vhane vha zwi vha shumisa tshelede (khapithali) u bveledza thundu kana tshumelo, vha zwi rengisa u wana phindulelo, nahone vha dovha vha shumisa tshelede u aluwisa. Mitengo i vhewa nga ndisedzo na thodea kha mmaraga wa phadzano.
- Laissez-faire: lutendo lwa uri muvhuso u tea u dzhenelela zwilimani kha ikonomi hu si na maanda.
- Mmaraga wo vhofhololaho: vharengi na vharengisi vha ita khetho dzavho vhone vhane hu na milayo mishomani.
- Sheya na mmaraga wa sheya (stock market): vhathu vha renga zwipida zwituku zwa khamphani, vha na fulufhelo la uri ndeme yayo i do gonya.
Speaker notes
Talusa maipfi nga vhukhethea ngauri yunithi yothe i shumisa ono maipfi tshifhinga tshothe. Vhambedza vhukapitalisimu na vhukomunisimu nga u tavhanya (vhune ha muvhuso, u dzudzanya ha vhukati) zwine vhagudiswa vha do zwi wana kha thero ya Rashiya. Ombedzela uri kha 1920s USA mbekanyamaitele ye ya vha i tshi vhusa yo vha i laissez-faire: mivhuso ya Republican yo vha i tshi tenda uri mmaraga u do di langa - muhumbulo une Depression i do u pfukisa nga murahu.
U gonya ha vhukapitalisimu ha indasitiri
Nga 1900 USA yo vha yo no vha ikonomi khulwane ya indasitiri kha shango.
Zwithu zwa mupo zwo pfumaho, tshivhalo tsha vhathu tshine tsha khou aluwa nga u dzhena ha vhabvannda, na thekhinolodzhi ntswa zwo ita uri USA i vhe ikonomi khulwane ya indasitiri. Mabindu mahulwane na monopoli dza maanda - kha tsimbi (steel), oyili na zwirunwa zwa gari - zwo langa indasitiri dzothe nahone zwa ita uri vhathu vhatuku vhane vha na vhukapitalisimu vha vhe na lupfumo lwa nga maanda.
- U bveledza nga vhunzhi: mutshini wa u pfumbudza wa Henry Ford une wa fhambana (u bva 1913) wo ita uri thundu i vhe tshiphiri na u tavhanya.
- Gari la Ford la Model T lo ita uri u shumisa gari zwi swikelelee kha mimuvhi ya vhathu vha kaleni.
- Mibadelo mihulwane kha mafeme manwe, samusa $5 nga duvu ha Ford, yo thusa vhashumi u vha vharengi vhafhio.
Speaker notes
Talusa ndeme ya u bveledza nga vhunzhi: mutshini wa u pfumbudza wo fhandekanya mushumo kha mishumo mituku ine ya dovholwa, wa fhungudza mutshinyalelo nga maanda. Hezwi zwo fhungudza mitengo, zwa engedza tshibveledzwa, nahone kha Ford, zwa badela mibadelo mihulwane ine ya nga ita uri vhashumi vha renge thundu ine vha i ita - tshifunda tsha u shumisa tshine tsha vha mbiluni ya lupfumo lwa 1920s. Sumbedza sia linwe: monopoli dzo koolela lupfumo na maanda kha vhathu vhatuku.
U gonya ha ikonomi ha 1920s
Nga murahu ha Nndwa ya u Thoma ya Shango USA yo vha na dekede la nyaluwo ya u tavhanya na u engedzea ha u shumisa tshelede nga vharengi.
1920s i divhea sa Roaring Twenties (Mahumi a Mavhili a Vhufhufhu). Mafeme o bveledza magari, marediyo, thelefoni, zwifamba-lurho na thundu dzinwe dza vharengi nga vhunzhi. U bidziwa (advertising) na khiredithi (hire purchase, kana 'renga zwino, badela nga murahu') zwo tutuwedza vhathu u shumisa tshelede, ngeno bioskopo, jazz na fesheni ntswa zwo shandukisa mvelele ya duvha linwe na linwe.
- Vhune ha magari ho gonya nga maanda, zwa engedza tsimbi, rabara, girasi, oyili na u fhata mabada.
- Thundu dza mudagasi na u bidziwa nga vhunzhi zwo bveledza tshitshavha tsha vharengi tsha musalauno.
- Mivhuso ya Republican yo dzula i tshi ita uri mithelo i vhe mishomani, ya fhungudza milayo, ya engedza thariifi kha thundu dza u renga u bva kha mashango a nnda.
Speaker notes
Sumbedza u gonya nga zwiga zwa duvha linwe na linwe, fhedzi ni dzule kha mbono ya musaukanyo: lupfumo lwo vha lwo ima kha u shumisa nga vhunzhi hune ha khou tutuwedzwa nga khiredithi. Vhudzisani vhagudiswa uri hu nga tshinyala mini arali vhathu vha khou kolota nga maanda u renga thundu. Sumbedza uri u gonya ho vha ho no vhonala fhedzi ho vha ho fhaseledzwa kha mutheo une wa nga tshinyala - mbono ine slides dzi tevhelaho dzi i bveledza. Thariifi khulwane (sa Fordney-McCumber, 1922) yo tsireledza indasitiri ya USA fhedzi ya khakhisa u rengiselana ha shango.
Ndi ngani ikonomi yo gonya?
Maanda o vhalaho o tanganela u tutuwedza nyaluwo ya 1920s.
U bveledza nga vhunzhi
Mutshini wa u pfumbudza wo fhungudza mutshinyalelo wa dzadza mmaraga nga thundu dza thengo tshiphiri dzi funeaho.
Khiredithi i lelutshaho
Hire purchase yo tendela vhathu u renga thundu dza thengo khulwane nga u badela nga zwipida.
Fulufhelo na mbekanyamaitele
Mithelo mishomani, milayo mishomani na u gonya ha mitengo ya sheya zwo tutuwedza u shumisa tshelede na u dzhenisa tshelede.
Speaker notes
Shumisa dzi khadi tharu sa tshifhaseledzi tsha musaukanyo hu si mutevhe wa u guda nga mbilu fhedzi. Sumbedzani vhagudiswa u vhona vhukwamani: u bveledza nga vhunzhi hu toda u shumisa nga vhunzhi; u shumisa nga vhunzhi ho vha ho tikwa nga khiredithi na fulufhelo. Musi fulufhelo lo wa nga 1929, tshinwe na tshinwe tsha zwenezwi zwithu zwavhudi zwo nga shanduka zwa vha vhushayanungo. Hezwi zwi vhea zwiitisi zwa Depression.
U tamba nga sheya (speculation) kha mmaraga wa sheya
U gonya ha mitengo ya sheya zwo tutuwedza vhathu vha milioni u tamba nga sheya - kanzhi nga tshelede yo kolotwaho.
Samusa mitengo ya sheya yo dzula i tshi gonya, vhathu vha kaleni vha tavhanya u dzhenisa tshelede, vha na fulufhelo la u rengisa nga murahu vha wana phindulelo - tshiito tshine tsha pfi speculation. Vhanzhi vho renga sheya nga 'margin', vha badela tshipida tshituku tsha thengo vha kolota masalela. Hezwi zwo shuma ngeno mitengo i tshi gonya, fhedzi zwo amba uri mmaraga wo vha wo fhaseledzwa kha thavha ya mikolodo.
- Mitengo ya sheya yo gonya u fhira ndeme ya vhukuma ya dzikhamphani nga u tavhanya.
- U renga nga margin zwo amba uri u wa hutuku ha thengo zwo nga fhelisa mudzhenisi wa tshelede.
- Nga 1929 mmaraga wo vha wo no fhisa nga ndila ya khombo - phulukuvhu ya speculation.
Speaker notes
Talusa mbono ya phulukuvhu (bubble) zwavhudi: mitengo yo fhambana na mbuyelo ya vhukuma ya dzikhamphani ngauri munwe na munwe o vha a tshi humbula uri i do dzula i tshi gonya. U renga nga margin zwo engedza mbuyelo na thahelelo. Hovhu ndi vhushayanungo ha tshiitea kha vhukapitalisimu hu songo langwaho na tshiitisi tshihulwane tsha u wa. Vhudzisani: hu itea mini kha vharengi vha margin arali mitengo ya tavhanya u wa?
Vhakundi na vhakundwi vha u gonya
U gonya ha 1920s ho dzumba u sa lingana huhulwane na vhushayanungo fhasi ha nnda.
Speaker notes
Yeneyi slaidi i engedza zwa ndeme: 'Roaring Twenties' a yo ngo tavha kha munwe na munwe. U bveledza nga vhunzhi kha vhulimi zwo tsitsa mitengo ya zwiliwa dekede lothe, zwa sia varimi vhe mikolodoni musi Depression i sathu swika nga 1929. Lupfumo lwo vha lwo kovhelwa nga u sa lingana, ngauralo thodea ya thundu yo vha i tshi ima kha tshigwada tshituku na kha khiredithi. Hovhu vhushayanungo ha muvhili ha thusa u talutshedza uri ndi ngani u wa ha mmaraga wa sheya zwo nga wisela ikonomi yothe kha depression.
U bva kha u gonya u ya kha u wa, 1913-1938
- 1913 Ford u disa mutshini wa u pfumbudza une wa fhambana
- 1920s U gonya ha vharengi ha Roaring Twenties
- 1929 U wa ha Wall Street (Khakhathi)
- 1930-32 Great Depression i a dzika; u shaea mishumo nga vhunzhi
- 1932 Franklin D. Roosevelt u khethwa muphuresidennde
- 1933 New Deal i a thoma - 'Maduvha a u Thoma a Dana'
- 1935 New Deal ya Vhuvhili: Social Security, Wagner Act
Speaker notes
Shumisa laini ya tshifhinga u dovholola tshivhumbeo tsha mafhungo phanda ha slides dzo tou kwamaho dza u wa na u fhaseledzwa: u gonya ho lelaho, u wa ha tshifhinga tshituku, depression i tshi dzika, na tshanduko ya politiki (Roosevelt) ye ya disa u dzhenelela ha muvhuso. Vhudzisani vhagudiswa uri vha lavhelese uri fulufhelo lo shanduka lini u vha khombo - dekede la u gonya lo fheliswa nga vhege dzothanu.
U wa ha Wall Street (Wall Street Crash)
Mafheleloni a Khakhathi 1929 mitengo ya sheya yo wa, ya fhelisa lupfumo hu si na tshifhinga.
Fulufhelo lo tuwa nahone vhadzhenisi vha tshelede vha tavhanya u rengisa musi mitengo i sathu wa u fhira. Nga Black Thursday (24 Khakhathi 1929) na nga maanda Black Tuesday (29 Khakhathi 1929), sheya dza milioni dzo rengiswa nahone mitengo ya wa. Vharengi vha margin vha kundwa u badela mikolodo yavho, nahone dzibannga dze dza vha dzo netshedza tshelede dza thoma u wa.
- Ndeme ya sheya yo wa nga hune dzinzhi dza vha dzi si tsheena ndeme.
- U rengisa nga nyofho zwo di engedza ngauri munwe na munwe o lingedza u bva nga tshifhinga tshithihi.
- U wa ho fhelisa masheleni a vhukuvhi, khiredithi na fulufhelo kha ikonomi yothe.
Speaker notes
Ita uri zwi vhe khagala uri u wa ho vha tshiimisi, hu si tshiitisi tshothe tsha Depression. Ho bvisela khagala na u engedza vhushayanungo ha fhasi: u bveledza nga vhunzhi, lupfumo lu songo linganaho, speculation ya vhutsilu na dzibannga dzo tetemaho. Talusa u wisana ha domino - u wa ha sheya zwo fhelisa vharengi vha margin, vhe vha kundwa u badela dzibannga, dze dza wa, dza fhelisa vha vhukuvhi vha kaleni vhe vha vha vha si na mafhungo na mmaraga wa sheya.
Great Depression (Khombo Khulwane ya Ikonomi)
U wa zwo dzhena kha khombo khulwane ya ikonomi ya divhazwakale ya musalauno.
Samusa dzibannga dzo wa nahone fulufhelo lo nyaduluwa, u shumisa tshelede zwo fhela. Mafeme o fhungudza tshibveledzwa a bvisa vhashumi mishumoni; vhathu vhe vha shaya mishumo vha kundwa u renga thundu, ngauralo mafeme manwe a valwa - u wa ho tevhekanaho. Nga 1933 hu tsini na muthihi kha vhathu vhana vha Amerika vho vha vha sa shumi, nahone mimini ya zwikhukhu ye ya vhidzwa 'Hoovervilles' ya vhonala kha dzidorobo dzinzhi.
- Dzibannga dza zwigidi dzo wa, dza fhelisa masheleni a vhukuvhi a mimuvhi.
- Mitengo ya zwiliwa ya wa nga hune zwiliwa zwa siiwa zwi tshi ora ngeno vhathu vha tshi nga fa nga ndala.
- Thariifi khulwane dza USA na u wa ha u rengiselana zwo phatlaladza Depression kha shango lothe.
Speaker notes
Ombedzela vhuhulwane ha khombo kha vhathu na mbono ya u tevhekana ha u wa (deflationary spiral): u shaea mishumo zwo fhungudza thodea, zwe zwa fhungudza tshibveledzwa, zwe zwa engedza u shaea mishumo. Talusa uri ndi ngani zwo vha zwa shango lothe - USA yo vha i vhukati ha u rengiselana na masheleni a shango, nahone thariifi khulwane na u wa ha u netshedza tshelede ha USA zwo dzivhisa ikonomi dzinwe. Hetshi ndi tsumbo ya ndeme ya 'khombo ya vhukapitalisimu'. Sumbedza uri zwivhalo ndi zwa tsini nahone zwi a fhambana nga tshisimo. [SME] Ni khou humbelwa u khwathisedza zwivhalo zwa u shaea mishumo na u wa ha dzibannga zwine zwa toda kha CAPS.
New Deal: 'R tharu' (Three Rs)
Roosevelt o hana laissez-faire nahone a shumisa maanda a muvhuso u lwa na Depression.
Thuso (Relief)
Thuso ya tshihaladzhi kha vhashai na vha sa shumiho - zwiliwa, mikhukhu ya mushumo na mishumo ya lushaka.
U Fhaseledza hafhu (Recovery)
U dovha u thoma indasitiri na vhulimi nga u shumisa tshelede, nkolodo na thikho ya mitengo.
Tshanduko (Reform)
U shandula milayo - u langa dzibannga na mmaraga wa sheya uri zwi si dovhe zwa itea.
Speaker notes
Talusa muhumbulo muhulwane: Roosevelt (o khethwa 1932, a dzhena mushumoni nga Thafamuhwe 1933) o thukhula laissez-faire nahone a amba uri muvhuso u tea u dzhenelela nga u tou tou tshumela u tsireledza vhukapitalisimu. 'Fireside chats' dzawe dza rediyo dzo fhaseledza fulufhelo. 'R tharu' - Thuso, U Fhaseledza hafhu, Tshanduko - dzi nea vhagudiswa tshifhaseledzi tsho tanganaho tsha u ela New Deal kha slaidi i tevhelaho.
'Dzinngu dza alifabeta' - na khanedzano
Mututu wa dzinngu ntswa dza muvhuso wo bvisela khagala New Deal - fhedzi ho fhandekanya mihumbulo.
Kha 'Maduvha a u Thoma a Dana' na nga murahu, Roosevelt o vhumba dzinngu dzine dza divhea nga marumo adzo: CCC (mishumo ya u tsireledza mupo), TVA (dzidamu na mudagasi), AAA (thuso kha varimi) na WPA (mishumo ya lushaka). Social Security Act (1935) yo disa dzipheneshene na thuso ya u shaea mishumo.
Tshithu tsheela tshine ra tea u tshi ofha ndi u ofha nga tsho. Franklin D. Roosevelt, marifhi a u dzhena mushumoni, 1933
- Vhasasaladzi vha tsha u la (right) vho amba uri yo nea muvhuso maanda manzhi nahone ya dura nga maanda.
- Vhasasaladzi vha tsha monde (left) vho amba uri yo ita zwituku kha vhashai vha vhukuma.
- Vhanzhi vha vho-ramaanda vha divhazwakale vha tenda uri u fhaseledzwa ho fhelela ho da fhedzi na Nndwa ya Vhuvhili ya Shango, fhedzi New Deal yo tsireledza vhukapitalisimu ya dovha ya vhumba havhili muvhuso.
Speaker notes
Tutuwedzani u ela ho linganaho - lutamba lwa ndeme lwa FET. New Deal yo fhungudza tshengelo, ya vhumba mishumo, ya dovha ya fhaseledza lutendo kha sisitemu, nahone tshanduko dzayo dza dzibannga na mmaraga wa sheya (sa insurance ya tshelede ya bannga na u langa mmaraga) dzo dzula minwaha minzhi. Fhedzi u shaea mishumo ho dzula hu hulwane u swikela u shumisa tshelede ha nndwa, nahone Khothe Khulwane yo thukhula zwithu zwinwe (NRA nga 1935, AAA nga 1936). Vhea khanedzano ya ndeme: New Deal yo ya phanda nga maanda, kana a yo ngo swikela huswikelaho?
Ndila ye Depression ya swika ngayo Afurika Tshipembe
Sa shango la u rengiselana na u bveledza musuku, Afurika Tshipembe yo kundwa u shavha khombo ya shango.
U wa ha u rengiselana na mitengo ya shango zwo kwama Afurika Tshipembe nga maanda, nahone gomelelo lihulwane la dzika tshengelo kha varimi. Muvhuso u thomani wo dzula kha gold standard (mvumi ya musuku), ye ya ita uri mvumi i dure ya khakhisa khombo, u swikela u tshi tuwa kha gold standard mafheleloni a 1932. Thengo ya musuku ya gonya, ya engedza migodi ya thusa ikonomi u fhaseledzwa.
- Varimi vhatshena na varema fhethu huthihi vho pandelwa mavuni, zwa engedza u tuwela dzidoroboni.
- U tuwa kha gold standard zwo dovha zwa vusa indasitiri ya ndeme ya u gaya musuku.
- Khombo yo thusa u sudzulusela Hertzog na Smuts kha muvhuso wa 'Fusion' wa 1934.
Speaker notes
Tanganisa yeneyi thero ya divhazwakale ya shango na shango la vhagudiswa vhone. Depression ndi tsumbo ya maanda ya u tikedzana ha ikonomi ya shango. Dzulani kha vuimo hu fanelaho: mihumbulo ya ndeme ndi uri Afurika Tshipembe yo tambula nga u wa ha u rengiselana na gomelelo, na uri u sia gold standard mafheleloni a 1932 zwo gonyisa thengo ya musuku zwa thusa u fhaseledzwa, zwe zwa dzhena kha politiki ya muvhuso wa Fusion wa 1934. [SME] Ni khou humbelwa u khwathisedza uri ndi ndeme dza mini dza ikonomi na politiki ya Afurika Tshipembe dzine thero ya CAPS ya toda hafha.
Zwe ra guda - na mbudziso dza u dovholola
Vhukapitalisimu ho disa nyaluwo ya u mangadza, ha bveledza u wa hu tshinyaho, ha dovha ha vhumbululwa nga u dzhenelela ha muvhuso.
U gonya ha mmaraga wo vhofhololaho ha 1920s USA ho ima kha u bveledza nga vhunzhi, khiredithi na fulufhelo, fhedzi na kha u sa lingana na speculation ya vhutsilu. U wa ha 1929 zwo imisa Great Depression, nahone New Deal ya Roosevelt yo dzhenisa muvhuso u shumaho vhudzuloni ha laissez-faire yo tshenaho - tshanduko ya ndeme kha ndila ine mivhuso ya musalauno ya langa ngayo ikonomi dzayo.
Q. Talusa uri u bveledza nga vhunzhi na khiredithi i lelutshaho zwo thusa hani u vhanga u gonya na u wa ha 1920s. (6 marks)
Q. Ndi ngani u wa ha Wall Street ha 1929 zwo disa Great Depression? Bulela zwiitisi zwi si fhasi ha zwiraru. (8 marks)
Q. 'New Deal yo tsireledza vhukapitalisimu ha Amerika.' Ni a tenda? Netshedzani zwiitisi zwa u tenda na zwa u sa tenda. (10 marks)
Speaker notes
Fhedzisani nga u humela kha mbudziso khulwane ya yunithi: ndi maanda na vhushayanungo zwifhio zwa vhukapitalisimu sa sisitemu ya ikonomi? Mbudziso tharu dzi edzisa sitaela ya CAPS ya u disendeka nga tshisimo na ya u nwala ho engedzeaho, hu na u kovhelwa ha marata hu tshi gonya nga vhukoni. Tutuwedzani u tikedzana ho linganaho ho fhaseledzwaho kha vhutanzi kha mbudziso ya u fhedza ya sitaela ya thesisi. Yeneyi thero i tanganela na phanda na 'khombo ya vhukapitalisimu' ye ya fusha u gonya ha fascism na Nazism.
- Grade
- Grade 11
- Subject
- History
- CAPS topic
- Capitalism in the USA 1900-1940
- Resource type
- Presentation