Vukapitali eAmerika (USA) 1900-1940
Ndlela leyi ikhonomi leyikulu ya vukapitali emisaveni yi kuleke hi matimba hi va-1920, yi weke hi 1929, kutani yi vuyeteriwaka hi New Deal (Ntwanano Lowuntshwa).
Speaker notes
Veka yuniti leyi tanihi dyondzo ya xikombiso xa vukapitali tanihi sisiteme ya ikhonomi: ndlela leyi yi vangaka ku kula ka xihatla, hikwalaho ka yini yi nga wa, ni ndlela leyi tihulumendhe ti hlamulaka ha yona. Tin'wana timhaka timbirhi hi (1) ku kula ka makete yo ntshunxeka ka va-1920 ni ku tsana ka kona, na (2) ku wa ka 1929 ni nhlamulo ya New Deal ya Roosevelt. Kombisa emahlweni leswaku matimu lawa na wona a ma hlanganisiwa na Afrika-Dzonga hi nzhalama ni vuxavisi bya misava hinkwayo.
Xana vukapitali i yini?
Sisiteme ya ikhonomi leyi akiweke ehenhla ka vun'wini bya munhu, phurofiti ni mphikizano wa makete.
Ehansi ka vukapitali (kapitalism), tibindzu ni nhundzu swi va swa vanhu hi vun'we, ku nga ri swa mfumo. Van'wini va veka mali (capital, ku nga nzhaka ya ku vekela) ku endla swilo kumbe vukorhokeri, va swi xavisa ku kuma phurofiti, kutani va tlhela va vekela ku kula. Tinxavo ti vekiwa hi ku lava ni ku kuma (supply and demand) eka makete wa mphikizano.
- Laissez-faire: ku pfumela leswaku mfumo wu fanele wu nghenelela hi switsongo swinene eka ikhonomi.
- Makete yo ntshunxeka: vaxavi ni vaxavisi va tiendlela swiboho swa vona hi ku lawuriwa ka switsongo.
- Tishere ni makete wa tishere: vanhu va xava swiphemu switsongo swa khampani, va tshemba leswaku ntikelo wa yona wu ta tlakuka.
Speaker notes
Hlamusela marito hi vukongomi, hikuva swiyenge leswi salaka swa yuniti swi tirhisa wona minkarhi hinkwayo. Pimanisa vukapitali hi ku koma ni vukhomunisi (vun'wini bya mfumo, ku kunguhata ka le xikarhi) lebyi swichudeni swi byi kumaka eka dyondzo ya Rhaxiya. Kandziyisa leswaku eka va-1920 eAmerika, pholisi leyikulu a ku ri laissez-faire: tihulumendhe ta Republican a ti tshemba leswaku makete wu ta tilawula hi woxe - mhaka leyi Ku Tsana Lokukulu (Great Depression) a ku ta yi kanetela endzhaku.
Ku tlakuka ka vukapitali bya vumaki
Hi 1900 Amerika a yi hundzukile ikhonomi ya vumaki leyi rhangelaka emisaveni.
Swilo swa ntumbuluko leswi fuweke, ndhawu leyi kulaka hi ku engetela ka vahumelela-tiko (immigration), ni thekinoloji leyintshwa swi endle Amerika yi va tiko lerikulu ra vumaki. Tibindzu letikulu (big businesses) ni timonopoli ta matimba - eka nsimbi, oyili ni ticiporo - a ti fuma mavimbi hinkwawo ma vumaki naswona ma endla nhlayo yitsongo ya van'wini yi va ni rifuwo lerikulu ngopfu.
- Ku endla hi ntolovelo (mass production): laini yo hlengeleta ya Henry Ford (ku sukela hi 1913) yi endle swilo swi chipa naswona swi endliwa hi ku hatlisa.
- Movha wa Model T wa Ford wu endle leswaku ku famba hi movha ku fikeleleka eka mindyangu ya ntolovelo.
- Miholo leyi tlakukeke eka swifeme swin'wana, ku fana ni siku ra $5 ra Ford, yi pfune vatirhi ku va vaxavi na vona.
Speaker notes
Hlamusela nkoka wa ku endla hi ntolovelo: laini yo hlengeleta yi avanyisile ntirho eka mintirho yo olova leyi phindha-phindhiwaka, yi hunguta tihakelo swinene. Leswi swi hungutile tinxavo, swi tlakusa mbuyelo naswona, eka Ford, swi hakela miholo leyi tlakukeke ku ringana leswaku vatirhi va xava swilo leswi va swi endlaka - risendzeleko ra vuxavi eka phurofiti ya va-1920. Xiya tlhelo lerin'wana: timonopoli ti hlengeleta rifuwo ni matimba eka nhlayo yitsongo.
Ku kula ka ikhonomi hi va-1920
Endzhaku ka Nyimpi yo Sungula ya Misava, Amerika yi tsakele hlarhi ya ku kula ka xihatla ni ku engetela ka ku tirhisa mali ka vaxavi.
Va-1920 va tiviwile tanihi va-1920 lava Baxaka (Roaring Twenties). Swifeme swi humesile timovha, tirhediyo, tirhingi, tifriji ni swilo swin'wana swa vaxavi. Ku dayivhetisa (advertising) ni nkoloto (credit) wo olova (hire purchase, kumbe 'xava sweswi, u ta hakela endzhaku') swi khutaze vanhu ku tirhisa mali, kasi tibayisikopo, jazz ni maambalelo lamantshwa swi cince ndlela ya vutomi bya siku na siku.
- Vun'wini bya timovha byi tlakukile, byi khutaza nsimbi, rhabha, ngilazi, oyili ni ku aka tigondzo.
- Swilo swa gezi ni ku dayivhetisa hi ntolovelo swi tumbuluxile vomu bya vaxavi lebyi hluvukeke.
- Tihulumendhe ta Republican ti hlayise tibuku ti ri hansi, ti tsemile ku lawuriwa naswona ti tlakusa titariff eka swilo leswi nghenisiwaka.
Speaker notes
Hanyisa ku kula hi swikombiso swa siku na siku, kambe hlayisa risendzeleko ro xopaxopa: ku fuwa a ku titshege hi ku tirhisa mali ka ntolovelo loku hlohloteriwaka hi nkoloto. Vutisa swichudeni leswaku i yini leswi nga onhakaka loko vanhu va lomba swinene ku xava swilo. Xiya leswaku ku kula a ku ri ntiyiso kambe ku akiwe ehenhla ka masungulo yo tsana - mhaka leyi swiyenge leswi landzelaka swi yi hluvukisaka. Titariff leta tlakukeke (xikombiso, Fordney-McCumber, 1922) ti sirhelele vumaki bya Amerika kambe ti vavisile vuxavisi bya misava.
Hikwalaho ka yini ikhonomi yi kulile?
Matimba yo hlaya ma hlanganile ku fambisa ku kula ka va-1920.
Ku endla hi ntolovelo
Tilaini to hlengeleta ti tsemile tihakelo naswona ti tale makete hi swilo leswo chipa, leswi laveleyaka.
Nkoloto wo olova
Hire purchase yi pfumelele vanhu va ntolovelo ku xava swilo swa durha hi ku hakela hi swiphemu.
Ku tshemba & pholisi
Tibuku leti riki hansi, ku lawuriwa lokutsongo ni tinxavo ta tishere leti tlakukaka swi khutaze ku tirhisa mali ni ku vekela.
Speaker notes
Tirhisa tikhadi tinharhu leti tanihi rimba ro xopaxopa ku ri hava nxaxamelo wo tsundzuka. Sindzisa swichudeni ku vona vuhlanganisi: ku endla hi ntolovelo ku lava ku tirhisa hi ntolovelo; ku tirhisa hi ntolovelo a ku seketeriwa hi nkoloto ni ku tshemba. Loko ku tshemba ku wile hi 1929, xin'wana ni xin'wana xa matimba lawa a xi ta hundzuka ku tsana. Leswi swi veka mihandzu ya Ku Tsana (Depression).
Ku hlangana hi tishere emaketeni
Tinxavo ta tishere leti tlakukaka ti hungurhile vanhu va timiliyoni ku bejela hi tishere - hi ku tala hi mali yo lomba.
Leswi tinxavo ta tishere ti hambeteke ti tlakuka, vanhu va ntolovelo va hatlisele ku vekela, va tshemba ku xavisa endzhaku hi phurofiti - endlelo leri vuriwaka ku hangalasa mali eka nkarhi lowu nga tiyisekiki (speculation). Vo tala va xave tishere hi 'margin', va hakela xiphemu xitsongo xa nxavo va lomba lexi salaka. Leswi swi tirhile loko tinxavo ti tlakuka, kambe swi vula leswaku makete a wu akiwile ehenhla ka ntshava wa xikweleti.
- Tinxavo ta tishere ti tlakukile hi ku hatlisa ku tlula ntikelo wa xiviri wa tikhampani.
- Ku xava hi margin a swi vula leswaku ku wa ka nxavo lokutsongo ku ta herisa muveki.
- Hi 1929 makete a wu hisile ngopfu hi ndlela ya khombo - mfumfumfu wa speculation (speculative bubble).
Speaker notes
Hlamusela miehleketo ya mfumfumfu (bubble) hi ku olova: tinxavo ti hambanile ni mbuyelo wa xiviri wa tikhampani hikuva un'wana ni un'wana a a ehleketa leswaku ti ta hambeta ti tlakuka. Ku xava hi margin ku andzisile ku kuma ni ku lahlekeriwa. Lowu i ku tsana ka ntolovelo ka vukapitali lebyi nga lawuriwiki naswona i xivangelo xa nkoka xa ku wa. Vutisa: xana swi humelela yini eka vaxavi va margin loko tinxavo ti wa hi xitshuketa?
Vahluri ni vahluriwa va ku kula
Ku kula ka va-1920 ku fihle ku nga ringani ka le xikarhi ni ku tsana ehansi ka xikandza.
Speaker notes
Xiyenge lexi xi engetela ku twisisa ka nkoka: 'va-1920 lava Baxaka' a va baxanga eka un'wana ni un'wana. Ku humesa swinene eka vurimi ku susumetile tinxavo ta swirho ehansi hlarhi hinkwayo, ku siya varimi eka xikweleti khale ku nga si fika 1929. Rifuwo a ri averiwile hi ndlela leyi nga ringaniki, kutani ku laveka ka swilo a ku titshege hi ntlawa wo koma ni nkoloto. Ku tsana loku ka vuako ku pfuna ku hlamusela hikwalaho ka yini ku wa ka makete wa tishere ku nga tsemeka ikhonomi hinkwayo yi ya eka ku tsana.
Ku suka eku kuleni ku ya eku weni, 1913-1938
- 1913 Ford u nghenisa laini yo hlengeleta leyi fambaka
- 1920s Ku kula ka vaxavi ka va-1920 lava Baxaka
- 1929 Ku Wa ka Wall Street (Khotavuxika)
- 1930-32 Ku Tsana Lokukulu ku enta; ku pfumala mintirho hi ntolovelo
- 1932 Franklin D. Roosevelt u hlawuriwa presidente
- 1933 New Deal yi sungula - 'Masiku yo Sungula ya Dzana'
- 1935 New Deal ya Vumbirhi: Social Security, Wagner Act
Speaker notes
Tirhisa nxaxamelo wa minkarhi ku tiyisa xivumbeko xa ntsheketo ku nga si fika swiyenge swo enta swa ku wa ni ku vuyeta: ku kula ko leha, ku wa ka xitshuketa, ku tsana loku entaka, kutani ku cinca ka tipolitiki (Roosevelt) loku tiseke ku nghenelela ka mfumo. Vutisa swichudeni ku xiya ndlela leyi ku tshemba ku hundzukeke ku tsana hi ku hatlisa - kwalomu ka hlarhi ya ku kula yi herisiwa hi mavhiki.
Ku Wa ka Wall Street
Emakumu ka Khotavuxika 1929 tinxavo ta tishere ti wile, ti herisa rifuwo hi vusiku byin'we.
Ku tshemba ku tsemekile kutani vaveki va hatlisele ku xavisa tishere ku nga si wa nxavo swinene. Hi KâThursday yo Nyeka (Black Thursday, 24 Khotavuxika 1929) naswona ngopfu-ngopfu hi Ravumbirhi ro Nyeka (Black Tuesday, 29 Khotavuxika 1929), tishere ta timiliyoni ti lahliwile kutani tinxavo ti wile. Vaxavi va margin a va nga koti ku hakela tikweleti ta vona, kutani tibangini leti a ti lombile mali ti sungula ku wa.
- Ntikelo wa tishere wu wile swinene lerova to tala ti nga ha ri na ntikelo.
- Ku xavisa hi ku chava ku tikurisile leswi un'wana ni un'wana a a ringeta ku huma hi nkarhi wun'we.
- Ku wa ku onhile ndzhaka, nkoloto ni ku tshemba eka ikhonomi hinkwayo.
Speaker notes
Veka erivaleni leswaku ku wa a ku ri ku susumeta, hayi xivangelo xin'we ntsena xa Ku Tsana. Ku paluxile ni ku andzisa ku tsana ka le hansi: ku humesa swinene, rifuwo leri nga ringaniki, ku hangalasa mali hi vuxiviri ni tibangini to tsana. Hlamusela nkucetelo wa domino - tishere leti welaka ti onhile vaxavi va margin, lava a va nga koti ku hakela tibangini, leti kutani ti weke, ti herisa vaveki-mali va ntolovelo lava a va nga ri na xin'wana ni makete wa tishere.
Ku Tsana Lokukulu
Ku wa ku hundzukile ku tsana ka ikhonomi loku entaka ku tlula hinkwako eka matimu ya sweswi.
Loko tibangini ti wa naswona ku tshemba ku nyamalala, ku tirhisa mali ku omile. Swifeme swi tsemile ku humesa naswona swi hlongorile vatirhi; vanhu lava nga riki na mintirho a va nga koti ku xava swilo, kutani swifeme swin'wana swi pfariwile - ku wela ehansi. Hi 1933 kwalomu ka un'we eka vatirhi va mune va Amerika a a nga tirhi, naswona switanga swa vusweti leswi vuriwaka 'Hoovervilles' swi humelele emadorobeni yo tala.
- Tibangini ta magidi ti wile, ti herisa ndzhaka ya mindyangu.
- Tinxavo ta swirho ti wile swinene lerova swirho swi siyiwa swi bola kasi vanhu va ri ni ndlala.
- Titariff leta tlakukeke ta Amerika ni ku wa ka vuxavisi swi hangalasile Ku Tsana emisaveni hinkwayo.
Speaker notes
Kandziyisa mpimo wa vanhu wa khombo ni miehleketo ya ku wela ehansi ka deflation: ku pfumala mintirho ku hungutile ku laveka, loku ku hungutile ku humesa, loku ku tlakusile ku pfumala mintirho. Hlamusela hikwalaho ka yini ku hundzuke ka misava hinkwayo - Amerika a yi ri le xikarhi ka vuxavisi ni timali ta misava, kutani titariff leta tlakukeke swin'we ni ku wa ka ku lomba ka Amerika swi tsemile tin'wana tikhonomi. Lexi i xikombiso xa nkoka xa 'khombo ra vukapitali'. Xiya leswaku tinhlayo i ta kwalomu naswona ti hambana hi tihlovo. [SME] Ndza kombela mi tiyisisa tinhlayo ta ku pfumala mintirho ni ku wa ka tibangini leti rhandzekaka eka CAPS.
New Deal: 'Ti-R tinharhu'
Roosevelt u alile laissez-faire naswona u tirhisile matimba ya mfumo ku lwa ni Ku Tsana.
Relief (Mpfuno)
Mpfuno wa xihatla eka swisiwana ni lava nga riki na mintirho - swakudya, tikhemphu ta ntirho ni mintirho ya mani na mani.
Recovery (Ku Vuya)
Ku pfuxeta vumaki ni vurimi hi ku tirhisa mali, tikweleti ni ku seketela tinxavo.
Reform (Ku Cinca Milawu)
Cinca milawu - lawula tibangini ni makete wa tishere leswaku swi nga ha humeleli nakambe.
Speaker notes
Hlamusela mhaka leyikulu: Roosevelt (u hlawuriwe 1932, u sungurile ku fuma hi Nyenyankulu 1933) u tshike laissez-faire naswona u vurile leswaku mfumo wu fanele wu nghenelela hi matimba ku ponisa vukapitali. 'Timbulavurisano ta le kombyeni (fireside chats)' ta yena hi rhediyo ti pfuxetile ku tshemba. 'Ti-R tinharhu' - Relief, Recovery, Reform - ti nyika swichudeni rimba ro tlhaya lero olova ro kambela New Deal eka xiyenge lexi landzelaka.
'Ti-agency ta alfabhete' - ni mikanelo
Ntlhaveko wa ti-agency letintshwa ta mfumo ti tirhisile New Deal - kambe ti avanyisile miehleketo.
Eka 'Masiku yo Sungula ya Dzana' ni endzhaku, Roosevelt u tumbuluxile ti-agency leti tiviwaka hi timfungho ta tona: CCC (mintirho eka ku hlayisa ntumbuluko), TVA (madamu ni gezi), AAA (mpfuno wa varimi) ni WPA (mintirho ya mani na mani). Social Security Act (1935) yi nghenisile tipenishini ni mpfuno wa lava nga riki na mintirho.
Nchumu ntsena lowu hi faneleke ku wu chava i ku chava n'wini. Franklin D. Roosevelt, marito yo sungula ya vukan'we, 1933
- Vasoli va le xineneni va vurile leswaku yi nyike mfumo matimba yo tala naswona yi durhile ngopfu.
- Vasoli va le ximatsini va vurile leswaku yi endle switsongo swinene eka lava swi swiswiwana.
- Vatimu vo tala va pfumelelana leswaku ku vuya hinkwaku ku tile ntsena hi Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava, kambe New Deal yi ponisile vukapitali naswona yi cince mfumo.
Speaker notes
Khutaza ku kambela ko ringana - vutshila bya nkoka bya FET. New Deal yi hungutile ku vaviseka, yi tumbuluxile mintirho naswona yi pfuxetile ku tshemba eka sisiteme, naswona ku cinca ka milawu ka tibangini ni makete wa tishere (ku fana ni inshorense ya ndzhaka ya bangini ni ku lawula makete) ku tshamile malembe yo tala. Kambe ku pfumala mintirho ku tshamile ku ri henhla ku fikela ku tirhisa mali ka nyimpi, naswona Khoto leyikulu (Supreme Court) yi herisile swin'wana swiendlo (NRA hi 1935, AAA hi 1936). Veka mkanelo wa nkoka: xana New Deal yi fambe swinene ngopfu, kumbe a yi fambanga ku ringana?
Ndlela leyi Ku Tsana ku fikeke Afrika-Dzonga
Tanihi tiko leri xavisaka, leri humesaka nzhalama, Afrika-Dzonga a yi nga koti ku baleka khombo ra misava.
Ku wa ka vuxavisi ni tinxavo ta misava ku bile Afrika-Dzonga hi matimba, naswona dyandza lerikulu ri engeterile ku vaviseka ka varimi. Mfumo wu rhange wu tshama eka gold standard (mpimo wa nzhalama), lowu wu hlayiseke mali ya durha naswona wu nyanyisa ku tsana, ku fikela loko wu tshika gold standard emakumu ka 1932. Nxavo wa nzhalama kutani wu tlakuke, wu seketela mimigodi naswona wu pfuna ikhonomi ku vuya.
- Varimi vo basa ni vantima swin'we va susumetiwile ehandle ka misava, va hatlisa ku ya emadorobeni.
- Ku tshika gold standard ku pfuxile vumaki bya nzhalama lebya nkoka.
- Khombo ri pfune ku susumeta Hertzog na Smuts eka mfumo wa 'Fusion' wa 1934.
Speaker notes
Hlanganisa dyondzo leyi ya matimu ya misava ni tiko ra swichudeni. Ku Tsana i xikombiso xa matimba xa ku titshega ka ikhonomi ya misava. Hlayisa mpimo lowu faneleke: miehleketo ya nkoka hi leswaku Afrika-Dzonga yi vaviseke hi ku wa ka vuxavisi ni dyandza, naswona ku tshika gold standard emakumu ka 1932 ku tlakusile nxavo wa nzhalama naswona ku pfune ku vuya, loku ku ngheneke eka tipolitiki ta mfumo wa Fusion wa 1934. [SME] Ndza kombela mi tiyisisa mpimo wa vuxokoxoko bya ikhonomi ni tipolitiki ta Afrika-Dzonga lebyi CAPS yi byi languteleke laha.
Leswi hi swi dyondzeke - ni swivutiso swo kambela
Vukapitali byi fambisile ku kula lokukulu, byi vangile ku wa lokukulu, naswona byi cinciwile hi ku nghenelela ka mfumo.
Ku kula ka makete yo ntshunxeka ka Amerika hi va-1920 ku titshege hi ku endla hi ntolovelo, nkoloto ni ku tshemba, kambe na le henhla ka ku nga ringani ni ku hangalasa mali hi vuxiviri. Ku wa ka 1929 ku susumete Ku Tsana Lokukulu, kutani New Deal ya Roosevelt yi siyile laissez-faire yo tenga yi tirhisa mfumo lowu nghenelelaka - ku hundzuluka ka ndlela leyi mimfumo ya sweswi yi lawulaka tikhonomi ta yona ha yona.
Q. Hlamusela ndlela leyi ku endla hi ntolovelo ni nkoloto wo olova swi pfuneke ku vanga ku kula ni ku wa ka va-1920. (6 marks)
Q. Hikwalaho ka yini Ku Wa ka Wall Street ka 1929 ku yise eka Ku Tsana Lokukulu? Kombeta swivangelo swa ku ringana swinharhu. (8 marks)
Q. 'New Deal yi ponisile vukapitali bya Amerika.' Xana wa pfumelelana? Nyika swivangelo swo pfumela ni swo kaneta. (10 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tlhelela eka xivutiso lexikulu xa yuniti: xana matimba ni ku tsana ka vukapitali tanihi sisiteme ya ikhonomi i swihi? Swivutiso swinharhu swi landzelela maendlelo ya CAPS ya swivutiso swa tihlovo ni ku tsala ko engetela, hi ku averiwa ka timaki loku tlakukaka hi ku tika. Khutaza ku kanela loku ringaneke, loku titsheke hi vumbhoni eka xivutiso xo hetelela xa xihlanga. Xihloko lexi na xona xi hlanganisa emahlweni ni 'khombo ra vukapitali' leri fweke ku tlakuka ka vufascista ni Vunazi.
- Grade
- Grade 11
- Subject
- History
- CAPS topic
- Capitalism in the USA 1900-1940
- Resource type
- Presentation