Nndwa ya Afurika Tshipembe na Union, 1899-1910
Nḓila ye nndwa ya musuku na vhuhosi vhuhulu (empire) ya shandula ngayo Afurika ya Tshipembe, na nḓila ye Union ya 1910 ya fhaṱa ngayo muvhuso u langwaho nga vhatshena kha matombo o thuthuwaho.
Speaker notes
Vhea murero sa maitele mavhili o ṱumanaho: nndwa ya vhuhosi i thuthuwaho (1899-1902) na thendelano ya politiki (Union ya 1910). Humbelani vhagudiswa vha fare mbudziso nthihi ya u sengulusa kha ngudo yoṱhe: ndi nnyi we a wana na ndi nnyi we a xelelwa kha tshiṅwe na tshiṅwe? Ombedzelani uri nndwa i vhidzwa 'Nndwa ya Afurika Tshipembe' nga vhaḓivhazwakale vhanzhi ngauri yo katela na u huvhadza Vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, hu si Vhaburitania na Maburu fhedzi.
Musuku, vhuhosi vhuhulu na mafhungo a Vhauitlander
Nndwa yo bva kha khani vhukati ha lutamo lwa vhuhosi ha Vhaburitania na mbofholowo ya dziriphabuḽiki dza Maburu - hu na musuku vhukati.
U wanala ha musuku kha Witwatersrand nga 1886 zwo ita uri South African Republic (Transvaal) i vhe ḽa vhulwane vhukuma kha vhupo honoho. Buritania yo ṱoḓa u langa lweneleo lupfumo na u vhusa Afurika ya Tshipembe yoṱhe.
- Vhauitlander (vhunzhi havho vha bvaho Buritania vha tshi shuma masimu a musuku) vho hangwa pfanelo dzo fhelelaho dza u vouta nga muvhuso wa Muphuresidennde Paul Kruger.
- Vhaofisiri vha Buritania, vho rangwa phanḓa nga High Commissioner Alfred Milner, vho shumisa vhulembwe ha Vhauitlander sa tshiitisi tsha nndwa.
- Jameson Raid (1895-96) ye ya kundelwa yo no ḓo engedza u sa fulufhela Buritania nga Maburu.
- Vhaṋe vha migodi na vhadzhiamukovhe vha vhuhosi vho ṱoḓa sisiṱeme ya mushumo na muthelo yo khwaṱhaho, i langwaho nga Buritania, kha Rand.
Speaker notes
Livhisani vhagudiswa vha fhire ṱhalutshedzo ya tshiitisi tshithihi fhedzi. Vha ṱuṱuwedzeni vha lingane zwiitisi zwa ikonomi (musuku, mbeu ya migodi) na zwa politiki na zwa tshaṱamululo (vhuhulwane ha vhuhosi, muvhonelo wa 'Cape-to-Cairo'). Mushumo wa Milner ndi wa ndeme: o vha a tshi ṱoḓa nndwa u vunḓa maanḓa a Maburu. Ṱhogomelani uri Vhathu vha Afurika, vhane mavu avho na mushumo wavho zwa vha mutheo wa ikonomi, vho vha vhe si na ipfi kha khakhathi ye ya isa nndwani.
Dziriphabuḽiki mbili dzi lwa na Vhuhosi ha Buritania
Nndwa yo thoma nga ḽa 11 Ṱhafamuhwe 1899 nga murahu ha musi khunyeledzo (ultimatum) ya Kruger i tshi ṱoḓa uri mmbi dza Buritania dzi bve mikanoni yo no fhela tshifhinga.
South African Republic (Transvaal) na Orange Free State dzo ḓivhofha vhukati u lwa na vhuhosi vhuhulu vhu fhiraho hoṱhe kha ḽifhasi. Mafheleloni Buritania yo ruma hu ṱoḓaho 450,000 wa maswole, o dzhielwaho vhuhosini hoṱhe, u lwa na tsumbo ya 60,000-88,000 wa vhalwi vha Maburu kha khomanndo.
- Kubveledzwe kwa u thoma kwa Maburu: u dzingelela ha Mafeking, Kimberley na Ladysmith.
- 'Vhege Ntswu' (Black Week, Nyendavhusiku 1899) yo vhona u kundelwa hukhulu ha Buritania ngei Colenso, Magersfontein na Stormberg.
- Nga zwenezwo Buritania ya engedza mmbi fhasi ha Lord Roberts na Lord Kitchener.
Speaker notes
Vhea tshikalo: tshivhalo tshiṱuku tsha vhadzuli vha bulasi vha riphabuḽiki vha tshi sedzana na vhuhosi ha ḽifhasi ḽoṱhe. U kunda ha u thoma ha Maburu zwo mangadza ḽifhasi nahone zwa fhungudza fulufhelo ḽa Buritania. Shumisani 'Vhege Ntswu' u sumbedza uri nndwa yo vha i si u kunda ha u ṱavhanya he Buritania ya vha i tshi zwi lavhelela. Mivhalo i a fhambana vhukati ha zwiko - i sumbedzeni sa zwikalo zwa tsumbo, hu si mivhalo yo teaho. [SME] Khwaṱhisedzani zwikalo zwa vhulwane ha mmbi u ya nga mivhalo ine ya funeswa nga SAHO.
U bva kha nndwa dzo dzudzanywaho u ya kha nndwa ya guerilla
Nga murahu ha musi Buritania i tshi fara maḓorobo mahulu a Maburu, Maburu vho hana u kunda vha shandukela kha nndwa ya guerilla ya u rwa-na-u-shavha.
Nga vhukati ha 1900 Buritania yo vha yo dzhia Bloemfontein na Pretoria nahone ya dzhenisa dziriphabuḽiki nga mulayo. Fhedzi khomanndo dza Maburu - bittereinders ('vha guma nga vhuṱungu') - vho lwa vha bva kha ḓaka, vha tshi vhamba dzinḓila-tsimbi na mikwara ya u sendedza thundu fhasi ha vharangaphanḓa vhane vha nga De Wet, De la Rey na Smuts.
- Kitchener o fhindula nga mbekanyamaitele ya u fhisa mavu (scorched-earth): u fhisa bulasi, u vhulaha zwifuwo na u tshinya zwiliwa.
- Ho fhaṱwa vhukwamano ha dzinnḓu dza tshiiticheli (blockhouses) na waya wa mieni u valela na u fasha khomanndo.
- Vhathu vha ḓoroboni - Maburu na Vharema (Vhathu vha Afurika) - vho bviswa kha mavu vha vhewa kha dzikamba.
Speaker notes
Iyi ndi thambo ya u sengulusa ya nndwa. Ṱalutshedzani ndaela ya ngani ho shumiswa u fhisa mavu: u thivhela khomanndo zwiliwa, vhudzulo na thikhedzo zwi bvaho kha bulasi. Ombedzelani vhukwamano vhu re khagala vhukati ha u fhisa mavu na dzikamba - vhathu vhane miḓi yavho ya tshinywa vho vha vha tshi ṱoḓa u dzuliswa fhethu fhinwe. Zwenezwi zwi vhea zwiṱaḓulo zwiraru zwi tevhelaho nga ha dzikamba dza u kuvhanganya. Ambani nga vhuronwane na nga zwithu zwa vhukuma; zwithu zwi tevhelaho ndi zwi ṱungufhadzaho.
Dzikamba dza vhafumakadzi na vhana vha Maburu
Zwigidi zwa vhafumakadzi na vhana vha Maburu vho valelwa kha dzikamba dzo ḓalaho vhukuma hune malwadze a vhulaha nga tshivhalo tshihulu.
Musi bulasi dzi tshi tshinywa, Vhaburitania vho kuvhanganya miṱa ya Maburu kha dzikamba dza u kuvhanganya (concentration camps). U ḓala nga maḓi, u sa vha na vhukhwaṱhi ha mutakalo, zwiliwa zwi sa eḓani na malwadze a mazhesi, ṱaefoiḓe na madolo zwo ita uri dzikamba dzi vhe khombo ya lufu - zwihuluhulu kha vhana.
- Hu ṱoḓaho 26,000-28,000 wa vho valelwaho vha Maburu vho fa, vhunzhi havho ho vha vhana vha re fhasi ha miṅwaha ya 16.
- Zwiliwa zwo vha zwi tshi fhungudzwa nga zwiṅwe zwifhinga kha miṱa ine vhanna vhayo vha kha ḓi lwa.
- Dzikamba dzo vha vhulwadze vhu sa fheli kha nkumbulo na vhurereli ha lushaka lwa Maafrikanere.
Speaker notes
Farani hezwi nga ṱhonifho na vhulenda. Ṱalutshedzani ipfi 'concentration camp' kha vhuimo haḽo ha ḓivhazwakale - Vhaburitania vho ḽi shumisela u kuvhanganya vhathu vha ḓoroboni. Ombedzelani uri vhunzhi ha lufu ho bva kha malwadze na u hangwelwa, hu si u vhulaha nga khole, fhedzi mbekanyamaitele ya Buritania yo sika nyimele dza lufu. Ṱhogomelani vhutshilo ha politiki ha nga murahu: tshengelo ya dzikamba ya vha ya ndeme kha vhurereli ha lushaka lwa Maafrikanere ha ḓana ḽa vhu-20. Mivhalo ya lufu i a fhambana; sumbedzani tshikalo. [SME] Khwaṱhisedzani mivhalo ya lufu ine ya funeswa nga SAHO.
Dzikamba dza Vharema
Vhathu vha Afurika vho valelwa kha dzikamba dzo fhambanaho dze dza hangwiwa lwa tshifhinga tshilapfu kha ḓivhazwakale dza nndwa.
Vharema vha Afurika Tshipembe vho vha vha si vhavhoni fhedzi. Vhanzhi vho pfululwa nga u fhisa mavu vha kombetshedzwa kha dzikamba dzo fhambanaho, dza tshiṱalula, hune nyimele dzo vha dzi na vhuvhi vhukuma na zwiliwa zwi ṱhukhu u fhira kha dzikamba dza vhatshena. Vhanzhi vho dovha vha itwa uri vha shume kha nndwa ya Buritania.
- Hu ṱoḓaho 14,000-20,000 wa vho valelwaho vha Vharema vho ṅwaliwa vha fa; tshivhalo tsha vhukuma tshingaho tsho vha tshihulwane vhukuma nahone tsho ṅwaliwa luvhi.
- Tshengelo dzavho dzo litshiwa nnḓa ha zwiṱori zwa nndwa zwa tshiofisi lwa vhunzhi ha ḓana ḽa vhu-20 ḽa miṅwaha.
- U vusulusa ḓivhazwakale iyi zwi hanela muhumbulo wa uri nndwa yo vha i 'nndwa ya munna mutshena' fhedzi.
Speaker notes
Tshiṱaḓulo hetshi tshi lugisa u fhumula ha tshifhinga tshilapfu kha rekhodo. Itani zwi vhe khagala uri Vhathu vha Afurika vho vha vhashengeli, vhashumi na vhadzheneli kha nndwa, na uri dzikamba dzavho dzo ṱalulwa nga khole nahone dzo vha na zwiko zwi si zwingana. Ombedzelani ngudo ya u ṅwala ḓivhazwakale (historiography): ndi ngani ḓivhazwakale iyi yo dzumbiwa, nahone u vusuluswa hayo zwi ri vhudza mini nga ha uri ndi nnyi ane a ṅwala ḓivhazwakale? Mivhalo ya lufu a i na vhungoho nahone yo ṅwaliwa luvhi nga tshenetsho tshifhinga - ombedzelani hezwi khagala. [SME] Khwaṱhisedzani mivhalo ya lufu ya dzikamba dza Vharema u ya nga SAHO.
Emily Hobhouse na mukosi wa vhathu
Mulweli wa mutakalo wa Buritania o bvisela khagala dzikamba kha shango ḽoṱhe nahone a kombetshedza ṱhoḓisiso ya tshiofisi.
U isa phanḓa na dzikamba idzi ndi u vhulaha vhana. Emily Hobhouse, nga ha dzikamba dza u kuvhanganya, 1901
Emily Hobhouse o dalela dzikamba nga 1901 nahone a vhiga nyimele mmbi kha vhathu vha Buritania. Fulo ḽawe ḽo ṋea muvhuso ṱhoni nahone ḽa sisa kha Khomishini ya Fawcett (Fawcett Commission), ine tshanduko dzayo dza fhungudza tshivhalo tsha lufu zwiṱuku nga zwiṱuku.
- Mivhigo yawe yo fhandekanya mihumbulo ya vhathu vha Buritania nga ha nndwa.
- Muvhuso wo thoma wa hanela, wa kona u shuma nga tshipiḓa kha zwe a zwi wana.
- U kha ḓi huliswa Afurika Tshipembe nga u bvisela khagala dzikamba.
Speaker notes
Shumisani Hobhouse u ḓivhadza muhumbulo wa u fulufhelwa ha tshiko na muvhonelo: musasaladzi wa Buritania wa mbekanyamaitele ya Buritania. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi ngani vhuṱanzi ha muthu wa ngomu ho vha na maanḓa nga u ralo. Khomishini ya Fawcett (ṱhoḓisiso ya tshiofisi ya vhafumakadzi fhedzi) yo khwaṱhisedza zwinzhi zwe a zwi vhiga. Iyi ndi tshifhinga tshavhuḓi tsha luṱhari lwa u sengulusa tshiko: u fulufhelwa, vhushai na tshiṱalula (bias). [SME] Khwaṱhisedzani maipfi o teaho a tshiambo tsha Hobhouse phanḓa ha u bveledza; ṱalutshedzani nga maṅwe maipfi arali maipfi a sa koni u khwaṱhisedzwa.
Thendelano ya Vereeniging
Maburu vho kunda, vha fhedza mbofholowo yavho fhedzi vha wana mafulufhedziso e a tsireledza zwidzhielwa zwa vhatshena.
Nndwa yo fhela nga Thendelano ya Mulalo ya Vereeniging, yo sainwaho nga ḽa 31 Shundunthule 1902. Dziriphabuḽiki mbili dza Maburu dza vha dzikoloni dza Buritania, fhedzi Buritania yo ṋea zwiṱaḓulo zwavhuḓi u pfumedzanya na Maburu - u katela tshelede ya u fhaṱulula bulasi na tshifhiwa tsha ndeme tsha zwa politiki.
- Transvaal na Orange Free State dza vha dzikoloni dza Buritania.
- Buritania yo fulufhedzisa 3 million ya thuso ya u fhaṱulula na muvhuso wa u ḓivhusa mafheleloni.
- Zwa ndeme, mbudziso ya pfanelo ya u vouta ya Vhathu vha Afurika yo imiselwa u swika nga murahu ha muvhuso wa u ḓivhusa - zwe zwa amba uri yo litshelwa vhadzulapo vhatshena uri vha khethe.
Speaker notes
Iyi ndi tshiṱaḓulo tsha ndeme tsha u sengulusa. Mulalo wo vha wo 'khesa' kha Maburu zwihulu ngauri Buritania yo ṱoḓa vhuthihi ha vhatshena na koloni yo khwaṱhaho, i bveledzaho phindulelo - nga u xelelwa ho livhaho ha pfanelo dza politiki dza Vhathu vha Afurika. Kaṱani mutalo u bva kha khethekanyo ya pfanelo ya u vouta yo imiselwaho hafha u ya kha u litshelwa nnḓa ho fhaṱwaho kha Union ya 1910. Vhudzisani: ndi nnyi we a xelelwa nga vhukuma mulaloni? [SME] Khwaṱhisedzani mvhalo ya 3 million ya u fhaṱulula na maipfi o teaho a pfanelo ya u vouta a Athikili/Khethekanyo ya 8.
U bva nndwani u ya kha Union, 1899-1910
- 1899 Nndwa i a thoma (11 Ṱhafamuhwe); u dzingelela ha u thoma ha Maburu
- 1900 Buritania i dzhia Bloemfontein na Pretoria; nndwa ya guerilla na u fhisa mavu zwi a thoma
- 1901 Dzikamba dza u kuvhanganya dzi khomboni khulwane ya lufu; u bvisela khagala ha Emily Hobhouse
- 1902 Thendelano ya Vereeniging i fhedza nndwa (31 Shundunthule)
- 1908-09 Buthano ḽa Lushaka (National Convention) ḽi ṅwala ndayotewa
- 1910 Union ya Afurika Tshipembe ya thomiwa (31 Shundunthule)
Speaker notes
Khwaṱhisani phanḓa ha u pfuluwa u bva nndwani u ya kha thendelano ya politiki. Sumbedzani u linganela he khalendara ya ita: Thendelano ya Vereeniging na Union zwoṱhe zwo ḓivhadzwa nga ḽa 31 Shundunthule, hu na miṅwaha ya malo vhukati. Shumisani laini ya tshifhinga u sumbedza tshiitisi na mvelelo - nndwa yo tshinya dziriphabuḽiki, u fhaṱulula ho ṱanganyisa dzikoloni, nahone Buthano ḽa Lushaka ḽo bveledza ndayotewa ya Union.
U fhaṱulula u lwela muvhuso muthihi
'U Fhaṱulula' ha Buritania ho fhaṱulula ikonomi nahone ha sudzulusela dzikoloni nṋa kha vhuthihi ha politiki.
Nga murahu ha nndwa, Alfred Milner na vhalanguli vhawe vha vhaswa (vha pfi 'Kindergarten') vho ḓiimisela u ita dzikoloni dza tshiEnglish na dza musalauno, u vusulusa migodi ya musuku na u fhaṱulula bulasi. U ṱanganyisa ha ikonomi - sisiṱeme yo tanganelaho ya nḓila-tsimbi na mithelo - zwo ita uri vhuthihi ha politiki vhu vhonale sa gato ḽi tevhelaho ḽo teaho.
- Ikonomi ya migodi yo dovha ya thomiwa, u thoma nga tshipiḓa nga vhashumi vha Tshaina vho rungwaho.
- Transvaal na Orange River Colony dzo ṋewa muvhuso wa vhuḓifhinduleli (wa u ḓivhusa) nga 1907.
- Vharangaphanḓa vha bindu na vha politiki vho isa phanḓa u amba uri muvhuso muthihi wo ṱanganelaho u ḓo vha wo khwaṱhaho na wa u langwa nga tshelede ṱhukhu.
Speaker notes
Ṱalutshedzani 'U Fhaṱulula' sa mushumo wa vhuhosi wo dzudzanywaho nga khole, hu si u lugisa fhedzi. Milner o vha a tshi ṱoḓa Afurika Tshipembe i ambaho Tshiisimane, i fulufhedzeaho kha Buritania; nga u shonisa, u ṱanganyisa hawe ikonomi ho thusa u sika nyimele dza vhuthihi vhune vharangaphanḓa vha politiki vha Maafrikanere vha ḓo vhu ranga hu si kale. Ṱhogomelani vhashumi vha Tshaina vho rungwaho sa tshiitea tshi hanedzwaho. Tshiṱaḓulo hetshi tshi kwamanya nndwa na thendelano ya ndayotewa. [SME] Khwaṱhisedzani maḓuvha a muvhuso wa vhuḓifhinduleli kha koloni iṅwe na iṅwe.
U rerisana nga ndayotewa ya Union
Vhaimeleli vhatshena vha bvaho kha dzikoloni nṋa vho ṱangana u nanga Afurika Tshipembe yo ṱanganelaho - na u khetha uri ndi nnyi ane a ḓo katelwa khayo.
Vhaimeleli vha bvaho kha dzikoloni dza Cape, Natal, Transvaal na Orange River vho ṱangana kha Buthano ḽa Lushaka u ṅwala ndayotewa. Muimeleli muṅwe na muṅwe o vha e mutshena; Vhathu vha Afurika, Vhakhaladzhi na Maindia vho litshiwa nnḓa ha nyambedzano dze dza khetha vhumatshelo havho ha politiki.
- Vho khetha muvhuso muthihi (unitary state) (muvhuso vhukati wo khwaṱhaho) nṱhani ha vhuṱumani (federation).
- Pfanelo ya u vouta yo vha khani i vhavhaho: Cape yo dzula na vhouti wo teaho, u sa sedza mutshetshele (non-racial), ngeno dzikoloni dza devhula dzo tendela vhatshena fhedzi.
- Mvelelo yo ṅwaliwa kha South Africa Act, yo tendelwaho nga Phalamennde ya Buritania nga 1909.
Speaker notes
Iyi ndi mbilu ya u sengulusa ya tshipiḓa tsha Union tsha ngudo. Ombedzelani u litshelwa nnḓa: ndayotewa ya Vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe yo ṅwaliwa nga vhanna vhatshena fhedzi na u itela vhone fhedzi. Thendelano ya pfanelo ya u vouta (vhouti wo teaho wa Cape u lwisana na vhatshena-fhedzi ha devhula) ndi ya ndeme - i sumbedza nḓila ye u litshelwa nnḓa ha mutshetshele ha vhewa ngayo kha mutheo wa muvhuso. Ṱhogomelani uri tshigwada tsha Vhakhaladzhi na Vhathu vha Afurika (tshi tshi katela W.P. Schreiner) tsho ya London nga murahu u ita mbilaelo, hu si na mvelelo. [SME] Khwaṱhisedzani zwidodombedzwa zwa tshigwada tsha mbilaelo tsha London.
Union ya Afurika Tshipembe
Nga ḽa 31 Shundunthule 1910 dzikoloni nṋa dza vha shango ḽithihi - vhupo vhu ḓivhusaho (dominion) ngomu Vhuhosini ha Buritania.
Union ya Afurika Tshipembe yo ṱanganyisa Cape, Natal, Transvaal na Orange Free State kha vhupo vhuthihi. Louis Botha, we a vha e mukoma wa mmbi wa Maburu, o vha Muphuresidennde wa u thoma wa Muhasho (Prime Minister), hu na Jan Smuts sa minisiṱa muhulwane - u pfumedzana ha vhatshena, ho swikelelwaho nga u xelelwa ha vhunzhi ha vharema.
- Maanḓa a politiki o vha o khwaṱhela kha vhatshena vha si vhanzhi; vhunzhi ha vharema vho litshiwa nnḓa ha politiki ya vhukati.
- Pretoria ya vha ḓorobo khulu ya vhulanguli, Cape Town ḓorobo khulu ya milayo na Bloemfontein ḓorobo khulu ya khaṱulomulayo.
- Union yo vhea mutheo wa politiki we wa ḓo bveledza tshiṱalula nahone, u bva nga 1948, apartheid.
Speaker notes
Valani buruku ḽa politiki: vhalwi vhatshena vha nndwa (Botha na Smuts vho vha vhakoma vha mmbi vha Maburu) zwino vho vhusa vhupo ha Buritania. Ombedzelani u shonisa na u sa vha na vhulamukanyi ha vhukati - u pfumedzana vhukati ha vha ambaho Tshiisimane na Afrikaans vhatshena ho fhaṱwa kha u litshelwa nnḓa ha vhunzhi ha Vhathu vha Afurika, Vhakhaladzhi na Maindia. Thendelano ya maḓorobo mahulu mararu i sumbedza u rerisana vhukati ha dzikoloni. Kaṱani mutalo u ya phanḓa u swika kha Natives Land Act ya 1913 na mafheleloni apartheid.
Zwe nndwa na Union zwa sia
Zwiitea zwa 1899-1910 zwo vhea muedzo wa Afurika Tshipembe ya ḓana ḽa vhu-20 ḽa miṅwaha.
Muvhuso u langwaho nga vhatshena
Union yo khwaṱhisa vhuvhusi ha vha si vhanzhi na u litsha nnḓa vhunzhi ha vharema kha politiki ya lushaka.
U hanela ha Vhathu vha Afurika hu a hula
U litshelwa nnḓa zwo thusa u vusa politiki iswa yo dzudzanywaho - SANNC, phanḓamuvhili ya ANC, yo thomiwa nga 1912.
Nkumbulo wo fhandekanaho
Dzikamba dzo fusha vhurereli ha lushaka lwa Maafrikanere, ngeno tshengelo ya Vharema yo hangwiwa lwa tshifhinga tshilapfu - ḓivhazwakale i hanedzwaho.
Speaker notes
Shumisani makhadi aya mararu u ḓigudisa luṱhari lwa FET lwa u ela mvelelo kha tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu. Sumbedzani uri u litshelwa nnḓa ho dzudzanywaho kha Union zwo vusa nga ho livhaho u thomiwa ha South African Native National Congress (SANNC) nga 1912. Vhuyelelani kha mbudziso i livhisaho ya ngudo: ndi nnyi we a wana na ndi nnyi we a xelelwa? U pfumedzana vhukati ha vhatshena ho ḓa nga muholo wa pfanelo dza vhunzhi, nahone u sa vha na vhulamukanyi honoho ho vhumba zwithu zwoṱhe zwe zwa tevhela.
Ṱhola: Nndwa ya Afurika Tshipembe na Union
Nndwa ya musuku na vhuhosi yo fhela nga mulalo na Union ye ya ṱanganyisa vhatshena ya litsha nnḓa vhunzhi ha vharema.
Vhukati ha 1899 na 1910 Afurika Tshipembe yo tshimbila u bva kha nndwa ya vhuhosi i thuthuwaho, i tshi fhira kha dzikamba dza u kuvhanganya dze dza vhulaha zwigidi zwa vhathu vha mitshetshele yoṱhe, u ya kha muvhuso wo ṱanganelaho wo fhaṱwaho kha maanḓa a politiki a vhatshena. Shumisani mbudziso dzi re fhasi u khwaṱhisa na u haseledza nga vhuṱanzi.
Q. Ṱalutshedzani nḓila ye zwiitisi zwa ikonomi na zwa politiki zwa ṱanganela ngayo u ḓisa Nndwa ya Afurika Tshipembe ya 1899-1902. (8 marks)
Q. Elani u fulufhelwa na vhushai ha mivhigo ya Emily Hobhouse sa vhuṱanzi nga ha dzikamba dza u kuvhanganya. (6 marks)
Q. Ndi nga vhuhulu vhufhio Union ya 1910 yo ṱanganyisa Afurika Tshipembe? Ambani nga ha uri ndi nnyi we a katelwa na uri ndi nnyi we a litshiwa nnḓa. (10 marks)
Speaker notes
Mbudziso tharu dzi sumbedza maitele a ṱhathulo a CAPS FET: ṱhalutshedzo ya tshiitisi-na-mvelelo, mushumo wa u ela tshiko, na khani yo andiswaho ya 'ndi nga vhuhulu vhufhio'. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa vha shumise vhuṱanzi vhu bvaho kha ngudo yoṱhe na u swikelela phetho yo tikwaho nṱhani ha u sevha zwithu. Vha humbudzeni uri murero uyu u vhea zwipiḓa zwi tevhelaho nga ha tshiṱalula, Land Act ya 1913 na u gonya ha vhurereli ha lushaka lwa Vhathu vha Afurika.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- The South African War and Union
- Resource type
- Presentation