Gauta, boemphaya le taba ya Uitlander

Ntwa e tšwelela go thulano magareng ga takatšo ya boemphaya ya Maisimane le boipušo bja repabliki ya Maburu - gauta e le bogareng.

Go hwetšwa ga gauta kua Witwatersrand ka 1886 go dirile gore Repabliki ya Afrika Borwa (Transvaal) e be mmuso wo o humilego kudu tikologong. Borithane e be e nyaka taolo ya lehumo leo le go buša tikologo ka moka ya Afrika Borwa.

• Uitlanders (bontši e le bafaladi ba Maisimane mešomong ya gauta) ba be ba se na ditokelo tša botlalo tša go bouta ka fase ga mmuso wa Mopresidente Paul Kruger.
• Bahlankedi ba Maisimane, ba etilwe pele ke Khomišenara e Phagamego Alfred Milner, ba dirišitše dingongorego tša Uitlander bjalo ka sešupetšo sa go tsoša ntwa.
• Tlhaselo ya Jameson (1895-96) yeo e paletšego e šetše e godišitše go se botane ga Maburu go Borithane.
• Beng ba meepo le dikgahlego tša boemphaya ba be ba nyaka lenaneo le le tsepamego, le le laolwago ke Borithane la bašomi le motšhelo kua Rand.

Direpabliki tše pedi kgahlanong le Mmušoemphaya wa Borithane

Ntwa e thomile ka la 11 Diphalane 1899 morago ga ge polelo ya mafelelo ya Kruger e nyaka gore mašole a Borithane a tloge mellwaneng e fetile nako.

Repabliki ya Afrika Borwa (Transvaal) le Freistata ya Oranje di ile tša kopana kgahlanong le mmušoemphaya wo mogolo lefaseng. Borithane mafelelong e romile mo e ka bago mašole a 450,000, a tšwago mmušoemphaya ka moka, kgahlanong le bahlabani ba Maburu ba magareng ga 60,000-88,000 ba le ka dikomantong (commando).

• Diphenyo tša mathomo tša Maburu: dithibelo tša Mafeking, Kimberley le Ladysmith.
• 'Beke e Ntsho' (Disemere 1899) e bone ditlhaselo tše boima tša Maburu kgahlanong le Borithane kua Colenso, Magersfontein le Stormberg.
• Ka morago Borithane e ile ya tsenya mašole a mangwe a matlaletšo ka fase ga Morena Roberts le Morena Kitchener.

Go tloga dintweng tša go beakanywa go ya ntweng ya sephiri

Morago ga ge Borithane e thopile metsekapoto ya Maburu, Maburu ba gana go ineela gomme ba fetogela ntweng ya sephiri ya go otla-o-tšhabe.

Go fihla bogareng bja 1900 Borithane e be e thopile Bloemfontein le Pretoria gomme ya thopa direpabliki ka semmušo. Efela dikomanto tša Maburu - bittereinders ('ba mafelelo a bogale') - di ile tša tšwela pele go lwa go phatša naga, di hlasela diporo le mekgwa ya matlaletšo ka fase ga baetapele bjalo ka De Wet, De la Rey le Smuts.

• Kitchener o arabile ka pholisi ya go swiša naga (scorched-earth): go tšhuma dipolasa, go bolaya diruiwa le go senya dibjalo.
• Neteweke ya diblokhause le terata ya meetlwa e agilwe go thiba le go swara dikomanto.
• Baagi - Maburu le Maafrika - ba tlošwa nageng gomme ba bewa dikampeng.

Dikampe tša basadi le bana ba Maburu

Basadi le bana ba Maburu ba diketekete ba ile ba tswalelwa dikampeng tše di tletšego kudu moo malwetši a bolailego batho ka bontši bjo bogolo.

Ge dipolasa di senywa, Maisimane a ile a phutha malapa a Maburu a a tsenya dikampeng tša go swela mmogo (concentration camps). Go tlala kudu, bohlweki bjo bobe, dijo tše di sa lekanago le malwetši a bjalo ka mmokolwane, thaefoidi le letšhollo di dirile gore dikampe di be di bolayago - kudukudu go bana.

• Mo e ka bago batswaledi ba Maburu ba 26,000-28,000 ba hwile, bontši bja bona e le bana ba ka fase ga mengwaga ye lesome-tshela.
• Ka dinako tše dingwe dijo di be di fokotšwa go malapa ao banna ba wona ba bego ba sa lwa.
• Dikampe di ile tša ba ntho ye e sa folego kgopolong le bosetšhabeng bja Maafrikanere.

Dikampe tša Bathobaso tša go swela mmogo

Maafrika a ile a tswalelwa dikampeng tše di aroganego tšeo di ilego tša hlokomologwa nako ye telele dihistoing tša ntwa.

Maafrika-Borwa a Bathobaso e be e se babogedi fela. Ba bantši ba ile ba tlošwa ke go swiša naga gomme ba gapeletšwa go tsena dikampeng tše di aroganego, tša kgethologanyo, moo maemo gantši a bego a le mabe kudu ebile dijo di le nnyane go feta dikampeng tša bathobasweu. Ba bantši gape ba ile ba dirišwa go šoma go thekga ntwa ya Borithane.

• Bonyennyane batswaledi ba Bathobaso ba 14,000-20,000 ba ngwadilwe e le bao ba hwilego; palo ya nnete mohlomongwe e be e le godimo ebile e ngwadilwe gampe.
• Tlaišego ya bona e ile ya tlogelwa ntle diphetošong tša semmušo tša ntwa bontšing bja lekgolo la bo-20 la mengwaga.
• Go bušetša histori ye go phephetša kgopolo ya gore ntwa e be e le fela 'ntwa ya bathobasweu'.

Emily Hobhouse le sello

Molwela wa boiketlo wa Moisimane o utolotše dikampe go lefase gomme a gapeletša dinyakišišo tša semmušo.

Go tšwela pele ka dikampe tše ke go bolaya bana. Emily Hobhouse, ka mabapi le dikampe tša go swela mmogo, 1901

Emily Hobhouse o etetše dikampe ka 1901 gomme a bega maemo a a šiišago go setšhaba sa Borithane. Lesolo la gagwe le ile la lewatša mmuso gomme la lebiša go Khomišene ya Fawcett, yeo diphetogo tša yona di ilego tša fokotša palo ya mahu ka bonya.

• Dipego tša gagwe di ile tša aroganya maikutlo a setšhaba sa Borithane ka mabapi le ntwa.
• Mmuso wa mathomo o ile wa gana, ka morago wa šoma ka seripa, ka dikhwetšo tša gagwe.
• O sa hlomphhwa Afrika Borwa ka go utolla dikampe.

Tumelelano ya Vereeniging

Maburu ba ile ba ineela, ba fetša boipušo bja bona efela ba fenya ditshepišo tše di šireleditšego dikgahlego tša bathobasweu.

Ntwa e ile ya fela ka Tumelelano (Khutšo) ya Vereeniging, e saennwego ka la 31 Mopitlo 1902. Direpabliki tše pedi tša Maburu di ile tša fetoga dikoloni tša Borithane, efela Borithane e ile ya fana ka dipeelano tša seatla se bulegilego go boelanya Maburu - go akaretša tšhelete ya go aga leswa dipolasa le kabelo ye bohlokwa ya dipolitiki.

• Transvaal le Freistata ya Oranje di ile tša fetoga dikoloni tša Borithane.
• Borithane e ile ya tshepiša dimilione tše 3 tša thušo ya go aga leswa le boipušo mafelelong.
• Se sa bohlokwa, potšišo ya tokelo ya go bouta ya Maafrika e ile ya šuthišetšwa go fihla ka morago ga boipušo - seo se rago gore e ile ya tlogelelwa bakoloni ba bathobasweu go tšea sephetho.

Go tloga ntweng go ya Kopanong, 1899-1910

1. 1899 Ntwa e a thoma (11 Diphalane); dithibelo tša mathomo tša Maburu
2. 1900 Borithane e thopa Bloemfontein le Pretoria; ntwa ya sephiri le go swiša naga di a thoma
3. 1901 Dikampe tša go swela mmogo di bolaya kudu; go utollwa ga Emily Hobhouse
4. 1902 Tumelelano ya Vereeniging e fetša ntwa (31 Mopitlo)
5. 1908-09 Kopano ya Bosetšhaba e ngwala molaotheo
6. 1910 Kopano ya Afrika Borwa e a thewa (31 Mopitlo)

Go aga leswa go leba mmušong o tee

'Go aga leswa' ga Borithane go ile gwa aga leswa ekonomi gomme gwa kgorometša dikoloni tše nne go leba kopanong ya dipolitiki.

Morago ga ntwa, Alfred Milner le balaodi ba gagwe ba baswa (the 'Kindergarten') ba ile ba ikemišetša go dira dikoloni tša Maisimane le go di ntlafatša, go tsošološa meepo ya gauta le go aga leswa dipolasa. Kopanyo ya ekonomi - lenaneo le le abelanwago la diporo le la lekgetho - e dirile gore kopano ya dipolitiki e bonagale bjalo ka kgato ye e latelago ye e kwagalago.

• Ekonomi ya meepo e ile ya thongwa leswa, mathomong ka seripa ka bašomi ba Machaena ba tswentšhwego.
• Transvaal le Koloni ya Noka ya Oranje di ile tša newa mmuso o ikarabelago (boipušo) ka 1907.
• Baetapele ba dikgwebo le ba dipolitiki ba ile ba tšwela pele go ngangišana gore mmuso o tee o kopanego o be o tla ba le maatla ebile o theko ya tlase go o buša.

Go boledišana molaotheo wa Kopano

Baemedi ba bathobasweu go tšwa dikoloning tše nne ba kopane go rulaganya Afrika Borwa e kopanego - le go tšea sephetho sa gore ke mang a tla akaretšwago go yona.

Baemedi go tšwa dikoloning tša Cape, Natal, Transvaal le Noka ya Oranje ba ile ba kopana Kopanong ya Bosetšhaba go ngwala molaotheo. Moemedi yo mongwe le yo mongwe e be e le mosweu; Maafrika, Bakhalatha le Maindia ba be ba se kgone go akaretšwa diboledišanong tše di tšeago sephetho sa bokamoso bja bona bja dipolitiki.

• Ba ile ba kgetha mmuso o kopanego (mmuso wa bogare wo maatla) go e na le mmušokopano (federation).
• Tokelo ya go bouta e be e le kgang e boima: Cape e ile ya boloka bouto ya yona ya go swanela, ye e sego ya semorafe, mola dikoloni tša leboa di dumelela bathobasweu fela.
• Sephetho se ile sa ngwalwa go Molao wa Afrika Borwa (South Africa Act), wo o fetišitšwego ke Palamente ya Borithane ka 1909.

Kopano ya Afrika Borwa

Ka la 31 Mopitlo 1910 dikoloni tše nne di ile tša ba naga e tee - domenione ye e ipušago ka gare ga Mmušoemphaya wa Borithane.

Kopano ya Afrika Borwa e ile ya kopanya Cape, Natal, Transvaal le Freistata ya Oranje go ba domenione e tee. Louis Botha, e bego e le mokgoni wa Maburu wa peleng, e ile ya ba Tonakgolo ya mathomo, gomme Jan Smuts e le tona ye e etilego pele - poelano ya bathobasweu, e fihleletšwego ka tefo ya bontši bja Bathobaso.

• Maatla a dipolitiki a be a le go bonnyane bja bathobasweu; bontši bja Bathobaso bo be bo se akaretšwe dipolitiking tša bogare.
• Pretoria e ile ya ba motsekapoto wa taolo, Cape Town motsekapoto wa peakanyomolao gomme Bloemfontein motsekapoto wa toka.
• Kopano e beile metheo ya dipolitiki yeo ka morago e ilego ya tšweletša kgethologanyo gomme, go tloga ka 1948, kgethollo (apartheid).

Seo ntwa le Kopano di se šadišitšego morago

Ditiragalo tša 1899-1910 di beile mokgwa wa Afrika Borwa ya lekgolo la bo-20 la mengwaga.

Tshekatsheko: Ntwa ya Afrika Borwa le Kopano

Ntwa ya gauta le boemphaya e feditše ka khutšo le Kopano yeo e kopantšego bathobasweu gomme ya akaretša ntle bontši bja Bathobaso.

Magareng ga 1899 le 1910 Afrika Borwa e ile ya tloga ntweng ye e senyago ya boemphaya, ka dikampeng tša go swela mmogo tše di bolailego baagi ba diketekete ba merafe ka moka, go ya mmušong o kopanego o agilwego godimo ga maatla a dipolitiki a bathobasweu. Šomiša dipotšišo tše di ka fase go kopanya le go ngangišana ka bohlatse.