Nyimpi ya Afrika-Dzonga na Vun'we (Union), 1899-1910
Ndlela leyi nyimpi ya nsuku na vuhosi (empire) yi cinceke Afrika-Dzonga ha yona, na ndlela leyi Vun'we (Union) ra 1910 ri akeke mfumo lowu lawuriwaka hi vavabasi ehenhla ka switshuriwa.
Speaker notes
Vekisa nhloko-mhaka tanihi maendlelo mambirhi lama hlanganisiweke: nyimpi ya vuhosi leyi onhaka (1899-1902) na mpfumelelano wa tipholitiki (Vun'we ra 1910). Kombela swichudeni ku khoma xivutiso xin'we xo xopaxopa hi nkarhi hinkwawo wa dyondzo: i mani a kumaka na i mani a lahlekeriwaka eka xin'wana ni xin'wana? Kandziyisa leswaku nyimpi yi vuriwa 'Nyimpi ya Afrika-Dzonga' hi vatsari vo tala va matimu hikuva yi khumbile ni ku vavisa vaaki hinkwavo va Afrika-Dzonga, ku nga ri Manghezi na Maburu ntsena.
Nsuku, vuhosi na mhaka ya Uitlander
Nyimpi yi humelele hi ku hlangana ka ku navela ka vuhosi bya Manghezi na ntshunxeko wa marhipabliki ya Maburu - naswona nsuku a wu ri exikarhi.
Ku kumeka ka nsuku eWitwatersrand hi 1886 swi endle leswaku Rhipabliki ya Afrika-Dzonga (Transvaal) yi va tiko leri fuweke ngopfu exifundzeni. Manghezi a ma lava ku lawula rifuwo rero na ku fuma Afrika-Dzonga hinkwayo.
- Vauitlander (vo tala a ku ri vafambi va Manghezi lava tirhaka emasin'wini ya nsuku) a va aleriwa mfanelo yo helela yo vhota hi mfumo wa Presidente Paul Kruger.
- Vatirhikulorhi va Manghezi, lava rhangeriwaka hi Nkomixinara Lonkulu Alfred Milner, va tirhise ku vilela ka Vauitlander tanihi xikoxo xo hlohlotela nyimpi.
- Jameson Raid (1895-96) leyi tsandzekeke a yi se enghenisa ku kanakana ka Maburu eka Manghezi.
- Vinyi va migodi na lava navelaka vuhosi a va lava sisiteme yo tiya ya vatirhi na ya swibalo leyi lawuriwaka hi Manghezi eRandi.
Speaker notes
Kongomisa swichudeni ku suka eka nhlamuselo ya xivangelo xin'we ntsena. Va hlohlotele ku pima swivangelo swa ikhonomi (nsuku, imali ya migodi) na leswa tipholitiki na swa xitirateji (vuhosi bya le henhla, xivono xa 'Cape-to-Cairo'). Ntirho wa Milner wa nkoka: a a lava nyimpi leswaku a tshova matimba ya Maburu. Xiya leswaku Vaafrika, lava misava na ntirho wa vona swi seketelaka ikhonomi, a va ri hava rito eka mhangu leyi yiseke enyimpini.
Marhipabliki mambirhi ma lwa na Vuhosi bya Manghezi
Nyimpi yi sungurile hi 11 Nhlangula 1899 endzhaku ka loko xileriso xa Kruger, lexi laveke leswaku masocha ya Manghezi ma suka emindzilekanyweni, xi herile.
Rhipabliki ya Afrika-Dzonga (Transvaal) na Orange Free State ti hlanganile ku lwisana na vuhosi lebyikulu emisaveni. Eku heteleleni Manghezi ma yisile ku ringana masocha ya 450,000, lama tekiweke ku suka etindhawini hinkwato ta vuhosi, ma lwisana na Maburu lama ringanaka 60,000-88,000 lama a ma ri eka tikhomandu.
- Ku humelela ka Maburu eku sunguleni: ku rhendzela ka Mafeking, Kimberley na Ladysmith.
- 'Vhiki ra Ntima' (Nsinya 1899) ri vone ku hluriwa lokukulu ka Manghezi eColenso, Magersfontein na Stormberg.
- Manghezi kutani ma nghenise vaseketeri vo tala ehansi ka Lord Roberts na Lord Kitchener.
Speaker notes
Vekisa mpimo: vaaki lavatsongo va rhipabliki ya vurimi va langutana na vuhosi bya misava hinkwayo. Ku hlula ka Maburu eku sunguleni ku hlamarise misava naswona ku hunguta ku tshemba ka Manghezi. Tirhisa 'Vhiki ra Ntima' ku kombisa leswaku nyimpi a yi nga ri ku hlula ko olova loku Manghezi ma ku languteleke. Tinhlayo ta hambana exikarhi ka tihuvo - ti nyike tanihi mpimo lowu ehleketiweke, ku nga ri tinhlayo leti kongomeke. [SME] Kamba mpimo wa vuntshungu bya masocha eka tinhlayo leti rhandziwaka hi SAHO.
Ku suka etinyimpini ta ntolovelo ku ya eka nyimpi yo tumbela
Endzhaku ka loko Manghezi ma teka tidoroba-nkulu ta Maburu, Maburu ma ala ku tinyiketa naswona ma hundzukela eka nyimpi yo tumbela ya ku hlasela u baleka.
Hi xikarhi ka 1900 Manghezi a ma teke Bloemfontein na Pretoria naswona ma teke marhipabliki hi xiofisiri. Kambe tikhomandu ta Maburu - bittereinders ('vo lwela ku hela') - va hambete va lwa etindhawini ta nhova, va hlasela tigondzo ta xitimela na mindlela yo tisa swilo ehansi ka varhangeri vo fana na De Wet, De la Rey na Smuts.
- Kitchener u hlamurile hi pholisi ya ku hisa misava hinkwayo: ku hisa mapurasi, ku dlaya swifuwo na ku onha swakudya swo byariwa.
- Rihlengeletano ra tindlu ta nsirhelelo (blockhouses) na waya wa miva ri akiwile ku pfalela na ku phasa tikhomandu.
- Vaaki - va Maburu na Vaafrika - va susiwile emisaveni va vekiwa emikhambeni.
Speaker notes
Lexi i xitirhelo xo cinca xa nyimpi eka ku xopaxopa. Hlamusela leswaku ha yini pholisi ya ku hisa misava yi tirhisiwile: ku aleriwa tikhomandu swakudya, vutumbeliwa na nseketelo emapurasini. Kandziyisa vuhlanganisi lebyi kongomeke exikarhi ka ku hisa misava na mikhamba - vaaki lava tindlu ta vona ti onhiweke a va fanele va tshamiswa kun'wana. Leswi swi vekisa tislayidi tinharhu leti landzelaka hi mikhamba ya vuhlengeleteri. Va munhu wa xiyimo naswona wa ntiyiso; leswi landzelaka i swo vava.
Mikhamba ya vavasati na vana va Maburu
Vavasati na vana va Maburu va nga ringanaka madzana ya magidi va pfaleriwile emikhambeni leyi tateke ngopfu laha mavabyi ma dlayeke hi mpimo lowukulu.
Loko mapurasi ma onhiwa, Manghezi ma hlengelete mindyangu ya Maburu emikhambeni ya vuhlengeleteri (concentration camps). Ku tala ka vanhu, ku kala ka vuhlayiseki, swakudya swo kala ni mavabyi ya sifula, thayifodi na dysentery swi endle leswaku mikhamba yi va ni ku dlaya - ngopfu-ngopfu eka vana.
- Kwalomu ka 26,000-28,000 va Maburu va file emikhambeni, vunyingi bya vona a ku ri vana lava nga ehansi ka malembe ya 16.
- Swakudya a swi tsemiwa eka mindyangu leyi vavanuna va yona a va ha lwa.
- Mikhamba yi hundzuke lavala ro tshama eka ku tsundzuka ka Maburu na eka vukoxa bya Maburu (Afrikaner nationalism).
Speaker notes
Khoma mhaka leyi hi vukheta na xichavo. Hlamusela xiga 'concentration camp' eka mbhoni ya matimu - Manghezi ma xi tirhisile eka ku hlengeletiwa ka vaaki. Kandziyisa leswaku vunyingi bya rifu byi vanga mavabyi na ku honisiwa, ku nga ri ku dlaya ko boha, kambe pholisi ya Manghezi yi vange swiyimo swo dlaya. Xiya vutomi bya tipholitiki: ku xaniseka ka mikhamba ku hundzuke xikuma xa vukoxa bya Maburu bya lembexidzana ra vu-20. Tinhlayo ta rifu ta hambana; nyika mpimo. [SME] Tiyisisa nhlayo ya rifu leyi rhandziwaka hi SAHO.
Mikhamba ya vuhlengeleteri ya Vantima
Vaafrika va pfaleriwile emikhambeni yo hambana leyi nga honisiwa nkarhi wo leha ematimwini ya nyimpi.
Vantima va Afrika-Dzonga a va nga ri vahlaleri ntsena. Vo tala va susiwile hi ku hisiwa ka misava kutani va sindzisiwa ku ya emikhambeni yo hambanisiwa (segregated), laha swiyimo swi neng'anga swi bihe ngopfu naswona swakudya swi ri switsongo ku tlula eka mikhamba ya vavasi. Vo tala va tlhele va sindzisiwa ku tirhela nyimpi ya Manghezi.
- Ku nga ri hansi ka 14,000-20,000 va Vantima va tsariwe leswaku va file; nhlayo ya ntiyiso a yi tlula, naswona a yi tsariwanga kahle.
- Ku xaniseka ka vona ku susiwile eka switori swa xiofisiri swa nyimpi eka vunyingi bya lembexidzana ra vu-20.
- Ku pfuxeta matimu lawa ku kaneta mianakanyo ya leswaku nyimpi a ku ri 'nyimpi ya vavasi' ntsena.
Speaker notes
Slayidi leyi yi lulamisa ku miyela ko leha eka rhekhodo. Veka erivaleni leswaku Vaafrika a va ri vaxaniseki, vatirhi na vatekaxiave enyimpini, naswona mikhamba ya vona a yi hambanisiwile hi vomu na yi pfumala switirhisiwa. Kandziyisa matimu (historiography): ha yini matimu lawa ma tumbetiwile, naswona ku pfuxetiwa ka wona swi hi byela yini hi lava tsalaka matimu? Tinhlayo ta rifu a ti nga tiyisekanga naswona ti tsariwile ku biha hi nkarhi wolowo - kandziyisa leswi erivaleni. [SME] Kamba tinhlayo ta rifu ta mikhamba ya Vantima eka SAHO.
Emily Hobhouse na ku huwelela
Mulweri wa vukorhokeri wa Munghezi u paluxile mikhamba emisaveni naswona u sindzise vulavisisi bya xiofisiri.
Ku hlayisa Mikhamba leyi yi hamba yi tirha i ku dlaya vana. Emily Hobhouse, hi mikhamba ya vuhlengeleteri, 1901
Emily Hobhouse u endzerile mikhamba hi 1901 kutani u vike swiyimo swo chavisa eka vanhu va Manghezi. Ntsindza wakwe wu khomise mfumo tingana kutani wu yise eka Fawcett Commission, leyi ku antswisa ka yona ku hunguteke nhlayo ya rifu hi ku famba-famba.
- Swiviko swakwe swi avanyise mianakanyo ya vanhu va Manghezi hi ta nyimpi.
- Mfumo wu sungule wu ala, kutani wu endla xin'wana hi swikumo swakwe.
- U ha xiximiwa eAfrika-Dzonga hi ku paluxa mikhamba.
Speaker notes
Tirhisa Hobhouse ku enghenisa mianakanyo ya ku tshembeka ka xihlovo na langutelo: mugxeki wa Munghezi wa pholisi ya Manghezi. Vutisa swichudeni leswaku ha yini vumbhoni bya munhu wa le ndzeni byi ri ni matimba swinene. Fawcett Commission (vulavisisi bya xiofisiri bya vavasati ntsena) yi tiyisisile swo tala leswi a a swi vikile. Lowu i nkarhi lowunene wa vuswikoti byo xopaxopa xihlovo: ku tshembeka, ku pfuna na ku va ni tlhelo. [SME] Tiyisisa marito lama kongomeke ya nkoka wa Hobhouse emahlweni ka ku humesa; hundzuluxa loko marito ma nga tiyisekiwi.
Ntwanano wa Vereeniging
Maburu ma tinyikete, va herisa ntshunxeko wa vona kambe va kuma switshembiso leswi sirheleleke swilaveko swa vavasi.
Nyimpi yi herile hi Ntwanano (Ntwanano wa ku Rhula) wa Vereeniging, lowu sayiniweke hi 31 Mudyaxihi 1902. Marhipabliki mambirhi ya Maburu ma hundzuke makholoni ya Manghezi, kambe Manghezi ma nyike swiendlo swo saseka ku vuyelelanisa Maburu - ku katsa imali yo pfuxeta mapurasi na mpfumelelano wa nkoka wa tipholitiki.
- Transvaal na Orange Free State ti hundzuke makholoni ya Manghezi.
- Manghezi ma tshembise 3 miliyoni eka mpfuno wo pfuxeta na ku tifuma hi ku famba ka nkarhi.
- Xa nkoka, xivutiso xa mfanelo yo vhota ya Vaafrika xi hlangaviwile ku fikela endzhaku ka ku tifuma - leswi vuleke leswaku swi siyiwe eka makoloni ya vavasi ku boha.
Speaker notes
Leyi i slayidi ya nkoka eka ku xopaxopa. Ku rhula a ku ri 'ko olova' eka Maburu hikwalaho ka leswaku Manghezi ma lava vun'we bya vavasi na kholoni yo tiya, leyi vuyisaka mali - swi endleka hi ku onha mfanelo ya tipholitiki ya Vaafrika. Hlaya rin'wana ku suka eka mhaka ya mfanelo yo vhota leyi hlangaviweke ku ya eka ku honisiwa loku akiweke eka Vun'we ra 1910. Vutisa: i mani a lahlekeriwe hi ku rhula hakunene? [SME] Tiyisisa nhlayo ya 3 miliyoni ya ku pfuxeta na marito lama kongomeke ya mfanelo yo vhota ya Xiyenge/Xiavelo 8.
Ku suka enyimpini ku ya eVun'wini, 1899-1910
- 1899 Nyimpi yi sungurile (11 Nhlangula); ku rhendzela ka Maburu eku sunguleni
- 1900 Manghezi ma teka Bloemfontein na Pretoria; nyimpi yo tumbela na ku hisa misava swi sungurile
- 1901 Mikhamba ya vuhlengeleteri yi le ku dlayeni lokukulu; ku paluxa ka Emily Hobhouse
- 1902 Ntwanano wa Vereeniging wu herisa nyimpi (31 Mudyaxihi)
- 1908-09 Nhlengeletano ya Rixaka yi tsala vumbiwa (constitution)
- 1910 Vun'we ra Afrika-Dzonga (Union of South Africa) ri simekiwile (31 Mudyaxihi)
Speaker notes
Hlanganisa emahlweni ko suka enyimpini ku ya eka mpfumelelano wa tipholitiki. Kombisa ku ringana loku khalendara yi ku endleke: Ntwanano wa Vereeniging na Vun'we swi paluxiwile hikwaswo hi 31 Mudyaxihi, ku hundze malembe ya nhungu. Tirhisa nkarhi-nlandzelo ku kombisa xivangelo na vuyelo - nyimpi yi onhile marhipabliki, ku pfuxeta ku hlanganise makholoni, naswona Nhlengeletano ya Rixaka yi humese vumbiwa bya Vun'we.
Ku aka ku ya eka tiko rin'we
'Ku pfuxeta' ka Manghezi ku pfuxete ikhonomi kutani ku sindzisa makholoni ya mune ku ya eka vun'we bya tipholitiki.
Endzhaku ka nyimpi, Alfred Milner na valawuri vakwe lavantshwa ('Kindergarten') va sungurile ku endla makholoni ma va ya Xinghezi na ku ma antswisa, ku pfuxeta migodi ya nsuku na mapurasi. Ku hlanganisa ka ikhonomi - sisiteme yin'we ya xitimela na ya swibalo - swi endle leswaku vun'we bya tipholitiki byi vonaka byi ri goza leri landzelaka hi vutlhari.
- Ikhonomi ya migodi yi tlhele yi sungula, eku sunguleni hi xiphemu hi vatirhi va Machayina lava tisiweke.
- Transvaal na Orange River Colony ti nyikiwile mfumo wo tibyela (mfumo wo tifuma) hi 1907.
- Varhangeri va bindzu na va tipholitiki va ye emahlweni va vula leswaku tiko rin'we lero hlangana ri ta tiya naswona ku ri fambisa ku ta chipa.
Speaker notes
Hlamusela 'Ku pfuxeta' tanihi projeke ya vuhosi leyi kunguhatiweke, ku nga ri ku lulamisa ntsena. Milner a a lava Afrika-Dzonga ya Xinghezi leyi tshembekaka eka Manghezi; hi ku hlamarisa ku hlanganisa kakwe ka ikhonomi ku pfune ku tumbuluxa swiyimo swa vun'we lebyi va tipholitiki va Maburu a va ta byi rhangela ku nga ri khale. Xiya vatirhi va Machayina lava tisiweke tanihi xiendlakalo lexi kaneteke. Slayidi leyi yi hlanganisa nyimpi na mpfumelelano wa vumbiwa. [SME] Tiyisisa masiku ya mfumo wo tibyela eka kholoni yin'wana ni yin'wana.
Ku bulisana hi vumbiwa bya Vun'we
Vayimeri va vavasi va makholoni ya mune va hlangane ku endla Afrika-Dzonga leyi hlanganeke - na ku boha loyi a nga ta katsiwa eka yona.
Vayimeri va suka eka makholoni ya Cape, Natal, Transvaal na Orange River va hlangane eka Nhlengeletano ya Rixaka (National Convention) ku tsala vumbiwa (constitution). Muyimeri un'wana ni un'wana a a ri wa muvasi; Vaafrika, Vakhalavara na Vaindiya va aleriwile eka minkumbulwano leyi a yi boha vumundzuku bya vona bya tipholitiki.
- Va hlawurile mfumo wo hlangana (unitary state) wa mfumo wa le xikarhi lowu tiyeke ku ri ni ku ri federation.
- Mfanelo yo vhota a yi ri mholovo lowukulu: Cape yi hlayise vhoto ra yona ra swipimelo, leri nga langutiki muxaka, kasi makholoni ya n'walungu ma pfumelele vavasi ntsena.
- Vuyelo byi tsariwile eka South Africa Act, leyi pasiweke hi Palamende ya Manghezi hi 1909.
Speaker notes
Leyi i mbilu ya ku xopaxopa ka xiphemu xa Vun'we xa dyondzo. Kandziyisa ku aleriwa: vumbiwa bya vaaki hinkwavo va Afrika-Dzonga byi tsariwile hi na eka vavanuna va vavasi ntsena. Mpfumelelano wa mfanelo yo vhota (vhoto ra swipimelo ra Cape ku fambisana na vavasi ntsena va n'walungu) wa nkoka - wu kombisa ndlela leyi ku honisiwa ka muxaka ku vekiweke eka ku simekiwa ka tiko. Xiya leswaku ndyangu wa Vakhalavara na Vaafrika (ku katsa W.P. Schreiner) endzhaku wu fambe eLondon ku kaneta, handle ko humelela. [SME] Tiyisisa vuxokoxoko bya ndyangu wo kaneta wa London.
Vun'we ra Afrika-Dzonga (Union of South Africa)
Hi 31 Mudyaxihi 1910 makholoni ya mune ma hundzuke tiko rin'we - dominion leri tifumaka endzeni ka Vuhosi bya Manghezi.
Vun'we ra Afrika-Dzonga (Union of South Africa) ri hlanganise Cape, Natal, Transvaal na Orange Free State ku va dominion rin'we. Louis Botha, murhangeri wa khale wa Maburu, u ve Holobye Nkulu (Prime Minister) wo sungula, na Jan Smuts tanihi holobye wa nkoka - ku vuyelelana ka vavasi, loku kumiweke hi ku onha vunyingi bya Vantima.
- Matimba ya tipholitiki a ma tiyile eka vatsongo va vavasi; vunyingi bya Vantima byi aleriwile eka tipholitiki ta le xikarhi.
- Pretoria yi ve ntsindza wa vulawuri, Cape Town ntsindza wa swinawu na Bloemfontein ntsindza wa vululamisi.
- Vun'we ri simeke masungulo ya tipholitiki lawa endzhaku ma humeseke ku hambanisa hi muxaka na, ku sukela 1948, apartheid.
Speaker notes
Pfala nlandzelo wa tipholitiki: valwi va vavasi va nyimpi (Botha, Smuts a va ri varhangeri va Maburu) sweswi va fuma dominion ya Manghezi. Kandziyisa ku hlamarisa na ku honisa loku ku ri le xikarhi - ku vuyelelana exikarhi ka vavulavuri va Xinghezi na Xibunu ku akiwile ehenhla ka ku aleriwa ka vunyingi bya Vaafrika, Vakhalavara na Vaindiya. Mpfumelelano wa mintsindza minharhu wu kombise ku bulisana exikarhi ka makholoni. Hlaya rin'wana ku ya eka Natives Land Act ya 1913 na eku heteleleni apartheid.
Leswi nyimpi na Vun'we swi swi siyeke
Swiendlakalo swa 1899-1910 swi vekise xivumbeko xa Afrika-Dzonga ya lembexidzana ra vu-20.
Tiko leri lawuriwaka hi vavasi
Vun'we ri simeke mfumo wa vatsongo naswona ri aleriwile vunyingi bya Vantima eka tipholitiki ta rixaka.
Ku hlulamela ka Vaafrika ku kula
Ku aleriwa ku pfune ku sungula tipholitiki letintshwa leti hlelekeke - SANNC, xisungulo xa ANC, xi simekiwile hi 1912.
Ku tsundzuka loku avaneke
Mikhamba yi wundle vukoxa bya Maburu, kasi ku xaniseka ka Vantima ku honisiwile nkarhi wo leha - matimu lama kanetanaka.
Speaker notes
Tirhisa tikhadi leti tinharhu ku dyondzisa vuswikoti bya FET byo kambela vuyelo eka nkarhi wo koma na wo leha. Kombisa leswaku ku aleriwa loku hleriweke eka Vun'we ku hlohlotele ku simekiwa ka South African Native National Congress (SANNC) hi 1912. Vuya eka xivutiso xo rhangela xa dyondzo: i mani a kumaka na i mani a lahlekeriwaka? Ku vuyelelana ka vavasi ku vile ni ntsengo wa mfanelo ya vunyingi, naswona ku honisa koloko ku vumbe hinkwaswo leswi landzeleke.
Ku kambela: Nyimpi ya Afrika-Dzonga na Vun'we
Nyimpi ya nsuku na vuhosi yi herile hi ku rhula na Vun'we leri hlanganiseke vavasi kutani ri alela vunyingi bya Vantima.
Exikarhi ka 1899 na 1910 Afrika-Dzonga yi suke enyimpini ya vuhosi leyi onhaka, yi hundza emikhambeni ya vuhlengeleteri leyi dlayeke vaaki va madzana ya magidi va mixaka hinkwayo, ku fika eka tiko rin'we leri akiweke ehenhla ka matimba ya tipholitiki ya vavasi. Tirhisa swivutiso leswi nga hansi ku hlanganisa na ku kanetana na vumbhoni.
Q. Hlamusela ndlela leyi swivangelo swa ikhonomi na swa tipholitiki swi hlanganeke ku vanga Nyimpi ya Afrika-Dzonga ya 1899-1902. (8 marks)
Q. Kambela ku tshembeka na ku pfuna ka swiviko swa Emily Hobhouse tanihi vumbhoni bya mikhamba ya vuhlengeleteri. (6 marks)
Q. Hi mpimo wihi Vun'we ra 1910 ri hlanganiseke Afrika-Dzonga? Kombeta loyi a katsiweke na loyi a aleriweke. (10 marks)
Speaker notes
Swivutiso leswinharhu swi landzelela mifambiselo ya nkambelo ya CAPS FET: nhlamuselo ya xivangelo-na-vuyelo, ntirho wo kambela xihlovo, na mholovo wo andziseka wa 'hi mpimo wihi'. Hlohlotela swichudeni ku tirhisa vumbhoni ku suka eka dyondzo hinkwayo na ku fika eka xiboho lexi seketeriweke ku nga ri ku hlaya swiendlakalo. Va tsundzuxe leswaku nhloko-mhaka leyi yi vekisa tiyuniti leti landzelaka hi ta ku hambanisa hi muxaka, Land Act ya 1913 na ku tlakuka ka vukoxa bya Vaafrika.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- The South African War and Union
- Resource type
- Presentation