Nḓila ye ku andiswa ha Vhaburitania na Maburu, Lwendo Luhulu (Great Trek) na nndwa dza mukano zwa shandula ngayo Afurika Tshipembe - na u dzhielwa ha vhathu vha Afurika mavu avho.
Speaker notes
Vhea murero kha level ya FET: iyi a si fhedzi mafhungo a makoloi a lwendo, ndi mafhungo a phikizano ya u lwela mavu na maanḓa. Vhea thonga tharu dzi tshimbidzanaho - (1) tshanduko ya Vhaburitania kha Koloni ya Kapa, (2) phindulo ya Maburu na Lwendo Luhulu, na (3) nndwa dza mukano dze zwitshavha zwa Afurika zwa xelelwa nga mavu na mbofholowo yazwo. Ombedzela uri zwiitea zwi nzhi zwi vhonala zwo fhambana zwihulwane u ya nga uri ri sedza nga maṱo a nnyi.
Nga 1750 vhupo ho vha ho ḓala nga zwitshavha zwo dzikaho na zwo fhambanaho - ho ngo vha shango ḽo si na vhathu.
Musi ku andiswa ha vhukoloni ku songo athu u vha huhulwane, Afurika Tshipembe ho vha ho ḓala nga vhathu. Vhafuwi vha Khoikhoi na vhazwimi-vhakuvhanganyi vha San vho vha vha tshi dzula nga ngomu ha Kapa, ngeno vhukoma vhu re na maanḓa ha vha ambaho Bantu - vhukati havho ho vha na Vhaxhosa, Vhazulu, Vhasotho na Vhatswana - vho vha vha tshi lima, vha fuwa kholomo, vha rengisa kha tshipiḓa tsha vhubvaḓuvha ha vhupo.
- Khampani ya Vharema ya Bubvaḓuvha ya India (VOC) yo vha i tshi vhusa koloni ṱhukhu tsini na Kapa, i tshi shuma nga vhulanda ha vhathu.
- Kholomo, mavu na u langa dzinḓila dza vhurengiseli ndi zwone zwe zwa vha zwikwamba zwa lupfumo na maanḓa.
- Zwitshavha zwa Afurika zwo vha zwi na milayo yazwo, mmbi yazwo na maitele a muvhuso - a zwo ngo vha vhalaleli fhedzi.
Speaker notes
Konḓelela na muhumbulo wa vhukoloni wa 'shango ḽo si na vhathu' we wa shumiswa nga murahu u ita uri u dzhielwa ha mavu hu vhonale hu ho ngafhi. Ombedzela vhukoni na vhuḓipfi: hedzi ho vha mimvuso yo dzudzanywaho i re na zwipiḓa zwa mmbi na politiki zwi re na maanḓa. Iyi ndi mbeya, ngauri zwoṱhe zwi tevhelaho ndi phikizano ya mavu na kholomo dza zwitshavha zwe zwa vha zwo no vha hone.
Vhukati ha 1795 na 1806 Kapa yo bva kha VOC ya ya kha Buritania - nahone zwithu zwe Buritania ya vha i tshi zwi funa zwo vha zwo fhambana.
Buritania yo thoma u dzhia Kapa nga 1795 nahone ya i dzhia lwa tshoṱhe nga 1806, ya i fara nga murahu ha Nndwa dza Napoleon. Kha Buritania Kapa yo vha i tsini na fhethu ha ndeme ha tshiteishini tsha mikumba kha nḓila ya lwanzhe i yaho India, fhedzi vhulanguli ha Vhaburitania ha thoma u shandukisa mulayo, mushumo na mavu nga ngomu ha koloni.
- Vhalanguli vha Buritania vho vha vha tshi ṱoḓa koloni yo dzudzanywaho, i badelaho mutelo na i vhusiwaho zwavhuḓi.
- Luisimane lwo ṱuṱuwedzwa khothe, zwikoloni na muvhusoni (u itwa Isimane / anglicisation).
- Idzi tshanduko dzo tsikeledza vhadzheni vha mbeu ya Vharema, vhe nga murahu vha vhidzwa Maburu kana Vhaafrikaner.
Speaker notes
Ṱalutshedza uri ndi ngani u shandukiswa ha muvhusi ho vha na ndeme: VOC yo vha i khampani ya vhurengiseli; Buritania yo vha i mmuso muhulwane wa shango ḽoṱhe u re na zwiṱoḓea zwa tshanduko na zwa ndeme. U itwa Isimane na tshanduko ya vhulanguli zwo bveledza phikizano na vhadzheni vha ambaho Isirwe. Iyi phikizano ndi tshiṱa tshihulwane tsha Lwendo Luhulu lwine ra ḓo lu sedza tshifhinganyana.
Vhukati ha 1820 na 1834 Buritania yo shandula uri ndi nnyi ane a nga vha na vhalanda, ndi nnyi ane a nga vha na pfanelo, na uri ndi nnyi ane a nga dzula kha mukano.
Vhadzulapo vha 1820
Buritania yo dzudza zwigidi zwa vhadzheni vha Buritania kha mukano wa vhubvaḓuvha sa tshithivheli tsha vhathu u thivha Vhaxhosa, zwa engedza phikizano ya mavu.
Ordinance 50 (1828)
Yo bvisa u thibela ha pasi kha Khoikhoi na vhathu vha vharema vho vhofhololwaho, ya vha ṋea vhulingani ha mulayo he vhunzhi ha Maburu vha si vhu takalele.
U fheliswa ha vhulanda (1834)
Vhulanda ho fheliswa kha Mmuso Muhulwane wa Buritania woṱhe; vhaṋevhulanda vha Maburu vho pfa uri mbadelo yo vha i ṱhukhu vhukuma nahone i badelwa kule Ḽondoni.
Speaker notes
Idzi tshanduko tharu ndi zwikwambo zwa 'push factors' zwa Lwendo Luhulu. Zwi vhee nga muhumbulo wa u ṱolisisa: vhupfiwa vha Maburu ho vha vha vha ekonomi tshipiḓa (u xela vhalanda na mavu) na vha vhuimo na u langa vhathu vha Afurika na Khoikhoi. Ṱhogomela uri tshanduko dze dza ṱuṱuwedzwa nga zwiṱaladzi zwa vhuthu na vhuhosi ha Buritania dzo vha na mvelelo dza vhulovhedzi kha Khoikhoi na vhalanda - maṱo a mbono a na ndeme.
U bva 1835 zwigwada zwa Maburu - Vhavoortrekker - zwo bva kha Koloni ya Kapa u ṱoḓa mavu na mbofholowo nnḓa ha vhulanguli ha Buritania.
Lwendo Luhulu (Great Trek, 1835-1846) ho vha lwa mikhesho yo dzudzanywaho ya vhalimi vha ambaho Isirwe vha tshi bva vhubvaḓuvha ha Kapa. Kha manifesto yawe ya 1837, murangaphanḓa wa Vhavoortrekker Piet Retief o ṋekedza vhupfiwa hu tshi katela u xela vhalanda, u sa vha na tsireledzo kha mukano, na u dzhenelela ha vhaofisiri na varumiwa vha Buritania.
- Push factors: u itwa Isimane, u fhela ha vhulanda, Ordinance 50, ṱhahelelo ya mavu na nndwa dza mukano.
- Pull factors: fulufhedziso ḽa mavu a u fula a mahala na u ḓivhusa kha shango ḽa ngomu.
- Vharangaphanḓa vho katela Retief, Gert Maritz, Andries Pretorius na Andries Hendrik Potgieter.
Speaker notes
Fhambanya push na pull factors zwavhuḓi - ndi mubvumbi wa ndodo wa CAPS. Vhala vhupfiwa ha manifesto ya Retief u tshi khou ṱolisisa: zwi bvisela khagala zwe Vhavoortrekker vha zwi ṱoḓa (mavu na u langa vhalanda vha si na thibelo ya Buritania). Iwana u sumbedza Lwendo lu tshi nga ndi tshiṱhavhelo tsha vhuhosi; ho vha phindulo ya tshigwada tshithihi tshe tsha xela pfanelo, hu na mvelelo khulwane kha zwitshavha zwa Afurika zwe zwa vha nḓilani.
Zwigwada zwa Vhavoortrekker zwo ya devhula na vhubvaḓuvha kha mavu e a vha o no dzulwa nga zwitshavha zwa Afurika.
Vhatreki vho wela Mulambo wa Orange (Orange River) vha phaḓalala kha highveld na u ya Natala. Avho ngo ya kha shango ḽo si na vhathu: vho dzhena mavuni a Vhandebele vha re fhasi ha Mzilikazi, Vhazulu vha re fhasi ha Dingane, na vhukoma ha Vhasotho-Vhatswana, zwe zwa ita uri khakhathi i vhe khagala.
- Tshigwada tsha Potgieter tsho lwa na Vhandebele, tsha vha kunda Vegkop (1836) na Mosega (1837).
- Tshigwada tsha Retief tsho wela Thavha dza Drakensberg tsha dzhena Natala u ṱoḓa mavu kha khosi ya Vhazulu Dingane.
- Mukhesho wo phaḓaladza phanḓelo dza mavu dza tshivhukoloni u swika kule shangoni ḽa ngomu.
Speaker notes
Khwaṱhisedza thero ya phanḓelo dza mavu dzi kwamanaho. Dzinḓila dza mukhesho dzo isa vhatreki nga khoro kha mimvuso i re na maanḓa, ngauralo nndwa dzi tevhelaho a dzo ngo vha zwiwo, dzo vha mvelelo yo lavhelesaho ya u isa zwigwada zwa vhadzheni zwi na zwigidi kha mavu o dzulwaho. Vhea mimvuso ya Afurika phanḓa, hu si sa vhukhakhathi kha mukhesho fhedzi.
Thendelano ya mavu na khosi ya Vhazulu yo fhela nga u vhulahwa ha tshigwada tsha Retief.
Piet Retief o amba na khosi ya Vhazulu Dingane malugana na mavu a Natala. Nga murahu ha musi thendelano i tshi khou ambiwa uri yo saina, Dingane o ita uri Retief na vhanna vhawe vha vhulahwe khoroni yawe khulwane, uMgungundlovu, nga Luhuhi 1838, mmbi ya Vhazulu ya vutshela mishasha ya vhatreki. Nga maṱo a Vhazulu, vhadzheni vha na zwigidi vha tshi khou toḓa mavu a Vhazulu vho vha khombo khulwane kha vhutshilo ha vhuhosi.
- Masia oṱhe o vha a sa fulufheli zwiṱoḓea zwa muṅwe malugana na mavu na kholomo.
- U vhulahwa na u vutshelwa zwo isa Vhavoortrekker kha u lugiselela nndwa khulwane.
- Hezwi zwo vhea vhuimo ha Nndwa ya Mulambo wa Malofha nga murahu nga 1838.
Speaker notes
Sumbedza ndzudzanyo dzo fhambanaho dza u ṱalutshedza nṱhani ha u vhea muthu muthihi sa mutshinyi: mafhungo a Vhavoortrekker a ombedzela vhufhura, ngeno nga sia ḽa Dingane vhatreki vho vha khombo ya vhuhosi kha mbofholowo ya Vhazulu, samusi vho vha vhone kha Vhandebele. Ṱuṱuwedza vhagudiswa uri vha kale zwiitisi na vhufhaṱuwa. Sumbedza uri zwiṅwe zwithu zwa thendelano zwi khou hanedzwa kha ḓivhazwakale.
Laager ya Vhavoortrekker yo kunda mmbi khulwane ya Vhazulu - nndwa i sa athu u fhelela kha ngelelo na ṋamusi.
Nga 16 Nyendavhusiku 1838 hu tshi khou ita Vhavoortrekker vha 470 vha re fhasi ha Andries Pretorius, vha tshi tsireledza laager (thungulu ya makoloi) nga zwigidi na dzikanoni, vho kunda mmbi khulwane vhukuma ya Vhazulu tsini na Mulambo wa Ncome. Vhafu vha Vhazulu vho vha vha vhanzhi vhukuma ngeno vhalozwi vha vhatreki vho vha vha vhaṱuku, hu pfi mulambo wo tshimbila u tswuka - zwe zwa ita uri nndwa i vhe na dzina ḽayo. [SME: verify casualty figures.]
- Vhatreki vho ita muano wa vhurereli phanḓa ha nndwa, we nga murahu wa vhidzwa Ḓuvha ḽa Muano.
- U kunda ho vulela Natala kha u dzulwa nga Vhavoortrekker nahone ha fhungudza maanḓa a Dingane.
- Ṋamusi fhethu hu elelwa nga maṱo mavhili - sa Mulambo wa Malofha (Blood River) na sa Ncome - zwi sumbedzwaho nga Ḓuvha ḽa Muvhonelano.
Speaker notes
Fara iyi nndwa i kwamaho nga vhuronwane. Ṱalutshedza tshiitisi tsha mmbi tsha mvelelo: zwigidi na dzikanoni nga murahu ha laager yo khwaṱhisedzwaho kha vhalwi vhe vha vha vho ḓihwana nga mapfumo. Amba nga ngelelo nga u tou livhesa - tshiitea tshithihi tshi elelwa nga zwitshavha zwo fhambanaho nga nḓila dzo fhambanaho, zwino zwo katelwa kha Ḓuvha ḽa Muvhonelano (16 Nyendavhusiku). Iyi ndi tshifhinga tshavhuḓi tsha u haseledza uri ḓivhazwakale i elelwa hani, hu si tsone zwe zwa itea fhedzi. Nomboro dza vhafu dzi a fhambana vhukati ha zwiko; khwaṱhisedza phanḓa ha u funza dzinomboro dza tshoṱhe.
Kha mukano wa vhubvaḓuvha ha Kapa, vhadzulapo na Vhaxhosa vho lwa nndwa ndanḓa nga ha mavu na kholomo.
Zwo fhambanaho na Lwendo Luhulu, Koloni ya Kapa yo lwa nndwa ndanḓa na Vhaxhosa kha mukano wa vhubvaḓuvha - dziṅwe nga vha vhidzwa Nndwa dza Mukano kana Nndwa dza u Dzhielwa (Wars of Dispossession, 1779-1878). Nndwa nga nndwa, koloni yo sudzulusela mukano vhubvaḓuvha ya dzhia mavu a Vhaxhosa, kholomo na mbofholowo yavho.
- U langa mavu a u fula na u tswa kholomo kha masia oṱhe zwo isa kha khakhathi i sa fheli.
- Vhaburitania vho shumisa mihaṱa (dziforo), vhadzulapo na masole u fara na u andisa mukano.
- Nga 1878 vhuḓivhoni ha Vhaxhosa ho vha ho no puswa nahone mavu avho o dzheniswa koloni.
Speaker notes
Nndwa dza mukano dzi a leluwa u dzi hangwa musi dzi tsini na Lwendo Luhulu ḽi kwamaho, fhedzi dzi vhukati ha thero ya CAPS ya u dzhielwa. Ombedzela mubalo nṱhani ha nndwa nnwe na nnwe: nga u ṱanganyisa mukano wo ya vhubvaḓuvha nahone Vhaxhosa vha xela mavu na vhuḓivhusi havho. Grahamstown/Makhanda tsho hula sa senthara ya masole na vhadzulapo vha vhukoloni kha uyu mukano.
Tshanduko ya politiki vhukati ha zwitshavha zwa Afurika yo ṱangana na ku andiswa ha vhukoloni - nahone zwiitisi zwayo zwi khou hanedzwa.
Kha tshenetsho tshifhinga, Mfecane (Difaqane) yo vhona nndwa, mikhesho na u vha hone na u wa ha mimvuso kha shango ḽa ngomu, zwo kwamanaho na u hula ha mmuso wa Vhazulu fhasi ha Shaka na phikizano ya mavu na vhurengiseli. Mafhungo a kale o vhofha Vhazulu fhedzi; vhaḓivhazwakale vhanzhi zwino vha amba uri zwiṱhaṱhelo zwi ngaho vhurengiseli, ḓora na ṱhoḓea ya vhashumi na kholomo - zwiṅwe zwo vhofhaho na ku andiswa ha vhukoloni - na zwone zwo shela mulenzhe. [SME: historiography of the Mfecane is contested.]
- Tshanduko yo shandukisa hune zwitshavha zwa Afurika zwa dzula na uri zwi na maanḓa hani.
- Vhavhukoloni nga zwiṅwe zwifhinga vho amba nga vhukhakhi uri hezwi zwo sia mavu 'o si na vhathu' a dzhielwaho mahala.
- Zwa vhukuma, mavu o sialaho nga khakhathi o vha a tshi kha ḓi phanḓelwa na u elelwa nga vhathu vha Afurika.
Speaker notes
Iyi ndi thero i hanedzwaho zwavhukuma - i fare sa historiography, tshikili tsho teaho FET. Sevha vhagudiswa kha muhumbulo wa kale wa 'shango ḽo si na vhathu' we wa shumisa Mfecane u khwaṱhisedza phanḓelo dza mavu dza Maburu. Sumbedza tshanduko u bva kha tshiitisi tshithihi (Shaka) u ya kha tshiitisi tsho ṱanganeaho tshi katelaho zwiṱhaṱhelo zwa vhukoloni na ekonomi. Ṱuṱuwedza vhagudiswa uri vha vhone uri vhaḓivhazwakale vha shandula ndzudzanyo musi vhufhaṱuwa na maṱo a shanduka.
U bva kha mukhesho na nndwa dzao ho ḓa mimvuso yo vhuswaho nga Maburu shangoni ḽa ngomu.
Vhavoortrekker vho ḓivhumbela mimvuso yavho. Rephabuḽiki yavho ya Natala (Natalia) yo dzhiiwa nga Buritania nga 1843, fhedzi shangoni ḽa ngomu Maburu vho ḓivhumbela Orange Free State na Rephabuḽiki ya Afurika Tshipembe (Transvaal), vhune Buritania ya ṱhonifha mbofholowo yavho kha Milanguli ya Sand River (1852) na Bloemfontein (1854).
- Idzi dzirephabuḽiki dzo fhaṱwa kha mavu o dzhielwaho zwitshavha zwa Afurika.
- Dzo hanela pfanelo dza politiki kha vhathu vha Afurika, Khoikhoi na Vhamavhala.
- Buritania na dzirephabuḽiki dza Maburu vha ḓo ṱangana nga murahu kha u langa shango ḽa ngomu.
Speaker notes
Ṱumanya iyi sulaidi na Thero ya 6 (Nndwa ya Afurika Tshipembe na Vhuthihi): dzirephabuḽiki dzo vhumbwaho hafha ndi mimvuso ine Buritania ya ḓo lwa nayo nga 1899-1902. Ombedzela uri hedzi ho vha mimvuso ya vhadzulapo-vhavhukoloni yo dzikaho kha u dzhielwa na u fhambanywa nga mbeu, ngauralo u vhumbwa hadzo ndi tshipiḓa tsha mafhungo a u dzhielwa, hu si zwo fhambanaho.
Mvelelo khulwane ya ku andiswa ha vhukoloni nga murahu ha 1750 ho vha u xela ha mavu na mbofholowo ya Afurika.
Kha mukano na shango ḽa ngomu, ku andiswa ha vhukoloni kwo fhirisela mavu, kholomo na maanḓa u bva kha zwitshavha zwa Afurika u ya kha vhavhukoloni. Mimvuso ya Afurika yo xela vhuḓivhusi, vhalimi vho suvhulelwa kha mavu maṱuku na mavhi, nahone vhanzhi vho koneleliwa u shumela vhavhukoloni - maitele e nga murahu a khwaṱhiswa nga milayo i ngaho Natives Land Act ya 1913.
- Mavu ndi tshone tshikwambo tsha ndeme - nahone u xela hao ho shandukisa vhutshilo ha Vhaafurika lwa masiala.
- U dzhielwa kwo bveledza u sa lingana ho dzikaho na hu sa fheli Afurika Tshipembe.
- Hezwi zwiitea zwa ḓana ḽa vhu-19 ndi mudzi wa dziphikizano dza mavu dzi tshi kha ḓi bvela phanḓa ṋamusi.
Speaker notes
Sedza tshifanyiso tshihulwane na 'nahone-hone'. Ita uri mutaladzi u bvelele khagala: nndwa dza mukano na mukhesho a zwo ngo tou sudzulusa mikano fhedzi, zwo fhaṱa muvhili wa u dzhielwa we nga murahu mulayo wa apartheid wa u ṱoḓulusa. Hezwi zwi ṱumanya thero na zwa ṋamusi kha vhagudiswa - mbudziso ya mavu i sa fheli - zwine zwa vha ngoho khonokweniso ya u ṱalusa ine Ḓivhazwakale ya FET i i ṱoḓaho.
- 1806 Buritania i dzhia Kapa lwa tshoṱhe
- 1820 Vhadzulapo vha Buritania vha 1820 vha dzudzwa kha mukano wa vhubvaḓuvha
- 1828 Ordinance 50 i vhofholola Khoikhoi kha milayo ya pasi
- 1834 Vhulanda ho fheliswa kha Mmuso Muhulwane wa Buritania
- 1835 Lwendo Luhulu lu a thoma
- 1838 Retief o vhulahwa; Nndwa ya Mulambo wa Malofha (Ncome)
- 1852-1854 Dzirephabuḽiki dza Maburu dza ṱhonifhiwa (Transvaal, Orange Free State)
Speaker notes
Shumisa hezwi u khwaṱhisedza tshiitisi na mvelelo phanḓa ha ngudo ya u sedzulusa. Vhudzisa vhagudiswa uri vha vhee dziṅwaha kha zwiitisi (1820, 1828, 1834), mukhesho wone (1835), khakhathi (1838) na mvelelo (1852-1854). Uyu muvhumbi u edzisa nḓila ine mbudziso dza tshiko na dza mvumo dza CAPS dzi vhumbwa ngayo.
U andisa, u lwela na u dzhielwa zwi vhonwaho nga maṱo o fhambanaho.
Tshanduko ya Vhaburitania kha Kapa yo thusa u sudzulusela Maburu shangoni ḽa ngomu; Lwendo Luhulu na nndwa dza mukano zwo isa maanḓa a vhukoloni ngomu shangoni; nahone zwitshavha zwa Afurika - Vhaxhosa, Vhazulu, Vhandebele, Vhasotho na Vhatswana - zwo lwela fhedzi zwa dzhielwa mavu na mbofholowo. U vhala hezwi zwiitea u bva kha maṱo o fhambanaho ndi tshikili tsha ndeme tsha Ḓivhazwakale ya FET.
Q. Ṱalutshedza uri tshanduko dza Vhaburitania kha Kapa (Vhadzulapo vha 1820, Ordinance 50 na u fheliswa ha vhulanda) dzo shela mulenzhe hani kha Lwendo Luhulu. (8 marks)
Q. U tshi shumisa Nndwa ya Mulambo wa Malofha (Ncome), ṱalutshedza uri tshiitea tshithihi tsha ḓivhazwakale tshi nga pfeseswa hani nga nḓila dzo fhambanaho u ya nga maṱo. (6 marks)
Q. U swika ngafhi u dzhielwa ha mavu ho vha mvelelo khulwane ya ku andiswa ha vhukoloni Afurika Tshipembe nga murahu ha 1750? Tikedza phindulo yau nga vhuṱanzi. (10 marks)
Speaker notes
Fhedzisa nga u vhuyelela kha thonga tharu dza sulaidi ya 1 na thero ya maṱo. Mbudziso tharu dzi a gonya kha ṱhoḓea ya muhumbulo - ṱalutshedza, vhambedza maṱo, na u itela u sumbedza tshiimo tsha 'u swika ngafhi' - zwi tshi tevhedza zwilindelwa zwa CAPS zwa mbudziso dza tshiko na dza u ṅwala hulwane. Q3 i shuma zwavhuḓi sa mushumo wa u dzudzanya essei. Elededza vhagudiswa uri iyi ngudo i vhea Thero ya 6: Nndwa ya Afurika Tshipembe na u vhumbwa ha Vhuthihi ha Afurika Tshipembe.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- Colonial expansion after 1750
- Resource type
- Presentation