Ku Andza ka Vukoloni endzhaku ka 1750: Britain, MaBhuru ni Ndzilakano

Hi 1750 ndhawu leyi a yi ri kaya ka vanhu vo tala vo hambana-hambana lava se a va tshamile kona - a yi tshamanga yi ri misava yo pfumala vanhu.

Ku nga si fika ku andza ka vukoloni lokukulu, Afrika-Dzonga a yi ri ni vanhu vo tala swinene. Varisi va Khoikhoi ni vahloti-vatlhaveri va San a va tshama endzeni ka Cape, kasi tihosi ta matimba to vulavula Xibantu - exikarhi ka tona Maxhosa, Mazulu, Basotho na Batswana - a va rima, va risa tihomu naswona va bindzula eka hafu ya vuxa ya ndhawu.

• Dutch East India Company (VOC) a yi fuma koloni leyitsongo ekusuhi na Cape Town, leyi a yi tirhisa ngopfu vanhu lava a va ri mahlonga.
• Tihomu, misava ni ku lawula tindlela ta mabindzu a swi ri swihlovo swikulu swa rifuwo ni matimba.
• Vanhu va le Afrika a va ri ni milawu ya vona, mavuthu ya masocha ni maendlelo ya mfumo - a va nga ri lava languta ntsena.

Exikarhi ka 1795 na 1806 Cape yi hundzukile ku suka eka VOC yi ya eka Britain - naswona swilaveko swa Britain a swi hambanile.

Britain yi sungule ku teka Cape hi 1795 kutani yi teka vulawuri byo hlwela hi 1806, yi yi hlayisa endzhaku ka Tinyimpi ta Napoleon. Eka Britain, Cape a ku ri ngopfu-ngopfu xitichi xa nkoka xa magamba ya lwandle eka ndlela ya lwandle yo ya India, kambe vulawuri bya Manghezi byi hatle byi sungula ku cinca nawu, ntirho ni misava endzeni ka koloni.

• Valawuri va Manghezi a va lava koloni leyi hleleke, leyi nga hakerisiwaka xibalo naswona yi lawulekaka.
• Ririmi ra Xinghezi a ri tlakusiwa etihubyeni ta vululamiseri, eswikolweni ni le mfun'weni (ku va Xinghezi / anglicisation).
• Ku cinca loku ku karhatile vatshami-koloni lava a va huma eka Madachi, lava endzhaku va vuriweke MaBhuru kumbe MaAfrikana.

Exikarhi ka 1820 na 1834 Britain yi cincile leswaku i mani a nga vaka ni vatirhi, i mani a nga ni timfanelo, na leswaku i mani a nga tshamaka endzilakanweni.

Ku sukela hi 1835 mintlawa ya MaBhuru - Voortrekkers - yi sukile eCape Colony ku ya lava misava ni ntshunxeko ehandle ka vulawuri bya Manghezi.

Great Trek (1835-1846) a ku ri nxaxamelo wa ku rhurha loku hleleke ka varimi lava vulavulaka Xidachi va huma eCape wa vuxa. Eka xitatimende xakwe xa 1837, murhangeri wa Voortrekker Piet Retief u tsarile swivilelo swo katsa ku lahlekeriwa hi vatirhi va mahlonga, ku pfumaleka ka nsirhelelo endzilakanweni, ni ku nghenelela ka tindhuna ta Manghezi ni varhumiwa va vhangeli.

• Swivangelo swo susumeta: ku va Xinghezi, ku hela ka vuhlonga, Ordinance 50, ku kayivela ka misava ni nyimpi ya ndzilakano.
• Swivangelo swo koka: xitshembiso xa misava yo risa yo tsemela ni ku tifuma endzeni ka tiko.
• Varhangeri a va katsa Retief, Gert Maritz, Andries Pretorius na Andries Hendrik Potgieter.

Mintlawa ya Voortrekker yi fambe en'walungwini ni evuxeni yi ya eka misava leyi se a yi tshamiwa hi vanhu va le Afrika.

Va-trekker va tsemakanye Nambu wa Orange kutani va hangalaka eka highveld ni ku ya eka Natal. A va nghenanga etikweni ro pfumala vanhu: va nghenile eka matiko ya Ndebele ehansi ka Mzilikazi, Zulu ehansi ka Dingane, ni tihosi ta Sotho-Tswana, leswi endleke leswaku nyimpi yi va yo tiyimisela.

• Ntlawa wa Potgieter wu lwile ni Ndebele, wu va hlula eVegkop (1836) na Mosega (1837).
• Ntlawa wa Retief wu tsemakanye Drakensberg wu ya eka Natal ku ya kombela misava eka hosi ya Zulu Dingane.
• Ku rhurha loku ku hangalasile ku lava misava hi ndlela ya vukoloni ku ya endzeni swinene ka tiko.

Ntwanano wa misava ni hosi ya Zulu wu hele hi ku dlayiwa ka ntlawa wa Retief.

Piet Retief u burisane ni hosi ya Zulu Dingane hi misava eNatal. Endzhaku ka loko ntwanano wu vuriwa wu sayiniwile, Dingane u dlayise Retief ni vavanuna vakwe entsindza wakwe, uMgungundlovu, hi Nyenyankulu 1838, kutani mavuthu ya Zulu ma hlasela mixaxa ya va-trekker. Hi ku vona ka Zulu, vafiki lava nga ni matlhari lava a va lava misava ya Zulu a va ri xisongo xo kongoma eka ku hanya ka mfumo.

• Matlhelo hamambirhi a ma nga tshembani swikongomelo swa un'wana hi misava ni tihomu.
• Ku dlaya ni ku hlasela swi endle leswaku Voortrekkers va lunghiselela nyimpi leyikulu.
• Leswi swi veke xiyimo xa Nyimpi ya Blood River endzhaku hi 1838.

Laager (xirhendzevutani xa makaloko) ya Voortrekkers yi hlule mavuthu lamakulu ya Zulu - nyimpi leyi ha nga si kanetiwaka eka mianakanyo namuntlha.

Hi 16 Nhlangula 1838 kwalomu ka 470 wa Voortrekkers ehansi ka Andries Pretorius, va sirhelela laager (xirhendzevutani xa makaloko) hi tinfuti ni tibomu, va hlule mavuthu lamakulu swinene ya Zulu ekusuhi na Nambu wa Ncome. Vafi va Zulu a va ri vo tala swinene kasi ku lahlekeriwa ka va-trekker a ku ri kutsongo, naswona ku vuriwa leswaku nambu wu khulukile wu tshwuka - leswi nyikeke nyimpi vito ra yona. [SME: verify casualty figures.]

• Va-trekker a va tibohile hi xihlambanyo xa vukhongeri emahlweni ka nyimpi, lexi endzhaku xi tsundzuxiweke tanihi Day of the Vow (Siku ra Xihlambanyo).
• Ku hlula ku pfulele Natal eka vutshamo bya Voortrekker naswona ku tsanise matimba ya Dingane.
• Namuntlha ndhawu leyi yi tsundzuxiwa hi mavonelo mambirhi - tanihi Blood River ni tanihi Ncome - leswi kombisiwaka eka Day of Reconciliation (Siku ra Vuxewani).

Endzilakanweni wa vuxa wa Cape, vatshami-koloni na Maxhosa va lwile nxaxamelo wo leha wa tinyimpi hi misava ni tihomu.

Ku hambana na Great Trek, Cape Colony yi lwile nxaxamelo wa tinyimpi ni Maxhosa hi ku landza ndzilakano wa vuxa - minkarhi yin'wana leti vuriwaka Tinyimpi ta Ndzilakano kumbe Tinyimpi ta Ku Tekela Vanhu Swilo (1779-1878). Nyimpi hi nyimpi, koloni yi sindzisile ndzilakano ku ya evuxeni kutani yi teka misava ya Maxhosa, tihomu ni ntshunxeko.

• Ku lawula misava yo risa ni ku yiva tihomu hi matlhelo hamambirhi swi vangile nyimpi yo phindzeriwa.
• Manghezi ma tirhisile tinqhwenya (forts), vatshami ni masocha ku khoma ni ku andzisa ndzilakano.
• Hi 1878 ku lwisana ka Maxhosa ku tshovekile naswona misava ya vona yi katsiwa eka koloni.

Mpfilumpfilu wa tipolitiki exikarhi ka vanhu va le Afrika wu hlangane ni ku andza ka vukoloni - naswona swivangelo swa wona swa kanetana.

Eka nkarhi wolowo, Mfecane (Difaqane) yi vone tinyimpi, ku rhurha ni ku tlakuka ni ku wa ka mimfumo endzeni ka tiko, leswi fambisanaka ni ku kula ka mfumo wa Zulu ehansi ka Shaka ni ku phikizana hi misava ni mabindzu. Switori swa khale a swi sola Zulu ntsena; vativi vo tala va matimu sweswi va vula leswaku ntshikelelo wo fana ni mabindzu, dyandza ni xilaveko xa vatirhi ni tihomu - swin'wana swi bohiwa ni ku andza ka vukoloni - na swona swi hlayile xiave. [SME: historiography of the Mfecane is contested.]

• Mpfilumpfilu wu cincile laha vanhu va le Afrika a va tshama kona ni matimba ya vona.
• Vatshami-koloni minkarhi yin'wana a va vula hi vunwa leswaku leswi swi siyile misava 'yo pfumala vanhu' yo tsemela ku tekiwa.
• Hi ntiyiso, misava leyi pfumaleke vanhu hikwalaho ka nyimpi a ya ha ri ni van'wini naswona a yi tsundzuxiwa hi vanhu va le Afrika.

Ku suka eka trek ni tinyimpi ta yona ku humile timfumo leti fumiweke hi MaBhuru endzeni ka tiko.

Voortrekkers va tumbuluxile timfumo ta vona. Rhipabliki ya vona eka Natal (Natalia) yi tekiwile hi Britain hi 1843, kambe endzeni ka tiko MaBhuru ma simekile Orange Free State na South African Republic (Transvaal), leyi ntshunxeko wa yona wu amukeriweke hi Britain eka mintwanano ya Sand River (1852) na Bloemfontein (1854).

• Tirhipabliki leti ti akiwe ehenhla ka misava leyi tekiweke eka vanhu va le Afrika.
• Ti arile timfanelo ta tipolitiki eka vanhu va le Afrika, va Khoikhoi ni vaKhaladi (Coloured).
• Britain ni tirhipabliki ta MaBhuru a va ta lwa endzhaku hi ku lawula tiko.

Mbuyelo lowukulu wa ku andza ka vukoloni endzhaku ka 1750 a ku ri ku lahlekeriwa hi misava ni ntshunxeko wa le Afrika.

Endzilakanweni ni endzeni ka tiko, ku andza ka vukoloni ku hundzisile misava, tihomu ni matimba ku suka eka vanhu va le Afrika ku ya eka vatshami-koloni. Timfumo ta le Afrika ti lahlekeriwile hi vuhosi, varimi va sindzisiwile eka tindhawu letitsongo naswona to pfumala, naswona vo tala va kokiwile eka ku tirhela vatshami-koloni - swivumbeko leswi endzhaku swi tiyisiweke hi milawu yo fana na Natives Land Act ya 1913.

• Misava a yi ri xilo xa nkoka - naswona ku lahlekeriwa ka yona ku vumbile vutomi bya le Afrika switukulwana hi switukulwana.
• Ku tekela vanhu swilo ku vangile ku nga ringani lokukulu ni loku tshamaka eAfrika-Dzonga.
• Swiendlakalo leswi swa lembe-xidzana ra vu-19 i mtsu wa mikanelo ya misava leyi yaka emahlweni namuntlha.

1. 1806 Britain yi teka vulawuri byo hlwela bya Cape
2. 1820 1820 Settlers ya Manghezi yi vekiwa endzilakanweni wa vuxa
3. 1828 Ordinance 50 yi ntshunxa Khoikhoi eka milawu ya maphasi
4. 1834 Vuhlonga byi herisiwa eka Mfumo wa Britain
5. 1835 Great Trek yi sungula
6. 1838 Retief u dlayiwa; Nyimpi ya Blood River (Ncome)
7. 1852-1854 Tirhipabliki ta MaBhuru ti amukeriwa (Transvaal, Orange Free State)

Ku andza, ku lwisana ni ku tekela vanhu swilo swi voniwa hi vonelo ro tlula rin'we.

Ku cinca ka Manghezi eCape ku pfune ku susumeta MaBhuru ku ya endzeni ka tiko; Great Trek ni tinyimpi ta ndzilakano ti yise matimba ya vukoloni endzeni ka tiko; naswona vanhu va le Afrika - Maxhosa, Mazulu, Ndebele, Basotho na Batswana - va lwisanile kambe va tekeriwile misava ni ntshunxeko. Ku hlaya swiendlakalo leswi hi mavonelo yo hambana i vutshila bya nkoka bya Matimu ya FET.