Varimi vo Sungula eAfrika-Dzonga
Kwalomu ka malembe ya 1 700 ku ya eka 2 000 lama hundzeke, mindyangu ya varimi yi akile etikweni, yi hlayisa tihomu naswona yi tirha hi nsimbi.
Speaker notes
Amukela swichudeni. Hlamusela leswaku, mahlweni ka miti ni madorobha, varimi vo sungula va tile ku ta hanya eAfrika-Dzonga. Eka dyondzo leyi hi ta kuma leswaku a va ri vamani, a va byala yini, ha yini tihomu a ti ri ta nkoka swinene, ni ndlela leyi a va endla switirhisiwa hi nsimbi. Xivutiso xo sungula xo hatlisa: mi ehleketa leswaku purasi a yi languteka ku yini malembe ya 2 000 lama hundzeke?
Varimi vo sungula a va ri vavulavuri va Xibantu
Va rhurhele eAfrika-Dzonga exikarhi ka malembe ya kwalomu ka 2 000 na 1 700 lama hundzeke.
Varimi vo sungula a va vulavula tindzimi ta Xibantu. Leti i ndyangu wa tindzimi leti isiZulu, isiXhosa, Setswana na Sesotho ti humaka eka tona. Varimi va rhurhele hakatsongo-tsongo va ya edzongeni etikweni leri kutani va ri endla kaya ra vona.
- A va hanya eka mavandla lama rhangeriwaka hi hosi - a hi fanelanga ku ma vitana 'tinyimba' (tribes).
- Mavandla ya vona a ma kota ku kula, ku cinca ni ku rhurha hi ku famba ka nkarhi.
- A va ri varimi vo tlhariha, vaaki ni vatirhi va nsimbi.
Speaker notes
Dyondzisa rito leri nge vavulavuri va Xibantu hi ku olova: ri vula vanhu lava a va vulavula tindzimi leti fambelanaka, vakokwana va tindzimi to tala ta Afrika-Dzonga namuntlha. Yinhla ya nkoka na ya vutwela wa CAPS na SAHO: papalata rito 'tribe' (nyimba). Ri kombisa hi ku hoxeka leswaku vanhu a va nga cinci. Ku ri na sweswo tirhisa 'vandla' kumbe 'vuhosi'. Kandziyisa leswaku a va ri vanhu lava nga ni vutshila na ku tumbuluxa.
Ha yini hi wu vitana Nguva ya Nsimbi
I nkarhi lowu vanhu a va endla switirhisiwa ni matlhari ya vona hi nsimbi.
Vativi va matimu va wu vitana Nguva ya Nsimbi hikuva vanhu va dyondzile ku endla swilo hi nsimbi. Kambe varimi va endle swo tala ku tlula ntsena ku tirha nsimbi - va byale swilimiwa, va hlayisa swifuwo naswona va aka mimuti. Hikwalaho hi va vitana nakambe varimi kumbe vabyari.
- Hi dyondza hi vona eka vacelacela va matimu (archaeologists) lava celaka mimuti ya khale.
- Va kuma switsotswana swa timbita, switirhisiwa swa nsimbi, vuhlalu ni swikombiso swa tindlu.
- Swikombiso leswi swi hi byela ndlela leyi vanhu a va hanya ha yona khale, hambi ku ri handle ka tibuku.
Speaker notes
Hlamusela leswaku 'Nguva ya Nsimbi' i vito ntsena ro pfuna - vanhu a va ri varimi ku sungula. Nghenisa vucelacela bya matimu (archaeology) eka mpimo wa Ntangha wa 5: vativi va sayense va cela hi vukheta va tlhela va dyondzisisa swilo leswi vanhu va swi siyeke. Vutisa swichudeni leswaku hi xihi xikombiso lexi va nga xi lavaka ku kombisa leswaku muti a wu ri kona ensin'wini.
Ku aka etikweni
Varimi a va fanele ku tshama endhawini yin'we nkarhi wo leha ku ringana ku byala ni ku tshovela.
Ku endla masimu, varimi a va tsema mirhi ni byanyi byo leha kutani va byi hisa. Nkuma a wu endla misava yi nona leswaku yi byariwa. Leswi swi vuriwa ku tsema ni ku hisa (slash and burn). A va tshama malembe, kambe minkarhi yin'wana a va rhurha loko misava yi dyiwe hi ku tlula mpimo hi swifuwo (overgrazed) - loko swifuwo swo tala swi dye byanyi hinkwabyo.
- A va basisa misava ku byala swilimiwa ni ku aka makaya.
- A va aka tindlu ni marhangu ku sirhelela tihomu ta vona.
- Loko misava kumbe madyelo swi hela, a va lava misava leyintshwa.
Speaker notes
Hlamusela ku tsema ni ku hisa hi ndlela yo olova naswona kombisa leswaku varimi, ku hambana ni vahloti-vahlengeleti, a va fanele ku tshama endhawini yin'we ku byala swakudya. Nghenisa 'overgrazed' hi nhlamuselo ya xihlamuselamarito: loko ku ri ni swifuwo swo tala, byanyi a byi na nkarhi wo hluka nakambe. Hlanganisa ni ku khathala hi misava namuntlha - nkarhi wo bula hi vukoka.
Ku hlangana ni Khoikhoi ni San
Varimi vo sungula a va fikanga etikweni ro pfumala vanhu - vahloti-vahlengeleti ni varisi a va ri kona ka ha ri khale.
Varimi a va avelana misava ni vahloti-vahlengeleti va San ni varisi va Khoikhoi. A va pfunana naswona a va cinca swilo (barter) - ku cincana swilo handle ka mali. Eminkarhini yo tika ya dyandza, ku avelana loku a ku pfuna un'wana ni un'wana ku ya emahlweni.
- Varimi va tise switirhisiwa swa nsimbi ni tindlela tintshwa to byala swakudya.
- Khoikhoi na San va avelana vutivi bya swimilana ni murhi.
- Mipfumawulo ya ku click eka tindzimi ta Xinguni namuntlha yi humile eka tindzimi ta Xikhoisan.
Speaker notes
Leyi i mianakanyo ya nkoka ya CAPS: varimi va fikile etikweni laha San na Khoikhoi a va tshamile kona, naswona mavandla a ma tirhisana hakanyingi. Dyondzisa 'barter' eka xihlamuselamarito: ku cincana swilo kumbe mpfuno handle ka mali. Ntiyiso wa mipfumawulo ya click i xikombiso xo saseka, xo tsundzukeka xa ku avelana ka ndhavuko lexi xa ha vumbaka tindzimi namuntlha. Khoma hi xichavo - leyi a ku ri ngopfu ntsheketo wa ku hlanganyela ni ku cincana, ku nga ri ku lwa ntsena.
Ku hanya emakaya lama akiweke
Varimi a va aka makaya lama nga heriki naswona a va hanya swin'we eka makaya ya mindyangu.
A ku laveka mavoko yo tala emasin'wini, hikwalaho mindyangu a yi hanya ekusuhi swinene eka muti (homestead). Tindlu ta vona a ti tala ku va to rhendzeleka, ti endliwa hi switina swa ndzhope ni misompfa ya byanyi, kumbe tindlu to rhendzeleka to lukiwa hi byanyi. Endzeni ka marhangu a ku ri ni tindlu, mimpfuka ya swakudya ni ndhawu yo sirheleleka ya tihomu.
- Ntlawa wa makaya a wu kota ku vumba vuhosi lebyi rhangeriwaka hi hosi.
- Hosi a yi languta mabindzu naswona yi avela swilo hi ku ringanana.
- Vandla hinkwaro a ri tirha swin'we hi nkarhi wa ku tshovela.
Speaker notes
Hlamusela muti: tindlu to rhendzeleka ti rhendzela xivaya xa le xikarhi xa tihomu - pulani leyi vacelacela va matimu va ha yi kumaka namuntlha. Nghenisa 'vuhosi' ni 'hosi' eka xihlamuselamarito, u tsundzuxa swichudeni leswaku hosi a yi avela swilo naswona yi hlela mabindzu, na leswaku vuhosi a byi kota ku kula, ku hunguteka ni ku cinca. Vutisa leswaku ha yini ku hanya ekusuhi ku pfune mindyangu ya varimi.
Ntirho wa vavanuna, vavasati ni vana
Eka vandla ra varimi un'wana ni un'wana a a ri ni ntirho wo endla.
Vavanuna ni vafana
A va risa ni ku sirhelela tihomu, va hlota swiharhi swa nhova naswona va tirha nsimbi.
Vavasati ni vanhwanyana
A va khathalela swilimiwa, va kokola masimu, va sweka, va basisa naswona va ka mati.
Vana
A va nga yi exikolweni - a va dyondza vutshila bya vona hi ku pfuna vanhu lavakulu.
Speaker notes
Hlamusela leswaku mintirho a yi avanyisiwa exikarhi ka vavanuna, vavasati ni vana, na leswaku vana a va tinyungubyisa hi ku pfuna va ha ri vatsongo. Boxa hi ku rhula leswaku loko va va vantshwa lavakulu a va nghena ngoma - nkhuvo wo va amukela evuton'wini bya vanhu lavakulu. Endla leswi hi ku koma ni hi xichavo, hikuva i ndhavuko wa xihundla ni wo kwetsima. Khutaza swichudeni ku pimanisa mintirho leyi ni mintirho ya le mindyangwini namuntlha.
Swilimiwa leswi a va swi byala
Varimi vo sungula a va byala mavele naswona a va hlayisa swifuwo swa swakudya.
Swilimiwa swa vona swikulu swimbirhi a ku ri mabele (sorghum) ni nyawuti (millet). Mavele lawa a ma silwa ma va vupfa ku endla vuswa kumbe byalwa. A va ri varimi vo tihanyisa (subsistence farmers) - a va byala leswi ringaneke mindyangu ya vona ntsena. Loko ntshovelo wu ri kahle swinene, a va cinca leswi seleke ni mavandla man'wana.
- Mavele a ma hlayisiwa eka swirhundzu kumbe eka migodi leyi celiweke ehansi.
- Nakambe a va hlayisa tihuku, tinyimpfu ni timbuti ku kuma matandza, ntswamba ni nyama.
- Endzhaku, endzhaku ka va-1500, mavele (maize) ni koroni (wheat) swi engeteriwile emasin'wini ya vona.
Speaker notes
Dyondzisa swilimiwa swimbirhi swa nkoka, mabele ni nyawuti, ni rito ra xihlamuselamarito 'murimi wo tihanyisa (subsistence farmer)': munhu la byalaka leswi ringaneke ndyangu wakwe ntsena. Ku hlanganisa loku sasekaka ni vutomi bya siku ni siku: vuswa lebyi vanhu vo tala va Afrika-Dzonga va byi dyaka namuntlha byi huma eka ndhavuko lowu wa khale wa vurimi. Xiya leswaku mavele ni koroni swi tile endzhaku, endzhaku ka ku hlangana ni Vazungu hi va-1500, hikwalaho a swi nga ri xiphemu xa masimu yo sungula.
Ha yini tihomu a ti ri ta nkoka swinene
Tihomu a ti ri xikombiso xa vufumi naswona a ti tirhisiwa eka mikhuva ya nkoka swinene.
Tihomu a ti nyika nyama, ntswamba ni dzovo, kambe a ti vula swo tala ku tlula swakudya. Ku va ni tihomu to tala a swi kombisa leswaku munhu i mufumi na wa nkoka. Tihomu a ti nyikiwa emichatweni ni eku laheni naswona a ti tirhisiwa eka mikhuva yimbirhi yo hlawuleka.
- Mafisa: munhu la fumeke a a lomba tihomu, leswi a swi aka xichavo ni vunghana.
- Lobola (ndzovolo): tihomu a ti nyikiwa ndyangu wa n'wingi ku xixima vukati.
- Lobola ya ha ri nkhuva lowu xiximiwaka eAfrika Dzonga namuntlha.
Speaker notes
Hlamusela leswaku tihomu a ti ri mbilu ya vufumi ni xichavo, ku nga ri swakudya ntsena. Dyondzisa mafisa (ku lomba tihomu ku aka vuxaka lebyinene) ni lobola (ndzovolo lowu nyikiwaka ndyangu wa n'wingi) hi mpimo wo rhula wa Ntangha wa 5. Kandziyisa leswaku lobola i nkhuva lowu ha hanyaka lowu xiximiwaka namuntlha - u hlanganisa matimu ni mindyangu ni mavandla ya swichudeni.
Ku endla switirhisiwa hi nsimbi
Varimi vo sungula a va cela nsimbi eka maribye kutani va yi endla switirhisiwa swa nkoka.
Nsimbi yo rhwaya (iron ore) yi kumeka eka maribye. Varimi a va yi cela, kutani va yi hisa eka xitofu xo hisa (furnace) kukondza yi hundzuka nsimbi yo n'oka. Leswi swi vuriwa ku n'okisa nsimbi (smelting). Vavanuna vo tlhariha a va endla nsimbi yi va tinhloti ta magenya, makhuva, tihloka ni tinyundzu, naswona a va endla swikhaviso hi nsimbi ni koporo.
- Makhuva ni tihloka ta nsimbi swi endle swi olova ku basisa misava ni ku rima.
- Nakambe a va endla timbita to saseka ta vumba - ku fana ni Tinhloko ta Lydenburg (Lydenburg Heads) leti dumeke.
- Tinhloko ta Lydenburg ta nkombo ti endliwile kwalomu ka 500 CE, malembe yo tlula 1 500 lama hundzeke.
Speaker notes
Hlamusela ku n'okisa nsimbi hi ku olova: ku hisa ribye kukondza nsimbi yi n'oka, kutani u yi ba hi nyundzu ku endla switirhisiwa. Xiya leswaku switirhisiwa swa nsimbi swi endle vurimi byi olova - ku tlula ka xiviri ka thekinoloji. Nghenisa Tinhloko ta Lydenburg tanihi xuma xa vutshila bya Nguva ya Nsimbi lexi kumiweke eAfrika Dzonga. Loko nkarhi wu pfumelela, boxa leswaku hi mukhuva, vavasati a va tshamiseriwa ekule ni xitofu, mukhuva wa nkarhi wolowo - swi vule hi ndlela yo ringana tanihi ntiyiso wa matimu.
Ku bindzula ekusuhi ni ekule
Varimi vo sungula a va bindzula ku tsemakanya Afrika hambi ku ri ni matiko ya le kule.
Varimi a va bindzula hi ku landza tinhungu ta mabindzu (trading networks) - tindlela leti vanhu a va famba ha tona ku cincana swilo. Vabindzuri a va fika eribuweni ra vuxa ra Afrika hi lwandle. Vaafrika a va nyika nsuku, marhamba ya ndlopfu (ivory) ni nsimbi kutani va amukela vuhlalu bya nghilazi, tigobyo ni, endzhaku, swakudya swintshwa swo fana ni maakava ni makokonate.
- A va nga tirhisi ticheleni - vuhlalu, nsimbi, nsuku, nkumba wa koporo ni munyu a swi tirhisiwa tanihi mali.
- Vacelacela va matimu va kume tigobyo ta lwandle ni vuhlalu ekule enaz'weni, swi kombisa leswaku mabindzu a ma andzile.
- Mabindzu ma pfune miti yin'wana, ku fana ni Mapungubwe, ku fuma ni ku va ni matimba.
Speaker notes
Hlamusela tinhungu ta mabindzu tanihi tindlela to famba ku cincana swilo. Kandziyisa leswaku Afrika a yi hlanganisiwile ni misava leyikulu khale hi mabindzu ya Lwandle ra India. Dyondzisa leswaku vuhlalu ni munyu swi tirhile tanihi mali yo sungula. Mapungubwe i xikombiso lexinene xa xiviri xa Ntangha wa 5 xa muti wa mabindzu wo fuma - naswona xi hlanganisa ni dyondzo ya mafumo ya Ntangha wa 6. [SME] Tiyisisa masiku yo sungula lama tshembekaka ya mabindzu ya ribuwo ra Lwandle ra India hi mpimo wa Ntangha wa 5 loko u nga si humesa.
Nkarhi-hleleko wa varimi vo sungula
- ~2 000-1 700 years ago Varimi vo vulavula Xibantu va aka eAfrika-Dzonga
- ~500 CE Tinhloko ta Lydenburg ti endliwa
- From ~1000 CE Mapungubwe wu fuma hi mabindzu
- 1500s Vazungu va fika; mavele ni koroni swi engeteriwa emasin'wini
Speaker notes
Tirhisa nkarhi-hleleko ku pfuna swichudeni ku hlela ntsheketo. Swichudeni swa Ntangha wa 5 swa ha aka ku twisisa ka minkarhi yo leha, hikwalaho pimanisa 'malembe lama hundzeke' ni malembe ya vona kumbe ya kokwana. Xiya leswaku varimi a va ri kona malembe yo tlula gidi mahlweni ka loko Vazungu va fika hi va-1500. [SME] Tiyisisa marito ya siku ro sungula ra Mapungubwe eka ntangha lowu.
Leswi hi swi dyondzeke - ni nkarhi wa n'wina
Varimi vo sungula a va byala swilimiwa, va tekela tihomu ta vona ehenhla naswona va endla switirhisiwa swa nsimbi, hinkwaswo va ri karhi va avelana misava ni vanhu vo sungula.
Varimi vo sungula a va ri vanhu vo vulavula Xibantu lava akeke etikweni kwalomu ka malembe ya 1 700 ku ya eka 2 000 lama hundzeke. A va byala mabele ni nyawuti, va hlayisa tihomu tanihi xikombiso xa vufumi, va tirha hi nsimbi, naswona va bindzula ku tsemakanya Afrika. A va hanya eka vuhosi lebyi akiweke naswona va avelana misava ni San na Khoikhoi.
Q. Boxa swilimiwa swimbirhi leswi varimi vo sungula a va swi byala ni xifuwo xin'we lexi a va xi hlayisa. (3 marks)
Q. Hlamusela swivangelo swimbirhi swa ku va tihomu a ti ri ta nkoka swinene eka varimi vo sungula. (4 marks)
Q. Hlamusela ndlela leyi varimi vo sungula a va endla switirhisiwa hi nsimbi. (4 marks)
Speaker notes
Hlela hi ku koma miehleketo ya mikulu ya ntlhanu: leswaku varimi a va ri vamani, swilimiwa swa vona, tihomu ta vona, ku tirha ka vona nsimbi ni mabindzu ya vona. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsala kumbe mbulavurisano wa yindlu ya dyondzo; mimpimo ya tinhloko-mbuyelo yi landza xitayela xa CAPS. Tsundzuxa swichudeni leswaku dyondzo leyi yi yisa eka Ntangha wa 6, laha va dyondzaka mafumo ya Mapungubwe, Thulamela ni Great Zimbabwe lama humeke eka mavandla lawa ya varimi.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- The first farmers in Southern Africa
- Resource type
- Presentation