Vhalimi vha u Thoma Afrika Tshipembe
Hu tou vha miṅwaha ya 1 700 u swika 2 000 yo fhelaho, miṱa ya vhalimi yo dzula shangoni, ya fuwa kholomo nahone ya shuma nga tsimbi.
Speaker notes
Ṱanganedzani vhagudiswa. Ṱalutshedzani uri kale-kale phanḓa ha miḓana na maḓorobo, vhalimi vha u thoma vho ḓa u dzula Afrika Tshipembe. Kha ngudo iyi ri wana uri vho vha vhe vhonnyi, vho vha vha tshi lima mini, ndi ngani kholomo yo vha i ya ndeme lwe zwa ralo, na uri vho vha vha tshi ita hani zwishumiswa nga tsimbi. Mbudziso ya u thoma i tavhanyaho: ni humbula uri bulasi ḽo vha ḽi tshi vhonala hani miṅwaha ya 2 000 yo fhelaho?
Vhalimi vha u thoma vho vha vhe vha ambaho nyambo dza Bantu
Vho pfulutshela Afrika Tshipembe vhukati ha miṅwaha ya 2 000 na 1 700 yo fhelaho.
Vhalimi vha u thoma vho vha vha tshi amba nyambo dza Bantu. Idzi ndi muṱa wa nyambo une isiZulu, isiXhosa, Setswana na Sesotho zwo mela khadzo. Vhalimi vho pfuluwa zwiṱuku nga zwiṱuku vha tshi ya tshipembe kha ḽino shango vha ita hu haya havho.
- Vho vha vha tshi dzula kha zwitshavha zwo rangwaho phanḓa nga khosi - a ro ngo fanela u vha vhidza 'zwigwada zwa mishumbu' (tribes).
- Zwitshavha zwavho zwo vha zwi tshi kona u anda, u shanduka na u pfuluwa nga tshifhinga.
- Vho vha vhe vhalimi vha vhutali, vhafhaṱi na vhashumi vha tsimbi.
Speaker notes
Gudisani ipfi 'vha ambaho nyambo dza Bantu' nga nḓila i leluwaho: zwi amba vhathu vhe vha vha vha tshi amba nyambo dzo elanaho, vhakhulukuku vha nyambo nnzhi dza Afrika Tshipembe ṋamusi. Mbuno ya ndeme na i ṱhonifheaho i bvaho kha CAPS na SAHO: iledzani ipfi 'mushumbu' (tribe). Ḽi sumbedza nga u sa vha na vhuṱali uri vhathu a vho ngo vhuya vha shanduka. Shumisani 'tshitshavha' kana 'vhuhosi'. Ombedzelani uri vha vho vha vhe vhathu vha vhutali, vha ḓivhaho u ita zwithu zwiswa.
Ndi ngani ri tshi tshi vhidza Tshifhinga tsha Tsimbi
Ndi tshifhinga tshe vhathu vha ita zwishumiswa na zwifhinga zwavho nga tsimbi.
Vhaḓivhazwakale vha tshi vhidza uyu Tshifhinga tsha Tsimbi ngauri vhathu vho guda u ita zwithu nga tsimbi. Fhedzi vhalimi vho ita zwinzhi u fhira u shuma tsimbi fhedzi - vho lima mbeu, vha fuwa zwifuwo nahone vha fhaṱa mizi. Nga zwenezwo ri dovha ra vha vhidza vhalimi.
- Ri guda nga havho u bva kha vhaḓivhazwakale vha u imba (archaeologists) vhane vha imba mizi ya kale.
- Vha wana zwipiḓa zwa khali, zwishumiswa zwa tsimbi, vhulungu na masiala a dzingu.
- Zwenezwi zwiga zwi ri vhudza nḓila ye vhathu vha dzula ngayo kale, naho hu si na mabugu.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri 'Tshifhinga tsha Tsimbi' ndi ipfi ḽi thusaho fhedzi - vhathu vho vha vhe vhalimi u thoma. Ḓivhadzani nḓivho ya u imba (archaeology) nga tshiimo tsha Girede ya 5: vhadzivhi vha imba nga vhulondi vha guda zwithu zwe vhathu vha zwi siya. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi tshiga tshifhio tshe vha ḓo tshi ṱoḓa u sumbedza uri muḓi wo vhuya wa vha hone masimuni.
U dzula shangoni
Vhalimi vho vha vha tshi tea u dzula fhethu huthihi lwifhinga lwo eḓanaho u sima na u kaṋa.
U ita masimu, vhalimi vho rema miri na hatsi ho lapfaho vha zwi fhisa. Milora yo ita uri mavu a nake u sima. Hezwi zwi pfi u rema na u fhisa (slash and burn). Vho dzula miṅwaha, fhedzi nga zwiṅwe zwifhinga vho pfuluwa musi shango ḽo no ḽiwa nga u fhira - musi zwifuwo zwinzhi zwo no ḽa hatsi hoṱhe.
- Vho kunununa shango u sima mbeu na u fhaṱa nnḓu.
- Vho fhaṱa dzingu na dzimboho u linda kholomo dzavho.
- Musi mavu kana madakani ho no fhela, vho ṱoḓa shango ḽiswa.
Speaker notes
Ṱalutshedzani u rema na u fhisa nga nḓila i pfeseseaho ni sumbedze uri vhalimi, u fhambana na vhazwimi-vhakuvhanganyi, vho vha vha tshi tea u dzula fhethu huthihi u itela u alusa zwiliwa. Ḓivhadzani 'u ḽiwa nga u fhira' (overgrazed) nga ṱhaluso ya thalusamaipfi: musi hu na zwifuwo zwinzhi, hatsi a hu na tshifhinga tsha u mela hafhu. Kwamani u londa shango ṋamusi - tshibuli tsha khaseledzo ntshukwana ya ndeme.
U ṱangana na Khoikhoi na San
Vhalimi vha u thoma a vho ngo swika kha shango ḽo si na vhathu - vhazwimi-vhakuvhanganyi na vhafuwi vho vha vho no vha hone.
Vhalimi vho kovhelana shango na vhazwimi-vhakuvhanganyi vha San na vhafuwi vha Khoikhoi. Vho thusana nahone vho rengiselana - u shandukiselana thundu hu si na tshelede. Zwifhingani zwa u oma ha mvula, u kovhelana uhu ho vhofholola muṅwe na muṅwe.
- Vhalimi vho ḓa na zwishumiswa zwa tsimbi na nḓila ntswa dza u alusa zwiliwa.
- Khoikhoi na San vho kovhelana nḓivho ya zwimela na mishonga.
- Manwe a u ṱheṱhemedza (click) kha nyambo dza Nguni ṋamusi o bva kha nyambo dza Khoisan.
Speaker notes
Iyi ndi mbuno ya ndeme ya CAPS: vhalimi vho swika kha shango ḽe San na Khoikhoi vha vha vho no dzula khaḽo, nahone zwigwada izwi zwo dzhiaho u shumisana. Gudisani 'u rengiselana' (barter) u bva kha thalusamaipfi: u shandukiselana thundu kana thuso hu si na tshelede. Mbuno ya u ṱheṱhemedza ndi tsumbo yavhuḓi, i sa hangwei ya u kovhelana ha mvelele hune ha kha ḓi shanduka nyambo ṋamusi. Farani hezwi nga ṱhonifho - hezwi zwo vha zwihulu tshiṱori tsha u shumisana na u rengiselana, hu si nndwa fhedzi.
U dzula kha miḓi yo khwaṱhaho
Vhalimi vho fhaṱa nnḓu dzo khwaṱhaho vha dzula vhoṱhe kha miḓi ya miṱa.
Zwanḓa zwinzhi zwo vha zwi tshi ṱoḓea masimuni, nga zwenezwo miṱa yo dzula tsini kha muḓi. Nnḓu dzavho kanzhi dzo vha dzi dzo tendaho, dzo fhaṱwa nga thira ya matope na thanga dza hatsi, kana dzingu dzo lukiwaho nga hatsi. Ngomu kha mboho ho vha na dzingu, dzitshiṱalula zwa zwiliwa na fhethu ho khwaṱhaho ha kholomo.
- Tshigwada tsha miḓi tshi nga bveledza vhuhosi vhu rangwaho phanḓa nga khosi.
- Khosi yo vha i tshi ṱhogomela vhurengiselani na u kovhela thundu nga u linganela.
- Tshitshavha tshoṱhe tsho vha tshi tshi shumisana tshifhingani tsha khaṋo.
Speaker notes
Ṱalusani muḓi: dzingu dzo tendaho dzi mona na tshanda tsha vhukati tsha kholomo - pulane ine vhaḓivhazwakale vha kha ḓi i wana na ṋamusi. Ḓivhadzani 'vhuhosi' na 'khosi' u bva kha thalusamaipfi, ni humbudza vhagudiswa uri khosi yo kovhela thundu na u dzudzanya vhurengiselani, na uri vhuhosi vhu nga anda, ha ṱukufhala na u shanduka. Vhudzisani uri ndi ngani u dzula tsini zwo thusa miṱa ya vhalimi.
Mushumo wa vhanna, vhafumakadzi na vhana
Kha tshitshavha tsha vhalimi muṅwe na muṅwe o vha e na mushumo wa u ita.
Vhanna na vhatukana
Vho lisa na u tsireledza kholomo, vha zwima zwifuwo zwa ḓaka nahone vha shuma tsimbi.
Vhafumakadzi na vhasidzana
Vho ṱhogomela mbeu, vha gwaḓa masimu, vha bika, vha kunakisa nahone vha ka maḓi.
Vhana
A vho ngo ya tshikoloni - vho guda zwikili zwavho nga u thusa vhahulwane.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri mishumo yo vha yo kovhekanywa vhukati ha vhanna, vhafumakadzi na vhana, na uri vhana vho vha vha tshi ḓikukumusa u thusa vha tshee vhaṱuku. Bulani nga vhulenda uri musi vha tshi vha vhafumakadzana na vhatukanana, vhaswa vho fhira nga u wela - mukosi wa u ṱanganedzwa kha vhutshilo ha vhahulwane. Itani hezwi zwo vhofholowaho na nga ṱhonifho, ngauri ndi mukosi wa tshiphiri na tsho kwamaho. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u vhambedza mishumo iyi na mishumo ya haya kha miṱa ya ṋamusi.
Mbeu dze vha lima
Vhalimi vha u thoma vho lima mavhele vha dovha vha fuwa zwifuwo u itela zwiliwa.
Mbeu dzavho mbili dzihulwane ho vha mabele (sorghum) na luvhele (millet). Mavhele aya o vha a tshi silwa u ita vhukhopfu ha u bika vhuswa kana halwa. Vho vha vhe vhalimi vha u ḓidzhenisela - vho alusa zwo eḓanaho miṱa yavho fhedzi. Arali khaṋo yo vha yavhuḓi vhukuma, vho rengiselana zwo salaho na zwiṅwe zwigwada.
- Mavhele o vha a tshi vhulungwa kha zwirundu kana kha migodi yo imbwaho mavuni.
- Vho dovha vha fuwa khuhu, nngu na mbudzi u itela mateshi, mafhi na ṋama.
- Nga murahu, nga murahu ha ṅwaha wa 1500, mavhele-a-tshilungu na goroi zwo engedzwa masimuni avho.
Speaker notes
Gudisani mbeu mbili dzihulwane, mabele na luvhele, na ipfi ḽa thalusamaipfi 'mulimi wa u ḓidzhenisela': muthu ane a alusa zwo eḓanaho muṱa wawe fhedzi. Kwamano yavhuḓi na vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe: vhuswa vhune Vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha ḽa ṋamusi vhu bva kha sialala ḽa u lima ḽa kale-kale. Ṱhogomelani uri mavhele-a-tshilungu na goroi zwo ḓa nga murahu, nga murahu ha u ṱangana na Vhaeuropa nga miṅwaha ya 1500, nga zwenezwo a si tshipiḓa tsha masimu a u thoma.
Ndi ngani kholomo dzo vha dza ndeme lwe zwa ralo
Kholomo ho vha luswayo lwa lupfumo nahone dzo vha dzi tshi shumiswa kha mikosi ya ndeme vhukuma.
Kholomo dzo ṋea ṋama, mafhi na mukumba, fhedzi dzo vha na ndeme khulwane u fhira zwiliwa. U vha na kholomo nnzhi zwo vha zwi tshi sumbedza uri muthu ndi mupfumi na wa ndeme. Kholomo dzo vha dzi tshi ṋewa kha mibingano na mafuni nahone dzo vha dzi tshi shumiswa kha mikosi mivhili ya ndeme.
- Mafisa: mupfumi o vha a tshi ṋekedza kholomo dzawe, zwe zwa fhaṱa ṱhonifho na vhukonani.
- Lobola (lupfumo lwa muselwa): kholomo dzo vha dzi tshi ṋewa muṱa wa muselwa u ṱhonifha mbingano.
- Lobola i kha ḓi vha mukosi wo ṱhonifhiwaho Afrika Tshipembe na ṋamusi.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri kholomo dzo vha dzi mbilu ya lupfumo na ṱhonifho, hu si zwiliwa fhedzi. Gudisani mafisa (u ṋekedza kholomo u fhaṱa vhushaka havhuḓi) na lobola (lupfumo lwa muselwa lu ṋewaho muṱa wa muselwa) nga tshiimo tsho vhofholowaho tsha Girede ya 5. Ombedzelani uri lobola ndi mukosi u tshilaho une wa kha ḓi ṱhonifhiwa na ṋamusi - u ṱumanya ḓivhazwakale na miṱa na zwitshavha zwa vhagudiswa.
U ita zwishumiswa nga tsimbi
Vhalimi vha u thoma vho imba tsimbi u bva matomboni vha i vhumba u ita zwishumiswa zwi shumaho.
Tsimbi mbiti (iron ore) i wanala kha matombo. Vhalimi vho i imba, vha i fhisa kha tshitofu tsho fhisaho (furnace) u swika i tshi shanduka i vha metsi a tsimbi. Hezwi zwi pfi u nyauluwa (smelting). Vhanna vha na zwikili vho vhumba tsimbi u ita maṱonga a mafumo, mahafhu, mahaha na dziniḓelo, vha ita na tshiṱaganeo tsha tsimbi na mukhwitha.
- Mahafhu na maha a tsimbi zwo ita uri u kunununa shango na u lima zwi leluwe vhukuma.
- Vho dovha vha vhumba khali dzavhuḓi dza thira - u fana na Ṱhoho dza Lydenburg (Lydenburg Heads) dza vhuḓivhalea.
- Ṱhoho dza Lydenburg dza sumbe dzo itwa hu tou vha 500 CE, miṅwaha ya fhira 1 500 yo fhelaho.
Speaker notes
Ṱalutshedzani u nyauluwa nga nḓila i leluwaho: u fhisa tombo u swika tsimbi i tshi nyaululwa, hu kwashwa i vha zwishumiswa. Ṱhogomelani uri zwishumiswa zwa tsimbi zwo ita uri u lima zwi leluwe - tshikhala tshihulwane tsha thekhinoḽodzhi. Ḓivhadzani Ṱhoho dza Lydenburg sa lupfumo lwa vhutsila ha Tshifhinga tsha Tsimbi lwo wanwaho Afrika Tshipembe. Arali hu na tshifhinga, bulani uri vhafumakadzi vho vha vha tshi vhewa kule na tshitofu, mukosi wa tshifhinga tshenetsho - bulani zwo linganela sa mafhungo a ḓivhazwakale.
U rengisa hafhu na kule
Vhalimi vha u thoma vho rengisa Afrika hoṱhe na dzimba dza kule vhukuma.
Vhalimi vho rengisa nga maṱreili a vhurengiselani - dziṋḓila dze vhathu vha tshimbila ngadzo u shandukiselana thundu. Vharengisi vho swikelela dzhenge ḽa vhubvaḓuvha ha Afrika nga lwanzhe. Vha-Afrika vho ṋea musuku, manaka a nḓou (ivory) na tsimbi vha wana vhulungu ha thanga, magobo na, nga murahu, zwiliwa zwiswa u fana na dzimbanana na dzikhokhonati.
- A vho ngo shumisa masheleni - vhulungu, tsimbi, musuku, waya wa mukhwitha na muṋo zwo shumiswa sa tshelede.
- Vhaḓivhazwakale vho wana magobo a lwanzhe na vhulungu kule shangoni-nga-ngomu, zwe zwa sumbedza uri vhurengiselani ho vha vhuhulwane.
- Vhurengiselani ho thusa miṱa miṅwe, u fana na Mapungubwe, u vha na lupfumo na maanḓa.
Speaker notes
Ṱalutshedzani maṱreili a vhurengiselani sa dziṋḓila dza u tshimbila u shandukiselana thundu. Ombedzelani uri Afrika ḽo vha ḽo ṱumana na shango ḽoṱhe kale-kale nga vhurengiselani ha Lwanzhe lwa Indian. Gudisani uri vhulungu na muṋo zwo shuma sa tshelede ya u thoma. Mapungubwe ndi tsumbo yavhuḓi ya vhukuma ya Girede ya 5 ya muḓi wa vhurengiselani wa lupfumo - nahone i ṱumanya na thero ya vhuhosi ya Girede ya 6. [SME] Khwaṱhisedzani madzhi a u thoma o fulufhedzeaho a vhurengiselani ha lwanzhe lwa Indian kha tshiimo tsha Girede ya 5 phanḓa ha khethekanyo.
Mutalo wa tshifhinga wa vhalimi vha u thoma
- ~2 000-1 700 years ago Vhalimi vha ambaho nyambo dza Bantu vha dzula Afrika Tshipembe
- ~500 CE Ṱhoho dza Lydenburg dzi a itwa
- From ~1000 CE Mapungubwe i anda nga lupfumo nga vhurengiselani
- 1500s Vhaeuropa vha a swika; mavhele-a-tshilungu na goroi zwi engedzwa masimuni
Speaker notes
Shumisani mutalo wa tshifhinga u thusa vhagudiswa u vhea tshiṱori nga vhukati. Vhagudiswa vha Girede ya 5 vha kha ḓi khou fhaṱa muhumbulo wa tshifhinga tshilapfu, nga zwenezwo vhambedzani 'miṅwaha yo fhelaho' na miṅwaha yavho kana ya makhulu wavho. Ṱhogomelani uri vhalimi vho vha hafha lwa miṅwaha ya fhira tshigidi phanḓa ha musi Vhaeuropa vha tshi swika nga miṅwaha ya 1500. [SME] Khwaṱhisedzani maṅwalele a ḓuvha ḽa u thoma ḽa Mapungubwe kha girede iyi.
Zwe ra guda - na tshifhinga tshaṋu
Vhalimi vha u thoma vho lima mbeu, vha funesa kholomo dzavho nahone vha ita zwishumiswa zwa tsimbi, vha tshi khou kovhelana shango na vhathu vha kaleni.
Vhalimi vha u thoma vho vha vhe vhathu vha ambaho nyambo dza Bantu vhe vha dzula shango hu tou vha miṅwaha ya 1 700 u swika 2 000 yo fhelaho. Vho lima mabele na luvhele, vha fuwa kholomo sa luswayo lwa lupfumo, vha shuma tsimbi, nahone vha rengisa Afrika hoṱhe. Vho dzula kha vhuhosi ho khwaṱhaho vha kovhelana shango na San na Khoikhoi.
Q. Bulani mbeu mbili dze vhalimi vha u thoma vha dzi lima na tshifuwo tshithihi tshe vha tshi fuwa. (3 marks)
Q. Ṱalutshedzani zwiitisi zwivhili zwine zwa ita uri kholomo dzi vhe dza ndeme vhukuma kha vhalimi vha u thoma. (4 marks)
Q. Ṱalusani nḓila ye vhalimi vha u thoma vha ita ngayo zwishumiswa nga tsimbi. (4 marks)
Speaker notes
Vusulusani mihumbulo mihulwane miṱanu: vhalimi vho vha vhe vhonnyi, mbeu dzavho, kholomo dzavho, u shuma havho tsimbi na vhurengiselani havho. Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzo ya kilasi; mavalo a marikisi a tevhela sitaela ya CAPS. Humbudzani vhagudiswa uri thero iyi i ṱumanya na Girede ya 6, hune vha guda vhuhosi ha Mapungubwe, Thulamela na Great Zimbabwe zwe zwa mela u bva kha zwitshavha izwi zwa vhalimi.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- The first farmers in Southern Africa
- Resource type
- Presentation