Tshifhinga tsha Nyutshiliya na Nndwa I Rothodzaho
Nga ndila ine tshigwada tshiswa tsha u ofhisa na phikisano vhukati ha maswiswi mavhili mahulwane zwa vhumba shango - na u swika Afrika Tshipembe.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri ipfi 'nyutshiliya' li vha humbudza mini. Talutshedzani mihumbulo mihulwane mivhili ya hei ngudo: (1) 'Tshifhinga tsha Nyutshiliya' - shango musi zwikwili zwa athomu zwo no shumiswa lwa u thoma nga 1945, na (2) 'Nndwa I Rothodzaho' - phikisano ndapfu vhukati ha United States na Soviet Union (Soviet Union) ye ya sa vhuye ya vha nndwa ya 'u fhisa' vhukati havho fhedzi yo vhumba tshipida tshinwe na tshinwe tsha shango, u katela Afrika na Afrika Tshipembe.
Shango liswa nga murahu ha 1945
Nndwa ya Vhuvhili ya Shango yo fhela nga 1945 - nahone mashango mavhili a 'maswiswi mahulwane' o vha o sala o ima.
Musi Nndwa ya Vhuvhili ya Shango i tshi fhela nga 1945, vhunzhi ha Yuropa ho vha ho tshinyala tshoṱhe. Mashango mavhili zwino o vha o khwaṱha u fhira manwe oṱhe: United States of America (USA) na Union of Soviet Socialist Republics (USSR, kana Soviet Union). Ri a a vhidza maswiswi mahulwane (superpowers).
- Vho vha vhe khonani vha lwa na Nazi Germany, fhedzi vho vha vha sa fulufhelani.
- Vho vha vha tshi tenda kha ndila dzo fhambanaho dza u langa shango na ikonomi.
- Zwiimiswa zwiswa u fana na United Nations (1945) zwo lingedza u vhulunga mulalo.
Speaker notes
Ombedzelani vhukwevhe: USA na USSR vho kunda nndwa vhoṱhe, hafhaa vha fhufhuma vha vha vhaphikisani. Talutshedzani 'iswiswi ihulwane' (superpower) - shango line la vha na maanda a mmbi na ikonomi lwe khethekanyo dzalo dza kwama shango loṱhe. Bulani United Nations, line Afrika Tshipembe ya vha muthomi walo, sa fhethu huswa hune phikisano idzi dza fhufhutsedzana.
Hiroshima na Nagasaki
Lwa u thoma na lwa u fhedza kha nndwa, dzibomo dza athomu dzo poswa kha dzidorobo mbili.
Nga 6 Ṱhangule 1945 USA yo posa bomo la athomu kha dorobo la Japan la Hiroshima. Nga murahu ha maduvha mararu, nga 9 Ṱhangule 1945, bomo la vhuvhili lo tshinya Nagasaki. Japan yo ḓiṋekedza hu si kale nga murahu, ya fhedzisa Nndwa ya Vhuvhili ya Shango.
- Bomo liṱhihi fhedzi li nga tshinya dorobo loṱhe nga zwifhingana.
- Nga u fhela ha 1945, vhathu vha lavhelelwaho u vha 140,000 kha Hiroshima na 74,000 kha Nagasaki vho fa nga u puta, mudzumo na masitarasi (radiation).
- Shango lo dzhena kha 'Tshifhinga tsha Nyutshiliya' - nahone manwe mashango zwino a phaḓalala u fhaṱa dzibomo dzawo.
Speaker notes
Farani hei siledi nga vhuronwane na u pfela vhuṱungu - havha vho vha vhathu vha vhukuma. Nomboro dzi bulwaho ndi tshilinganyo tshine tsha bulwa lunzhi; nomboro dzo teaho a dzi divhei nga nṱhani ha vhuhulwane ha tshinyalelo na lufu lwa masitarasi lwa murahu. Talutshedzani 'masitarasi' (radiation) nga u leluwa: vhupfumo vhu sa vhonaliho vhu bviswaho nga bomo vhune ha bvela phanda u vhulaha na u lwadzisa vhathu lwa miṅwaha. Itani nyeledzo phanda: maanda mahulwane a zwikwili izwi ndi zwe zwa ita uri Nndwa I Rothodzaho i vhe khombo.
Mavhu a Nndwa I Rothodzaho
Nndwa ya nyofho, khumbudzo na phikisano - hu si u lwa nga tshiṱoho vhukati ha maswiswi mahulwane.
Nndwa I Rothodzaho (u swika kha 1945 u ya kha 1991) yo vha i phikisano yo omaho vhukati ha USA na USSR. Yo vhidzwa 'i rothodzaho' ngauri maswiswi mahulwane mavhili a songo vhuya a lwa nga tshiṱoho - nndwa ya tshiṱoho i nga vha yo tshinya shango nga zwikwili zwa nyutshiliya. Nṱhani hazwo vho phikisana nga u dzhendzha, phropaganda, khonano na phaḓaladzo ya zwikwili (arms race).
- Yuropa yo phandekanywa ya vha tshigwada tsha Vhukovhela (tsho rangwa phanda nga USA) na tshigwada tsha Vhubvaḓuvha (tsho rangwa phanda nga USSR).
- Nga 1946 Winston Churchill o amba uri 'Khurumba ya Tsimbi' (Iron Curtain) yo tsela u kovhekanya Yuropa.
- Sia linwe na linwe lo lingedza u phaḓaladza thendo dzalo kha manwe mashango a shango loṱhe.
Speaker notes
Talutshedzani 'tshigwada' (bloc) - gwanḓa la mashango a re sia liṱhihi. Talutshedzani 'Khurumba ya Tsimbi' (Iron Curtain) sa mutalo wa u humbulela, hu si luvhondo lwa vhukuma, lwo fhambanyaho madzangano a Vhukovhela ha Yuropa a lulaho ha bulasi na mashango a khomunizimu a langwaho nga Soviet Union kha Vhubvaḓuvha ha Yuropa. Ombedzelani thivhelo khulwane: nyofho ya u tshinyalelwa tshoṱhe nga nyutshiliya ndi yone ye ya thivhela uri nndwa i sa vhuye ya vha ya 'u fhisa' vhukati ha maswiswi mahulwane mavhili.
Khaphithalizimu vs Khomunizimu
Mbiluni ya Nndwa I Rothodzaho ho vha hu na mihumbulo mivhili yo fhambanaho vhukuma ya nga hu tea u langwa hani shango.
Speaker notes
Litshani hei i vhe yo lingana na ya ngoho, hu si u haseledza - ndaela ndi uri sia linwe na linwe lo vha li tshi tenda uri sisiṱeme yalo ndi khwine nahone li ofha uri linwe li ḓo phaḓalala. Ṱhogomelani uri kha vhukuma a hu na sia le la dzula li tshi tshila u ya nga zwipikwa zwalo. Khaṱhukano iyi ya mihumbulo (ideology) i talutshedza uri NGANI phikisano yo vha yo dala nga u ralo: yo vha i nndwa ya nga hu tea u dzudzanywa hani shango loṱhe.
Mikwita mivhili yo dziimaho zwikwili
Maswiswi mahulwane oṱhe a fhaṱa khonano dza mmbi u tsireledza tshigwada tshavho.
NATO, 1949
North Atlantic Treaty Organisation - USA na khonani dzayo dza Vhukovhela dzo fulufhedzisa u tsireledzana.
Warsaw Pact, 1955
USSR na khonani dzayo dza Vhubvaḓuvha ha Yuropa dzo fhaṱa khonano yadzo ya mmbi sa phindulo.
Shango loṱhe li a lavhelesa
Mashango hoṱhe o kombetshedzwa u nanga sia - kana u lingedza u dzula sa 'a si na sia' (non-aligned).
Speaker notes
Talutshedzani uri khonano i amba uri u vhamba muraḓo muthihi hu vhalwa sa u vhamba vhoṱhe. NATO yo thoma (1949); Warsaw Pact ndi phindulo ya Soviet (1955). Ḓivhadzani 'a si na sia' (non-aligned) - mashango manzhi maswa a re na mbofholowo, zwihuluhulu Afrika na Asia, o lingedza u sa dzhena kha sia liṅwe. Hezwi zwi dzudzanya siledi dza murahu nga ha Afrika.
Dorobo lo kovhekanywaho: Berlin
Dorobo la Germany la Berlin lo vha hunwe ha fhethu ha khombo khulwane kha Nndwa I Rothodzaho.
Nga murahu ha nndwa, Germany na khoro yayo Berlin zwo kovhekanywa vhukati ha maswiswi mahulwane. Nga 1948-1949 USSR yo dzivhisa Berlin ya Vhukovhela, ya kwata zwiḽiwa na mafulufulu. Vhukovhela ho fhindula nga Berlin Airlift, ha fhufhisa thundu masiari na vhusiku - nahone vhaendisi vha zwifhufhutedzi vha Afrika Tshipembe vho dzhenelela kha ndeledzo iyi ya nga nnṱha.
- Nga 1961 Vhubvaḓuvha ho fhaṱa Luvhondo lwa Berlin (Berlin Wall) u thivhela vhathu vha tshi shavhela Vhukovhela.
- Luvhondo lwo vha luswayo lwa ndumeleli lwo ḓivheaho vhukuma lwa shango lo kovhekanywaho.
- Musi Luvhondo lu tshi wa nga 1989, zwo sumbedza uri Nndwa I Rothodzaho i khou fhela.
Speaker notes
Shumisani vhushaka ha hayani - vhaendisi vha South African Air Force vho fhufha kha Berlin Airlift - u sumbedza vhagudiswa uri na Afrika Tshipembe ya kule yo dzhenelela. Sumbedzani luendo lwa Luvhondo: lwo fhaṱwa 1961 u valela vhathu Vhubvaḓuvha, lwa thuthuwa 1989 musi Nndwa I Rothodzaho i tshi wa. Luvhondo ndi tshiga tsha simende tsho fhelelaho tsha muhumbulo wa 'Khurumba ya Tsimbi' wa siledi ya 4.
Phaḓaladzo ya zwikwili na phaḓaladzo ya mbuluwa
Masia oṱhe a fhaṱa zwikwili zwi re na maanda vhukuma - zwo eḓanaho u tshinya shango lwo tshilinganea.
Kha phaḓaladzo ya zwikwili (arms race) iswiswi ihulwane inwe na inwe yo lingedza u fhaṱa zwikwili zwinzhi na zwi vhulahaho u fhira inwe, u katela bomo la haidrodzheni (hydrogen bomb) li re na maanda vhukuma. Hezwi zwo sika u lingana ho ofhisaho hune zwiṅwe zwifhinga ha vhidzwa 'u tshinyalelana ho fulufhedziswaho (mutually assured destruction)' - arali sia liṅwe la vhamba, masia mavhili a ḓo tshinyala.
- Nga miṅwaha ya vho-1960 masia mavhili o vha e na zwikwili zwa nyutshiliya zwa zwigidi.
- Phikisano yo phaḓalala u swika mbuluwani: USSR yo bvisa Sputnik, satelaithi ya u thoma, nga 1957.
- Vhagudiswa kha manwe mashango vho ita zwiitisisi zwa 'u kotama na u dzumbama (duck and cover)' arali hu na khativhelo ya nyutshiliya.
Speaker notes
Talutshedzani 'u tshinyalelana ho fulufhedziswaho' (MAD) nga u leluwa: a hu na sia le la vha na tshivhindi tsha u vhamba u thoma ngauri na lone li ḓo tshinyala. Hei 'u lingana ha nyofho' ho vhulunga mulalo wo omaho. Sedzanisani phaḓaladzo ya zwikwili na phaḓaladzo ya mbuluwa - Sputnik (1957) yo shusha USA ya i sudzulusela u swika Ṅwedzini nga 1969. Zwiitisisi zwa 'duck and cover' zwi thusa vhagudiswa u pfa nga nyofho ya nyutshiliya ye vhathu vha ḓoweleaho vha tshila nayo.
Khombo ya Zwikwili ya Cuba
Lwa maduvha a fumi na mararu nga 1962 shango lo sendela tsini na nndwa ya nyutshiliya u fhira tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Nga 1962 USSR yo thoma u vhea zwikwili zwa nyutshiliya kha tshiḓuli tsha Cuba, tsi tsini na khunzikhunzi ya USA. Muphuresidennde wa USA John F. Kennedy o ṱoḓa uri zwi bviswe nahone a dzivhisa tshiḓuli. Lwa maduvha a fumi na mararu o omaho shango lo farelela muya.
- Murangaphanda wa Soviet Nikita Khrushchev mafheleloni o tenda u bvisa zwikwili.
- Sa mbadelo, USA nga tshidzumbe yo tenda u bvisa zwikwili kha Turkey na u sa vhamba Cuba.
- Khombo iyi yo sumbedza uri Nndwa I Rothodzaho yo vha i tshi nga fhambukela nndwani ya nyutshiliya nga u leluwa.
Speaker notes
Vheani nyimele: Cuba ndi khonani ya khomunizimu ya USSR tsini vhukuma na muṋango wa USA, ngauralo zwikwili zwa Soviet henefho zwo shusha USA. Bulani vharangaphanda vhavhili - Kennedy (USA) na Khrushchev (USSR). Ombedzelani uri thendelano ye ya i fhedza yo vha i thendelano, hu si u kunda ha sia liṅwe, nahone zwiṅwe zwipida (u bvisa zwikwili zwa USA Turkey) zwo vhulungwa tshidzumbe. Uyu ndi tsumbo yo teaho vhukuma ya nga hu vha ho vha na khombo hani phaḓaladzo ya zwikwili.
Nndwa I Rothodzaho nga u tavhanya, 1945-1991
- 1945 Dzibomo dza athomu dzo poswa kha Hiroshima na Nagasaki; WWII i a fhela
- 1948 U dzivhisa Berlin na Berlin Airlift zwi a thoma
- 1949 NATO yo fhaṱwa; USSR yo linga bomo layo la u thoma la athomu
- 1957 USSR yo bvisa Sputnik, satelaithi ya u thoma
- 1961 Luvhondo lwa Berlin lwo fhaṱwa
- 1962 Khombo ya Zwikwili ya Cuba
- 1989 Luvhondo lwa Berlin lwo wa
- 1991 Soviet Union yo phaḓalala; Nndwa I Rothodzaho i a fhela
Speaker notes
Shumisani hei siledi u khwaṱhisa nḓivho phanda ha u livhisa kha Afrika. Vhudzisani vhagudiswa uri vha wane phethani: zwifhinga zwa khombo khulwane (1948, 1962) zwi tevhelwaho nga u rula ho omaho, hafhaa u fhela zwiṱuku u bva 1989. Sumbedzani uri Nndwa I Rothodzaho yo dzula miṅwaha i ṱoḓaho u vha 46 - ndapfu u fhira vhutshilo ha vhabebi vhanzhi vha vhagudiswa.
Phikisano ya shango loṱhe kha Afrika
Musi mashango a Afrika a tshi wana mbofholowo, maswiswi mahulwane oṱhe a phikisana nga vhukonani hawo.
U bva vho-1950 nga murahu mashango manzhi a Afrika a tshikoloni o vha mashango o vhofhololaho. USA na USSR vhoṱhe vho ṋekedza tshelede, zwikwili na thikhedzo u wana mashango aya maswa kha sia lavho. Zwiṅwe zwifhinga phikisano iyi yo thusa u swumusa nndwa dza vhaimeleli (proxy wars) - nndwa dzine maswiswi mahulwane a thikhedza masia a hayani o phikisanaho nṱhani ha u lwa vhukati havho nga tshiṱoho.
- Vharangaphanda vhanzhi vha Afrika vho dzhenelela kha Non-Aligned Movement, vha hana u nanga sia.
- Nndwa dza mudzanga mashangoni u fana na Angola na Mozambique dzo kokodzela maanda a Nndwa I Rothodzaho.
- Phikisano ya Nndwa I Rothodzaho yo vhumba thuso, vhurengiselani na khakhathi kha kondinennde yoṱhe.
Speaker notes
Talutshedzani 'nndwa ya muimeleli' (proxy war) zwavhuḓi - maswiswi mahulwane o lwa vhukati havho nga lwa u fhumbudza - nga u ṋekedza zwikwili na tshelede kha zwigwada zwa hayani. Talutshedzani 'Non-Aligned Movement' - gwanḓa la mashango, manzhi ao e maswa o vhofhololaho, e a nanga a si tshigwada tshiṅwe. Angola ndi tsumbo khulwane ine ya isela kha siledi i tevhelaho nga ha Afrika Tshipembe. Ombedzelani uri phetho dzo itwaho Washington na Moscow dzo vha na masiandaitwa a vhukuma, zwiṅwe zwifhinga a vhulahaho, kha Vhaafrika vha ḓoweleaho.
Apartheid na Nndwa I Rothodzaho
Muvhuso wa apartheid wo shumisa nyofho dza Nndwa I Rothodzaho u ḓitsireledza - wa kokodzela Afrika Tshipembe kha nndwa ya vhupo.
Muvhuso wa apartheid wa Afrika Tshipembe wo ḓisumbedza kha Vhukovhela sa khonani yo khwaṱhaho ya u lwa na khomunizimu (anti-communist). Wo shumisa nyofho ya khomunizimu u ita nyeledzo ya u tsikeledza vhapikisi - sa tsumbo nga Suppression of Communism Act of 1950, we wa ṅwaliwa nga ndila i sokou aṱalala lwe wa nga fhelisa muhaseli muṅwe na muṅwe wa apartheid.
- Muvhuso wo swaya vhalweli vha mbofholowo vhanzhi sa 'makhomunisi' u vha tsinya vhuḓi.
- Mmbi dza Afrika Tshipembe dzo lwa Angola, hune dza ṱangana na masole a Cuba o thikhedzaho sia linwe.
- Musi Nndwa I Rothodzaho i tshi fhela nga 1989-1990, thikhedzo dziṅwe dza Vhukovhela kha apartheid dzo wa, zwa thusa u vula muṋango wa u amba.
Speaker notes
Iyi ndi siledi ya ndeme ya 'zwi amba mini kha rine?'. Mihumbulo mihulwane mivhili: (1) nga ngomu, vharangaphanda vha apartheid vho shumisa nyofho ya shango loṱhe ya khomunizimu sa tshiiledzi tsha u thivhela, u valela na u tsikeledza vhapikisi - livhisani murahu kha Suppression of Communism Act. (2) nga nnḓa, Afrika Tshipembe yo koḓelwa kha khakhathi ya muimeleli ya Nndwa I Rothodzaho Angola, na u lwa na masole a Cuba. Sumbedzani vhagudiswa uri u vhidza vhapikisi 'makhomunisi' kanzhi ho vha ho vha tshiṱirathedzhi tsha zwa politiki, hu si ṱhaluso yo teaho. [SME] Khwaṱhisedzani vhuḓalo ha zwidodombedzwa ho lavhelelwaho nga ha Angola/Border War kha Gireidi ya 9 na u sedza nyimeledzo ya thikhedzo ya Vhukovhela i tshi shanduka nga 1990.
Mbudziso dza ṱhoḓisiso
Shumisani zwe na guda u fhindula mbudziso idzi dza tshiḽa tsha CAPS.
Fhindulani nga mitaladzi yo fhelelaho. Maraga a re kha zwikhavho a sumbedza uri hu ṱoḓea vhuḓalo vhungafhani.
Q. Talutshedzani uri ndi ngani phikisano vhukati ha USA na USSR yo vhidzwa Nndwa 'I Rothodzaho'. (4 marks)
Q. Ṱalusani fhethu HUTHIHI ha khombo ha Nndwa I Rothodzaho (Berlin KANA Cuba) nahone ni talutshedze uri ndi ngani ho vha hu na khombo lungafhani. (6 marks)
Q. Talutshedzani ndila MBILI dze Nndwa I Rothodzaho ya kwama ngadzo Afrika kana Afrika Tshipembe. (4 marks)
Speaker notes
Shumisani idzi sa mushumo wo ṅwaliwaho kana ngudo ya kilasi. Ndanganyiso ya maraga i tevhela sitaela dza CAPS dza u fhindula nga ha zwiko na u ṅwala phara: phindulo dza maraga a 4 dzi ṱoḓa mbuno ṱhukhu dzo daho; phindulo ya maraga a 6 i ṱoḓa phara ṱhukhu i re na tsiko na masiandaitwa. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u shumisa maipfi a ndeme a ngudo: iswiswi ihulwane, ideolodzhi, phaḓaladzo ya zwikwili, nndwa ya muimeleli, u lwa na khomunizimu.
Ndi ngani Tshifhinga tsha Nyutshiliya na Nndwa I Rothodzaho zwi tshee na ndeme
Phikisano ye ya sa vhuye ya vha nndwa ya tshiṱoho ya shandula shango loṱhe - u katela shango lashu.
Dzibomo dza athomu dza 1945 dzo ṋea vhathu maanda a u ḓitshinya, nahone Nndwa I Rothodzaho ye ya tevhela yo kovhekanya shango lwa hu tsini na miṅwaha ya fumi malo. Yo fhela nga mulalo nga 1989-1991 musi Luvhondo lwa Berlin lu tshi wa na Soviet Union i tshi phaḓalala.
- Zwikwili zwa nyutshiliya zwi tshee hone, ngauralo khethekanyo dza Tshifhinga tsha Nyutshiliya dzi kha ri na ṋamusi.
- Nndwa I Rothodzaho yo vhumba mbofholowo, nndwa na politiki kha Afrika yoṱhe.
- Kha Afrika Tshipembe, u fhela hayo zwo thusa u vula tshikhala tsha u ṱutshela demokirasi nga vho-1990.
Speaker notes
Valani nga u vhuyelela kha mbuno mbili dza siledi ya 1: Tshifhinga tsha Nyutshiliya na Nndwa I Rothodzaho. Ombedzelani mbuno ya fulufhelo ya uri Nndwa I Rothodzaho yo fhela hu si na tshiwo tsha nyutshiliya tshe tsha vha tshi tshi ofhiwa, nahone vhunzhi hazwo nga mulalo. Sedzanisani na vhutshilo ha vhagudiswa: Afrika Tshipembe ya demokirasi ine vha i ḓivha yo mela tshipida u bva kha shango le la vha li tshi khou shanduka musi Nndwa I Rothodzaho i tshi fhela. Hezwi zwi livhisa phanda kha yunithi ya Gireidi ya 9 Ṱheremu ya 3 nga ha zwifhinga zwa tshanduko kha ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe.
- Grade
- Grade 9
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Nuclear Age and the Cold War
- Resource type
- Presentation