Nguva ya Nyukliya na Nyimpi yo Titimela
Ndlela leyi xibelelo lexintshwa lexi chavisaka na mphikizano exikarhi ka matiko mambirhi ya matimba lamakulu (superpowers) swi vumbeke misava ha yona - kutani swi fika ni le Afrika-Dzonga.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa vadyondzi leswaku rito leri nge 'nyukliya' (nuclear) ri va endla va anakanya ha yini. Hlamusela mianakanyo mikulu mimbirhi ya dyondzo leyi: (1) 'Nguva ya Nyukliya' - misava endzhaku ka loko swibelelo swa nyukliya swi tirhisiwile ro sungula hi 1945, na (2) 'Nyimpi yo Titimela' - mphikizano wo leha exikarhi ka United States na Soviet Union lowu a wu nga tshamanga wu va nyimpi yo kongoma 'yo hisa' exikarhi ka wona, kambe lowu vumbeke kwalomu ka swiphemu hinkwaswo swa misava, ku katsa na Afrika na Afrika-Dzonga.
Misava leyintshwa endzhaku ka 1945
Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava yi herile hi 1945 - kutani ku sale matiko mambirhi 'ya matimba lamakulu' (superpowers) ma yimile.
Loko Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava yi hela hi 1945, ntsengo lowukulu wa Yuropa a wu ri emabvekweni. Matiko mambirhi a ma tiyile ngopfu ku tlula man'wana hinkwawo: i-United States of America (USA) na i-Union of Soviet Socialist Republics (USSR, kumbe Soviet Union). Hi ma vitana matiko ya matimba lamakulu (superpowers).
- A ma ri vanakulobye eka ku lwisana na Nazi Germany, kambe a ma nga tshembani.
- A ma pfumela eka tindlela to hambanahambana to fambisa tiko na ikhonomi.
- Tinhlangano tintshwa to fana na United Nations (1945) ti ringete ku hlayisa kurhula.
Speaker notes
Kandziyisa xihlamalo: i-USA na i-USSR ti hlule nyimpi swin'we, kutani hi ku hatlisa ti va valala. Hlamusela 'superpower' - tiko leri nga na matimba yo tala eka masocha na ikhonomi lerova swiboho swa rona swi khumba misava hinkwayo. Boxa United Nations, leyi Afrika-Dzonga a ku ri xirho xa yona xo sungula, tanihi ndhawu leyintshwa laha mphikizano lowu a wu ta kanetiwa kona.
Hiroshima na Nagasaki
Ro sungula naswona ri ri roxe enyimpini, tibomba ta athomu ti wiseriwe emadorobeni mambirhi.
Hi 6 August 1945 i-USA yi wisele bomba ra athomu edorobeni ra Japani ra Hiroshima. Endzhaku ka masiku manharhu, hi 9 August 1945, bomba ra vumbirhi ri lovise Nagasaki. Japani yi tinyiketele nkarhi lowutsongo endzhaku, yi herisa Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava.
- Bomba rin'we a ri ta kota ku lovisa dorobo hinkwaro hi tisekonde.
- Hi ku hela ka 1945, vanhu va kwalomu ka 140,000 eHiroshima na 74,000 eNagasaki a va file hikwalaho ka ku qhuma, kutshwa na radiyeshini (matimba yo biha lama humaka eka bomba).
- Misava a yi nghenile 'eNguveni ya Nyukliya' - kutani matiko man'wana sweswi a ma phikizana ku aka tibomba ta wona.
Speaker notes
Khoma xitandi lexi hi vukhwetlembetani na rirhandzu - lava a ku ri vanhu va xiviri. Tinhlayo i swipimo leswi boxiwaka kalanyingi; tinhlayo leti kongomeke a ti tiyiseki hikwalaho ka vukulu bya ku lovisiwa na ku fa ka radiyeshini endzhakunyana. Hlamusela 'radiyeshini' hi ku olova: vuhloyi lebyi nga vonakiki lebyi humaka eka bomba lebyi hambeteke byi dlaya ni ku vabyisa vanhu ku ringana malembe. Endla ku hlanganisa ku ya emahlweni: matimba lamakulu ya swibelelo leswi hi wona ma endleke leswaku Nyimpi yo Titimela yi va ya khombo swinene.
Masungulo ya Nyimpi yo Titimela
Nyimpi ya ku chava, ku xungeta na mphikizano - ku nga ri ku lwa hi ku kongoma exikarhi ka matiko ya matimba lamakulu.
Nyimpi yo Titimela (kwalomu ka 1945 ku ya 1991) a yi ri mphikizano wo tika exikarhi ka i-USA na i-USSR. A yi vitaniwa 'yo titimela' hikuva matiko lawa mambirhi ya matimba lamakulu a ma nga tshamanga ma lwa hi ku kongoma - nyimpi yo kongoma a yi ta lovisa misava hi swibelelo swa nyukliya. Ematshan'weni ya sweswo a ma phikizana hi ku kanyakanya (vuhloti), propaganda, vun'we bya matiko na mphikizano wa swibelelo (arms race).
- Yuropa yi averiwe yi va ntlawa wa le Vupeladyambu (lowu rhangeriweke hi USA) na ntlawa wa le Vuxa (lowu rhangeriweke hi USSR).
- Hi 1946 Winston Churchill u vule leswaku 'Xisirhelelo xa Nsimbi' (Iron Curtain) xi wele exikarhi ka Yuropa.
- Tlhelo rin'wana na rin'wana a ri ringeta ku hangalasa tidyondzo ta rona eka matiko man'wana emisaveni hinkwayo.
Speaker notes
Hlamusela 'bloc/ntlawa' - ntlawa wa matiko lama nga eka tlhelo rin'we. Hlamusela 'Xisirhelelo xa Nsimbi' (Iron Curtain) tanihi ntila lowu anakanyiwaka, ku nga ri rihlaba ra xiviri, lowu averaka mademokirasi ya makete ya le Vupeladyambu bya Yuropa eka matiko ya khominizimu lawa a ma lawuriwa hi Soviet le Vuxa bya Yuropa. Kandziyisa ntsandzeko lowukulu: ku chava ku lovisiwa hinkwako hi nyukliya hi kona loku siveleke nyimpi leswaku yi nga tshuki yi va 'yo hisa' exikarhi ka matiko mambirhi ya matimba lamakulu.
Khapitalizimu na Khominizimu
Enhlokweni ya Nyimpi yo Titimela a ku ri mianakanyo mimbirhi yo hambana swinene mayelana na ndlela tiko ri faneleke ri fambisiwa ha yona.
Speaker notes
Hlayisa xiyimo lexi xi ringanile naswona xi ri xa ntiyiso, ku nga ri ku avanyisa - mongo i leswaku tlhelo rin'wana na rin'wana a ri pfumela leswaku fambiselo ra rona i ra nkoka ku tlula naswona a ri chava leswaku leri rin'wana ri ta hangalaka. Boxa leswaku entiyisweni matlhelo lawa mambirhi a ma nga hlayisi tidyondzo ta wona minkarhi hinkwayo. Ku hambana loku ka mianakanyo (ideology) hi kona ku hlamuselaka LESWAKU HA YINI mphikizano a wu titwa wu ri wu heleletela: a ku ri ku lwela ndlela misava hinkwayo yi faneleke yi hleleka ha yona.
Mintlawa mimbirhi ya masocha
Matiko mambirhi ya matimba lamakulu ma akile vun'we bya masocha (alliances) ku sirhelela mintlawa ya wona.
NATO, 1949
North Atlantic Treaty Organisation - i-USA na vanakulobye va yona va le Vupeladyambu va tshembisane ku sirhelelana.
Warsaw Pact, 1955
I-USSR na vanakulobye va yona va le Vuxa bya Yuropa va akile vun'we bya wona bya masocha byo hlamula.
Misava hinkwayo ya languta
Matiko hinkwako a ma sindzisiwa ku hlawula tlhelo - kumbe ku ringeta ku tshama ma 'nga hlangananga na tlhelo' (non-aligned).
Speaker notes
Hlamusela leswaku vun'we (alliance) byi vula leswaku ku hlaseriwa ka xirho xin'we swi hlayeriwa tanihi ku hlaseriwa ka hinkwavo. NATO yi rhangile (1949); Warsaw Pact a ku ri nhlamulo ya Soviet (1955). Nghenisa 'non-aligned' - matiko yo tala lama nga ha ku kuma ntshunxeko, ngopfu-ngopfu le Afrika na Asia, a ma ringeta ku nga hlanganeli tlhelo rin'wana na rin'wana. Leswi swi hlela tislayidi leti taka mayelana na Afrika.
Dorobo leri averiweke: Berlin
Dorobo ra Jarimani ra Berlin ri ve yin'wana ya tindhawu ta khombo swinene eNyimpini yo Titimela.
Endzhaku ka nyimpi, Jarimani na nhlokodorobo ya yona Berlin swi averiwe exikarhi ka matiko ya matimba lamakulu. Hi 1948-1949 i-USSR yi sirhelele West Berlin, yi tsemela swakudya na mafutha. Vupeladyambu byi hlamule hi Berlin Airlift, byi ha ha nisa mihakelo hi nsuku na nivusiku - naswona vahaha-timbhakela ta Afrika-Dzonga va teke xiave eka Berlin Airlift leyi.
- Hi 1961 le Vuxa va akile Rihlaba ra Berlin (Berlin Wall) ku sivela vanhu ku balekela eVupeladyambu.
- Rihlaba leri ri ve xikombiso xa dumaka swinene xa misava leyi averiweke.
- Loko Rihlaba ri wa hi 1989, ri kombisile leswaku Nyimpi yo Titimela yi ri karhi yi hela.
Speaker notes
Tirhisa xihlanganiso xa laha kaya - vahaha-timbhakela va South African Air Force va hahile eBerlin Airlift - ku kombisa vadyondzi leswaku hambi Afrika-Dzonga leyi nga kule a yi katsekile. Landzelela ndlela ya Rihlaba: ri akiwile hi 1961 ku phasela vanhu le Vuxa, ri hlutiwile hi 1989 loko Nyimpi yo Titimela yi wa. Rihlaba i xikombiso xa samende lexi hetisekeke xa mianakanyo ya 'Xisirhelelo xa Nsimbi' (Iron Curtain) leyi humaka eka slayidi 4.
Mphikizano wa swibelelo na mphikizano wa mbuyangwana
Matlhelo hinkwawo ma akile swibelelo swa matimba lamakulu ngopfu - swo ringana ku lovisa misava minkarhi yo tala.
Eka mphikizano wa swibelelo (arms race) tiko rin'wana na rin'wana ra matimba lamakulu a ri ringeta ku aka swibelelo swo tala na swo dlaya ku tlula lerin'wana, ku katsa bomba ra hayidrojeni (hydrogen bomb) leri nga na matimba lamakulu ku tlula. Leswi swi tumbuluxile ku ringana loku chavisaka loku minkarhi yin'wana ku vuriwaka 'ku lovisana loku tiyisisiweke' (mutually assured destruction) - loko tlhelo rin'wana ri hlasela, matlhelo hinkwawo a ma ta lovisiwa.
- Hi va-1960 matlhelo mambirhi a ma ri ni mimisayili ya nyukliya ya magidi.
- Mphikizano wu tlulele embuyangwaneni: i-USSR yi humese Sputnik, satelayiti yo sungula, hi 1957.
- Vana va xikolo eka matiko man'wana a va tolovela 'ku duck and cover' loko ku hlaseriwa hi nyukliya.
Speaker notes
Hlamusela 'ku lovisana loku tiyisisiweke' (MAD) hi ku olova: ku hava tlhelo leri a ri navela ku hlasela ro sungula hikuva na rona a ri ta lovisiwa. 'Ku ringana loku ka ku chava' loku ku hlayise kurhula ko ka ku nga tiyanga. Hlanganisa mphikizano wa swibelelo na mphikizano wa mbuyangwana - Sputnik (1957) yi hlamarise USA yi tlhela yi yi susumeta ku fika eNwetini hi 1969. Xihlanganiso xa 'duck and cover' xi pfuna vadyondzi ku twisisa ndlela vanhu ntsena a va hanya ha yona na ku chava ka nyukliya.
Mholovo wa Mimisayili wa Cuba
Ku ringana masiku ya khume-nharhu hi 1962 misava yi tshinele swinene enyimpini ya nyukliya ku tlula minkarhi hinkwayo.
Hi 1962 i-USSR yi sungule ku veka mimisayili ya nyukliya exihlaleni xa Cuba, ekusuhi na ntsimu wa USA. Presidente wa USA John F. Kennedy u kombele leswaku yi susiwa naswona u sirhelele xihlala. Ku ringana masiku ya khume-nharhu yo tika misava yi tshamile yi khome moya.
- Murhangeri wa Soviet Nikita Khrushchev u tiyimisele ku susa mimisayili.
- Ku hakela, i-USA yi pfumelele hi xihundla ku susa mimisayili eTurkey na ku nga hlaseli Cuba.
- Mholovo lowu wu kombisile ndlela Nyimpi yo Titimela a yi nga hundzuka ha yona hi ku olova yi va nyimpi ya nyukliya.
Speaker notes
Veka xiyimo: Cuba i munakulobye wa khominizimu wa USSR ekusuhi swinene na USA, kutani mimisayili ya Soviet kona yi chavisile USA. Vula varhangeri vambirhi - Kennedy (USA) na Khrushchev (USSR). Kandziyisa leswaku ntwanano lowu wu heriseke mholovo a wu ri ntwanano, ku nga ri ku hlula ka tlhelo rin'we, naswona swiphemu swin'wana (ku susa mimisayili ya USA eTurkey) swi hlayisiwe hi xihundla. Lexi i xikombiso lexi tlhamuselaka kahle ndlela mphikizano wa swibelelo a wu ri ha khombo ha yona.
Nyimpi yo Titimela hi ku kwatsi, 1945-1991
- 1945 Tibomba ta athomu ti wiseriwe eHiroshima na Nagasaki; Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava yi hela
- 1948 Berlin Blockade na Airlift swi sungula
- 1949 NATO yi vumbiwa; USSR yi ringeta bomba ra yona ro sungula ra athomu
- 1957 USSR yi humesa Sputnik, satelayiti yo sungula
- 1961 Rihlaba ra Berlin ri akiwa
- 1962 Mholovo wa Mimisayili wa Cuba
- 1989 Rihlaba ra Berlin ri wa
- 1991 Soviet Union yi tshovekela; Nyimpi yo Titimela yi hela
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi ku tiyisisa dyondzo u nga si hundzukela eka Afrika. Kombela vadyondzi ku vona ndlela: minkarhi ya khombo lerikulu (1948, 1962) yi landzeriwa hi ku rhula ko ka ku nga tiyanga, kutani ku hela ko nonoka ku sukela 1989. Kombisa leswaku Nyimpi yo Titimela yi tekile kwalomu ka malembe ya 46 - ku leha ku tlula vutomi bya vatswari va vadyondzi vo tala.
Mphikizano wa misava hinkwayo eAfrika
Loko matiko ya Afrika ma kuma ntshunxeko, matiko mambirhi ya matimba lamakulu ma phikizanele vunakulobye bya wona.
Ku sukela emakumu ya va-1950 makoloni yo tala ya Afrika ma ve matiko lama tshunxekeke. I-USA na i-USSR hinkwavo va nyike mali, swibelelo na nseketelo ku koka matiko lawa mantshwa eka tlhelo ra wona. Minkarhi yin'wana mphikizano lowu wu pfune ku hlohlotela tinyimpi ta vuyimeri (proxy wars) - tinyimpi laha matiko ya matimba lamakulu a ma seketela matlhelo yo hambana ya kwaleyaya ematshan'weni yo lwa hi ku kongoma.
- Varhangeri vo tala va Afrika va joyinile Nhlangano wa lava nga Hlanganiki na Tlhelo (Non-Aligned Movement), va ala ku hlawula tlhelo.
- Tinyimpi ta le kaya eka matiko yo fana na Angola na Mozambique ti kokile matimba ya Nyimpi yo Titimela.
- Mphikizano wa Nyimpi yo Titimela wu vumbe mpfuno, vuxavisi na madlakela ekondlweni hinkwaro.
Speaker notes
Hlamusela 'nyimpi ya vuyimeri' (proxy war) hi ku olova - matiko ya matimba lamakulu a ma lwa hi ndlela yo kanyakanya hi ku nyika swibelelo na mali eka mintlawa ya le kaya. Hlamusela 'Non-Aligned Movement' - ntlawa wa matiko, yo tala ya wona ma nga ha ku kuma ntshunxeko, lawa ma hlawuleke ku nga vi na ntlawa. Angola i xikombiso xa nkoka lexi yaka eka slayidi leyi landzelaka mayelana na Afrika-Dzonga. Kandziyisa leswaku swiboho leswi endliweke le Washington na Moscow swi ve na vuyelo bya xiviri, minkarhi yin'wana byo dlaya, eka Maafrika ntsena.
Apartheid na Nyimpi yo Titimela
Mfumo wa apartheid wu tirhise ku chava ka Nyimpi yo Titimela ku titshembisa - naswona wu kokele Afrika-Dzonga enyimpini ya ndhawu.
Mfumo wa apartheid wa Afrika-Dzonga wu tithulise eka Vupeladyambu tanihi munakulobye wa matimba lowu lwisanaka na khominizimu (anti-communist). Wu tirhise ku chava ka khominizimu ku tiyisisa ku pfotlosa vakaneti - xikombiso hi Suppression of Communism Act of 1950, leyi tsariweke hi ku anama swinene lerova a yi ta miyeta hambi i muni wa apartheid.
- Mfumo wu thye valweri va ntshunxeko vo tala 'makhomanisi' ku va onhela.
- Masocha ya Afrika-Dzonga ma lwile eAngola, laha ma hlangeneke na masocha ya Cuba lama a ma seketela tlhelo rin'wana.
- Loko Nyimpi yo Titimela yi hela kwalomu ka 1989-1990, nseketelo wun'wana wa Vupeladyambu eka apartheid wu wile, wu pfuna ku pfula nyangwa ya mimbulavurisano.
Speaker notes
Lowu i slayidi wa nkoka wa 'kutani swi vula yini eka hina?'. Mianakanyo mikulu mimbirhi: (1) endzeni, varhangeri va apartheid va tirhise ku chava ka misava hinkwayo ka khominizimu tanihi xivangelo xo yirisa, ku pfalela na ku miyeta vakaneti - hlanganisa na Suppression of Communism Act. (2) ehandle, Afrika-Dzonga yi kokeriwile enyimpini ya vuyimeri ya Nyimpi yo Titimela le Angola, ku katsa na ku lwa na masocha ya Cuba. Byela vadyondzi leswaku ku thya vakaneti 'makhomanisi' a ku ri qhinga ra tipolitiki minkarhi yo tala, ku nga ri nhlamuselo ya ntiyiso. [SME] Tiyisisa xiyimo xa vuenti lexi languteriwaka mayelana na Angola/Border War eka Grade 9 naswona u kambela ndlela ya ku hundzuka ka nseketelo wa Vupeladyambu kwalomu ka 1990.
Swivutiso swo pfuxeta
Tirhisa leswi u swi dyondzeke ku hlamula swivutiso leswi swa xiyimo xa CAPS.
Hlamula hi swivulwa leswi heleleke. Tinhlayo leti nga eka swikandza ti komba vuenti lebyi languteriwaka.
Q. Hlamusela leswaku ha yini mphikizano exikarhi ka USA na USSR a wu vitaniwa Nyimpi 'yo Titimela'. (4 marks)
Q. Hlamusela ndhawu YIN'WE yo hisa ya Nyimpi yo Titimela (Berlin KUMBE Cuba) naswona u hlamusela leswaku ha yini a yi ri ya khombo swinene. (6 marks)
Q. Hlamusela TINDLELA TIMBIRHI leti Nyimpi yo Titimela yi khumbeke Afrika kumbe Afrika-Dzonga ha tona. (4 marks)
Speaker notes
Tirhisa leswi tanihi ntirho wo tsala kumbe mbulavurisano wa tlilasi. Ku averiwa ka timaki ku landzela tindlela ta CAPS ta ku sekela eka tinhlovo na ku tsala tindzimana: tinhlamulo ta timaki ta 4 ti lava tiphuzu to hlaya to olova; nhlamulo ya timaki ta 6 yi lava ndzimana yo koma leyi nga na xivangelo na vuyelo. Khutaza vadyondzi ku tirhisa marito ya nkoka ya dyondzo: superpower, ideology, arms race, proxy war, anti-communism.
Ha yini Nguva ya Nyukliya na Nyimpi yo Titimela swa ha ri swa nkoka
Mphikizano lowu nga tshamanga wu va nyimpi yo kongoma wu hundzule misava hinkwayo - ku katsa na tiko ra hina.
Tibomba ta athomu ta 1945 ti nyike vanhu matimba yo tilovisa voxe, naswona Nyimpi yo Titimela leyi landzeleke yi averile misava ku ringana kwalomu ka malembe ya 50. Yi herile hi kurhula kwalomu ka 1989-1991 loko Rihlaba ra Berlin ri wa naswona Soviet Union yi tshovekela.
- Swibelelo swa nyukliya swa ha ri kona, kutani tibuyelo ta Nguva ya Nyukliya swa ha ri na hina namuntlha.
- Nyimpi yo Titimela yi vumbe ntshunxeko, tinyimpi na tipolitiki eAfrika hinkwayo.
- Le Afrika-Dzonga, ku hela ka yona ku pfune ku endla ndhawu ya ku hundzukela eka demokirasi hi va-1990.
Speaker notes
Gimeta hi ku vuyela eka mianakanyo mimbirhi ya slayidi 1: Nguva ya Nyukliya na Nyimpi yo Titimela. Kandziyisa mongo wa ntshembo lowu nge Nyimpi yo Titimela yi herile ku nga vanga na khombo ra nyukliya leri a ri chaviwa, naswona hi kurhula ntsena. Hlanganisa na vutomi bya vadyondzi: Afrika-Dzonga ya demokirasi leyi va yi tivaka yi humeleriwe hi xiphemu eka misava leyi a yi cinca loko Nyimpi yo Titimela yi hela. Leswi swi hlanganisa na yunithi ya Grade 9 Term 3 mayelana na tindhawu to hundzuka ematimwini ya Afrika-Dzonga.
- Grade
- Grade 9
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Nuclear Age and the Cold War
- Resource type
- Presentation