Nḓila ye muya-fhisi (steam), zwiḓinḓa (factories) na maḓorobo zwa shandula ngayo Britain - na nḓila ye ḽeneḽi ḓumbu ḽa tshanduko ḽa swikela ngayo vhupembe ha Afrika.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri ndi mitshini na zwithu zwa u leludza vhutshilo zwifhio zwine vha zwi shumisa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwine zwa ṱoḓa zwiḓinḓa, magetsi kana mafuthelo uri zwi vhe hone. Ṱalutshedzani zwipiḓa zwivhili zwa ino thero: u thoma Nyshanduko ya Indasitiri ye ya thoma ngei Britain, nga murahu nḓila ye ṱhoḓea ya thundu ya vhukuma, mimaraga na vhashumi zwa kokodzela ngayo vhupembe ha Afrika kha ḽino shango ḽa indasitiri - nga maanḓa nga daimonde na musuku. Ṱalutshedzani 'nyshanduko' sa tshanduko khulwane na ya u ṱavhanya kha nḓila ine vhathu vha tshila na u shuma ngayo.
U bva miṅwahani ya vho-1760, Britain ḽo shanduka u bva kha u ita thundu nga zwanḓa u ya kha u i ita nga mitshini ngei zwiḓinḓani.
Nyshanduko ya Indasitiri yo vha i tshifhinga, tshe tsha thoma ngei Britain vhukati ha vho-1700, musi mitshini miswa na masina maswa a maanḓa zwo tendela vhathu u bveledza thundu nga u ṱavhanya na nga vhunzhi vhuhulu u fhira tshe zwa vha zwo ita nga phanḓa. Mushumo wo bva miḓini na kha zwikwama zwiṱuku wa ya kha zwiḓinḓa (factories) zwihulwane.
- Phanḓa: vhathu vhanzhi vho vha vha tshi lima mavu na u ita thundu nga zwanḓa hayani.
- Nga murahu: vhathu vhanzhi vho shuma mitshini ngei zwiḓinḓani zwiḓoroboni na maḓoroboni.
- Britain ḽo ranga phanḓa ngauri ḽo vha ḽi na malasha, tsimbi, tshelede ya u shumisa na dzindila dza vhurabelani kha muvhuso waḽo woṱhe (empire).
Speaker notes
Ombedzelani u bvela phanḓa na tshanduko. Vhathu vho vha vha tshi dzulela u ita nguvho, zwishumiswa na midodo - fhedzi nga zwanḓa na nga vhunzhi vhuṱuku. Nyshanduko yo vha i kha vhuhulu na luvhilo. Ḓivhadzani muhumbulo wa uri u ranga phanḓa ha Britain ho vha ho ḓitika nga lupfumo na thundu ya vhukuma ye ya bva kha dzikholoni dzaḽo dza nnḓa, zwine zwa vha zwa ndeme musi ri tshi swika kha vhupembe ha Afrika.
Injini ya muya-fhisi yo ṋea zwiḓinḓa tshiko tsha maanḓa tshi fhulufhedzeaho tshi sa ḓitiki nga milambo kana muya.
Mitshini ya u thoma yo vha i tshi shukumedzwa nga maṱaga a maḓi (water wheels), zwenezwo zwiḓinḓa zwo vha zwi tshi fanela u fhaṱwa tsini na milambo i tshimbilaho nga luvhilo. Kha vho-1760 na vho-1770 muḓivhi wa zwa injinia wa Scotland James Watt o khwiṋisa vhukuma injini ya muya-fhisi (steam engine), ye ya vha i tshi fhisa malasha u vhilisa maḓi na u shukumedza mitshini. Zwino tshiḓinḓa tsho vha tshi tshi nga fhaṱwa naho hu ngafhi.
- Injini dza muya-fhisi dzo pomba maḓi u bva migodini milapfu ya malasha na ya tsimbi.
- Dzo ṋea maanḓa mitshini ya u dzeka na u luka ngei zwiḓinḓani zwa mikumba (textile mills).
- Nga murahu dzo shukumedza zwiṱimela na zwikepe, zwi tshi hwala thundu na vhathu nga u ṱavhanya.
Speaker notes
Litshani saintsi i vhe leluwa: fhisani maḓi a vhe muya-fhisi, muya-fhisi u sukumedza phisiṱoni, phisiṱoni ya rembulusa ḽivhili ḽine ḽa shukumedza mitshini. Mbofholowo khulwane ye injini ya Watt ya ṋea ndi ya fhethu - zwiḓinḓa zwo vha zwi sa tsha fanela u dzula tsini na mulambo. Ṱanganyani na phanḓa: malasha, mafuthelo o fusha injini ya muya-fhisi, a vha iṅwe ya indasitiri dzo hulaho nga luvhilo lwo kalulaho.
Mitshini, vhashumi na tshifhinga tsho vhewaho zwo kuvhanganywa fhasi ha thanda nthihi.
Mitshini
Mitshini mihulwane ya maanḓa yo ita nga miṱhaḓuku zwe zwa vha zwi tshi dzhia awara kha mushumi a tshi ita nga zwanḓa.
Watshi
Vhashumi vho vha vha tshi fanela u swika nga tshifhinga na u shuma miṱani milapfu yo vhewaho ye ya vhidzwa nga bele ya tshiḓinḓa.
Muholo
Vhathu vha si tsha ita thundu yoṱhe; vho vha vha tshi holelwa u ita mushumo muṱuku muthihi ḓuvha ḽoṱhe.
Speaker notes
Shumisani hedzi khaḓa tharu u ṱalutshedza zwe zwa vha zwiswa kha mushumo wa zwiḓinḓa: ndayo nga watshi, u kovhekanya mushumo u vhe miṱani miṱuku i dovhololwaho, na u ḓitika nga muholo hu si nga mavu kana vhutsila. Vhudzisani vhagudiswa uri vha vhambedze na nḓila ye mushumo wa vha wo dzudzanywa ngayo phanḓa - hayani, nga luvhilo lwa muṱa. Hezwi zwi dzudzanya mbadelo ya vhathu kha silaidi i tevhelaho.
Indasitiri ntswa na vhuendedzi vhutswa zwo ḓifusha wa nwothe zwa phaḓalala Britain ḽoṱhe.
Injini dza muya-fhisi dzo vha dzi tshi ṱoḓa malasha (coal), mitshini na zwiṱimela zwo itwa nga tsimbi (iron) na nga murahu simbi (steel), nahone zwiṱimela (railways) zwa muya-fhisi zwo hwala zwoṱhe nga u ṱavhanya kha shango ḽoṱhe. Nga 1830 gogodela ḽa Liverpool na Manchester ḽo vulwa, ḽi tshi sumbedza nḓila ye vhathu na thundu zwa vha zwi tshi nga tshimbila ngayo nga luvhilo.
- U gwa malasha na u ita tsimbi zwo hula zwa vha indasitiri khulwane.
- Zwiṱimela na dzikhandaḽa (canals) zwo ṱanganya migodi, zwiḓinḓa, maḓorobo na dziphoto.
- Zwikepe zwa muya-fhisi zwo hwala thundu ya Britain - zwa dovha zwa ḓisa thundu ya vhukuma - kha muvhuso woṱhe (empire).
Speaker notes
Sumbedzani tshanduko ine ya bveledza iṅwe: muya-fhisi u ṱoḓa malasha, mitshini na zwiṱimela zwi ṱoḓa tsimbi, zwiṱimela zwi hwala zwoṱhe zwa dovha zwa vula mimaraga miswa. Ndi ngazwo vharani vha tshi zwi vhidza 'nyshanduko' - tshanduko nthihi yo ḓisa iṅwe. Ombedzelani vhukwamani na muvhuso (zwikepe na vhurabelani) ngauri zwi ṱanganya zwavhuḓi na uri ndi ngani Britain ḽo anḓadzela kha fhethu ho ngaho vhupembe ha Afrika.
Zwiḓinḓa zwo kokodza vhathu vhanzhi vhukuma u bva mahayani vha ya maḓoroboni ane a khou hula nga u ṱavhanya.
U aluwa ha maḓorobo (urbanisation) zwi amba u hula ha ḓorobo na ḓorobo khulwane musi vhathu vha tshi pfulutshela khazwo. Musi zwiḓinḓa zwi tshi vulwa, mimuḓi ya ṱutshela masimu i tshi ṱoḓa mushumo, nahone maḓorobo a nga Manchester na Birmingham a hula nga u ṱavhanya vhukuma. Nnḓu, maḓi na vhukushi (sanitation) zwo vha zwi tshi kundelwa u swikelela.
- Vhashumi vho tshelekana kha nnḓu dzo dodaho, dza tshiṱuku dzi tsini na zwiḓinḓa.
- U tshelekana na vhukushi vhu si havhuḓi zwo phaḓaladza malwadze.
- Lwa u thoma, mashango manzhi o vha na vhathu vhanzhi vha tshi dzula maḓoroboni u fhira vhe kha masimu.
Speaker notes
Ṱalutshedzani u aluwa ha maḓorobo zwo ṱwa ngauri ndi ipfi ḽa ndeme ḽa CAPS ḽine ḽa vhuya musi ri tshi sedza Afrika Tshipembe. Linganyisani tshifanyiso: maḓorobo o ṋea mushumo na muholo, fhedzi maḓorobo a u thoma a indasitiri o vha o tshelekana a sa takadzi mutakalo. Vhudzisani vhagudiswa uri ḓorobo ḽavho kana ḽi tsini ḽo hula nga nṱhani ha mishumo - ṱanganyani muhumbulo na shango ḽavho.
Nyshanduko yo bveledza lupfumo lulwe kha vhaṅwe, na mushumo wa u konḓa, wa khombo kha vhanzhi.
Vhaṋe vha zwiḓinḓa na vhavhambadzi vho pfuma, nahone tshigwada tsha vhukati (middle class) tshiswa tsha bvelela. Fhedzi vhashumi vhanzhi - u katela vhafumakadzi na vhana - vho shuma miṱani milapfu kha zwiḓinḓa na migodi ya khombo vha tshi holelwa zwiṱuku. Nga u ya ha tshifhinga, vhashumi vho vhumba dziyunioni dza vhashumi (trade unions) vha lwela milayo ya u vha tsireledza.
- Vhana vho shuma kha zwiḓinḓa na migodi, nahone vhanzhi vho huvhala. [SME] Khwaṱhisedzani miṅwaha kana zwidodombedzwa zwo teaho hu sa athu shumiswa.
- Vhalwelaphanḓa (reformers) vho kunda milayo ye ya linganyisa awara dza mushumo na mushumo wa vhana.
- Matshilisano o pambulwa nga maanḓa a tshigwada tsha vhapfumi vhane vha vha na thundu na tshigwada tsha vhashumi.
Speaker notes
Farani hezwi nga vhulondi: mbuno ndi ya uri u dzhena ha indasitiri ho ḓisa mvelaphanḓa na vhushai nga tshifhinga tshithihi. Ombedzelani tshiitisi na mvelelo - zwiimo zwi si zwavhuḓi zwo ita uri vhashumi vha vhumbe dziyunioni na u lwela milayo ya tshanduko. Tshiga tsha [SME] tshi sumbedza ṱhaluso ya mushumo wa vhana: litshani i vhe yo doweleaho arali muvhusuludzi a sa ṋei miṅwaha kana zwidodombedzwa zwo khwaṱhisedzwaho. Muhumbulo uyu wa tshigwada tsha vhaṋe tsha vhapfumi na tshigwada tsha vhashumi u ya kha migodi ya Afrika Tshipembe.
- 1764 Spinning jenny i ṱavhanyisa u itwa ha thambo (thread)
- 1769 James Watt o ṅwalisa injini yawe ya muya-fhisi yo khwiṋiswaho
- 1785 Power loom i ita uri u luka hu itwe nga mutshini
- 1825 Gogodela ḽa u thoma ḽa muya-fhisi ḽa vhathu (u bva Stockton u ya Darlington)
- 1830 Gogodela ḽa Liverpool na Manchester ḽa vulwa
- 1840s Britain ndi maanḓa mahulwane a indasitiri kha shango ḽoṱhe
Speaker notes
Shumisani ino nzudzanyo ya tshifhinga u khwaṱhisa tshipiḓa tsha Britain tsha thero ri sa athu u pfuka u ya vhupembe ha Afrika. Vhudzisani vhagudiswa uri vha wane phethene: mitshini ya mikumba u thoma, nga murahu maanḓa a muya-fhisi, nga murahu zwiṱimela zwi hwalaho zwoṱhe. Sumbedzani uri hedzi ḓaṱa ndi zwifhaṱuwo zwa tshanduko zwi tsini, hu si zwiitea zwa ndeme fhedzi. [SME] Muvhusuludzi u fanela u khwaṱhisedza ḓaṱa dzo teaho na nzudzanyo ya vhutsila ya SAHO hu sa athu gandiswa.
Britain ḽa indasitiri ḽo vha ḽi tshi ṱoḓa thundu ya vhukuma, mimaraga miswa na vhashumi vha tshiṱuku - ḽa sedza dzikholoni dzaḽo.
Zwiḓinḓa zwa Britain zwo vha zwi tshi ṱoḓa thundu ya vhukuma (raw materials) i ngaho khumba (cotton), mavhudzi a nngu (wool) na tsimbi, nahone vhavhambadzi vhaḽo vho vha vha tshi ṱoḓa mimaraga miswa (new markets) ya u rengisa thundu yo fhelaho. Hezwi zwo kokodza Britain u anḓadza muvhuso waḽo (empire), u katela na kha vhupembe ha Afrika. Musi daimonde na nga murahu musuku zwi tshi wanala hafha, u kokodzela henedzo ha engedzea vhukuma.
- Ikonomi dza indasitiri dzo vha dzi tshi ṱoḓa thundu ye dzikholoni dza vha dzi tshi kona u i ṋea.
- Tshelede na mitshini zwa Britain zwo dzhena u gwa migodi na u fhaṱa zwiṱimela.
- Kanzhi hezwi zwi vhidzwa Nyshanduko ya Miṋa (Mineral Revolution) ngei Afrika Tshipembe.
Speaker notes
Ṱanganyisani zwipiḓa zwivhili zwa thero khagala. Maanḓa mathihi e a dzhenisa Britain kha indasitiri - u ṱoḓa thundu ya vhukuma, mimaraga na mbuelo - o dovha a shandula vhupembe ha Afrika. Ḓivhadzani 'Nyshanduko ya Miṋa' sa dzina ḽa henefha ḽa tshanduko ya u ṱavhanya ya indasitiri ya Afrika Tshipembe, yo shukumedzwaho nga u gwa miṋa hu si nga mikumba. Heḽi ndi tenda ḽa ny pfululuwo ya ngudo.
U wanala ha daimonde zwo shandula tshiṱiraga tsho dzikaho tsha vha ḓorobo ḽa migodi ḽi khou hula nga u ṱavhanya vhukuma.
U bva 1867 daimonde dzo wanala tsini na milambo ya Orange na Vaal, nahone khuvhanganyo khulwane ya thoma tsini na henefha ho vhaho Kimberley. Zwigidi zwa vhagwi zwo gwa Big Hole (Buli Ḽihulwane) ḽo ḓivheaho. Nga 1888 Cecil John Rhodes o kuvhanganya migodi fhasi ha khamphani yawe, De Beers Consolidated Mines, a wana vhulanguli ha vhunzhi ha daimonde dza shango ḽoṱhe.
- Kimberley ḽo hula ḽa vha ḽiṅwe ḽa maḓorobo mahulwane vhupembe ha Afrika.
- Vhagwi vhaṱuku vho ṱuṱuwedzwa nga nnḓa musi dzikhamphani dza vhapfumi dzi tshi dzhia vhukoni.
- Vhashumi vha vhathu vhatsu vho dzudzwa kha dzikhomphaundu (compounds) dzo valeaho vha holelwa zwiṱuku vhukuma u fhira vhashumi vhatshena.
Speaker notes
Kimberley ndi tsumbo ya u thoma yo tou vhonalaho ya Nyshanduko ya Miṋa. Mihumbulo mihulwane mivhili: khuvhanganyo yo bveledza ḓorobo ḽihulu ḽa indasitiri nga ngomu ha shango, na uri vhulanguli ho ṱavhanya u fhira u bva kha vhagwi vhanzhi vhaṱuku u ya kha dzikhamphani ṱhukhu dza maanḓa dzo rangwaho phanḓa nga Rhodes. Ḓivhadzani sisiṱeme ya khomphaundu na mushumo wa vhapfuluwi zwiṱuku hafha; silaidi i tevhelaho i ya bvela phanḓa nazwo. [SME] Khwaṱhisedzani u vhambedza Eureka (1867) na Kimberley 'New Rush' (1871) arali ḓaṱa dzo teaho dzi tshi ṱoḓea.
U wanala ha musuku nga 1886 zwo bveledza Johannesburg na u ita uri Afrika Tshipembe i vhe ya ndeme kha ikonomi ya shango ḽoṱhe.
Nga 1886 muhwa muhulwane wa musuku (gold reef) wo wanala kha Witwatersrand, nahone ḓorobo ḽa migodi ḽa Johannesburg ḽa bvelela nga miṅwedzi mituku. Musuku wo vha u nnḓani fhasi vhukuma, nga zwenezwo u u gwa ho vha hu tshi ṱoḓa mitshini ya thengo khulwane, dzikhamphani khulwane na tshivhalo tshihulwane vhukuma tsha vhashumi.
- Johannesburg ḽa vha ḓorobo ḽine ḽa khou hula nga luvhilo lwo kalulaho vhupembe ha Afrika.
- U gwa mugodi wo dzikaho zwo ṱoḓa tshelede nnzhi, ngauri dzinnḓu dza migodi (mining houses) dzo hula dza vha na maanḓa vhukuma.
- Musuku wo ita uri Afrika Tshipembe i vhe ya ndeme kha Britain na kha ikonomi ya shango ḽoṱhe.
Speaker notes
Vhambedzani daimonde na musuku. Daimonde dzo vha dzi tshi nga nongwa tsini na nṱha kha u thoma; musuku wa Witwatersrand wo vha u nnḓani vhukuma na wa vhuimo ha fhasi, nga zwenezwo u bva mathomoni wo vha u tshi ṱoḓa mitshini mihulwane, migodi milapfu na tshelede nnzhi vhukuma. Ndi ngazwo dzikhamphani dza migodi dza maanḓa na tshivhalo tshihulwane tsha vhashumi zwa bvelela nga u ṱavhanya. Johannesburg ndi tsumbo yo tou vhonalaho ya Afrika Tshipembe ya u aluwa ha maḓorobo ho shukumedzwaho nga indasitiri.
Migodi yo shandula hune na nḓila ye Vhaafrika vha vhupembe vha dzula na u shuma ngayo.
Migodi yo vha i tshi ṱoḓa tshivhalo tshihulwane tsha vhashumi vha tshiṱuku. Vhanna vhanzhi vhatsu vho tshimbila lwendo lulapfu u bva mahayani a mahayani u ya u shuma migodini lwa miṅwedzi - sisiṱeme ya mushumo wa vhapfuluwi (migrant labour) - ngeno mimuḓi yavho i tshi sala nnḓa. Vhashumi vho dzula kha dzikhomphaundu (compounds) dzo tshelekanaho, vho holelwa muholo muṱuku, vha tshi fanela u hwala zwitupa (passes) zwe zwa vha zwi tshi langa u tshimbila havho.
- Mithelo (taxes) na u xelelwa nga mavu zwo ṱuṱuwedza vhanna vhanzhi vha mahayani u ṱoḓa mushumo wa migodi.
- U fhambana nga lukanda kha muholo na nnḓu zwo vhewa ngomu kha sisiṱeme ya migodi.
- Ṱhanganyelo iyi ya mushumo wa vhapfuluwi na vhulanguli ha lukanda zwo vhumba Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tshilapfu nga murahu ha 1900.
Speaker notes
Iyi ndi silaidi ya ṱhukhu vhukuma - i sumbedzeni nga mafhungo ngoho na nga vhulondi. Ikonomi ya miṋa a yo ngo tou bveledza lupfumo na maḓorobo fhedzi; yo bveledza sisiṱeme ya mushumo wa vhapfuluwi, dzikhomphaundu, muholo muṱuku wa lukanda na ndayo ya zwitupa zwe zwa ita vhushai vhukuma na u fhandekanya mimuḓi. Itani vhukwamani na tshipiḓa tsha Britain: samusi vhashumi vha Britain vho sedzana na zwiimo zwi konḓaho na matshilisano o fhandekanaho, ikonomi ya migodi ya Afrika Tshipembe yo bveledza u sa lingana ho dzikaho - hafha ho dzudzanywa nga lukanda. Hezwi zwi ṱanganya na thero dza nga murahu dza khethululo na apartheid.
Maanḓa a fanaho a indasitiri o bveledza tshanduko dzi fanaho fhethu huvhili ho fhambananaho vhukuma.
Speaker notes
Shumisani ino silaidi ya u vhambedza thivhili u bveledza vhutsila ha CAPS ha u vhambedza. Zwifanaho: u hula ha indasitiri ho ṱavhanyaho, maḓorobo a hulaho nga u ṱavhanya, u fhambana ho ṱwaho vhukati ha vhaṋe na vhashumi. Phambano khulwane: Afrika Tshipembe u fhambana honoho ho dzudzanywa nga lukanda, nahone vhashumi vhanzhi vho vha vhapfuluwi. Litshani vhagudiswa vha ambe tshifanaho tshithihi na phambano nthihi nga maipfi avho vha sa athu u vhona zwikoloumu.
Muya-fhisi na zwiḓinḓa zwo shandula Britain; daimonde na musuku zwo kokodzela vhupembe ha Afrika kha ḽino shango ḽa indasitiri.
Nyshanduko ya Indasitiri yo pfulusela mushumo kha zwiḓinḓa zwi shumaho nga mitshini, ya ḓadza maḓorobo nga vhathu, ya pambula matshilisano vhukati ha vhaṋe (owners) na vhashumi. Ṱhoḓea ya Britain ya thundu na mimaraga, khathihi na u wanala ha daimonde na musuku, zwo ḓisa nyshanduko iyi ya u ṱavhanya ya indasitiri kha vhupembe ha Afrika nga tshivhumbeo tsha Nyshanduko ya Miṋa (Mineral Revolution).
Q. Ṱalutshedzani nḓila ye injini ya muya-fhisi ya shandula ngayo nḓila ye thundu ya vha i tshi itwa ngayo ngei Britain. (4 marks)
Q. Ṱalusani nḓila mbili dze u wanala ha daimonde na musuku zwa shandula ngadzo vhutshilo vhupembe ha Afrika. (6 marks)
Q. Ṋeani nḓila nthihi ye tshanduko ya indasitiri ya fana ngayo ngei Britain na vhupembe ha Afrika, na nḓila nthihi ye ya fhambana ngayo. (4 marks)
Speaker notes
Valani nga u humela kha mbudziso ya ṱhoho: tshanduko ya Britain yo swikela hani vhupembe ha Afrika? Dovholoni tshanduko - muya-fhisi na zwiḓinḓa, u aluwa ha maḓorobo, u fhandekana ha matshilisano, nga murahu maanḓa mathihi a swika hafha nga u gwa miṋa. Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzo; u kovhekanya marata zwi tevhela sitaela dza CAPS dza u ṅwala ho ḓisendekaho nga tshiko na u ṅwala ho anḓaho. Humbudzani vhagudiswa uri ino thero i dzudzanya mushumo wa nga murahu wa u anḓadzea ha vhukoloni, Nndwa ya Afrika Tshipembe na khethululo.
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Industrial Revolution in Britain and southern Africa
- Resource type
- Presentation