Ndlela leyi mudende (steam), tifekthri na madorobo swi cinceke Britain ha yona - na ndlela leyi magondzo lawa ya ku cinca ya fikeke ha yona eka n'walungwini wa Afrika.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswaku i tihina na swilo swo olova swihi leswi va swi tirhisaka siku ni siku leswi lavaka tifekthri, gezi kumbe petulu leswaku swi va kona. Hlamusela swiphemu swimbirhi swa nhloko-mhaka leyi: ku sungula i Ndzhukano wa Timbewu lowu sunguleke eBritain, kutani ndlela leyi ku lava tinsimbhi to karhi (raw materials), timakete na vatirhi swi koke n'walungwini wa Afrika swi wu nghenisa eka misava yin'we ya vumaki - ngopfu-ngopfu hi tidayimane na nsuku. Hlamusela leswaku 'ndzhukano' i ku cinca ko hatlisa naswona ko enta ka ndlela leyi vanhu va hanyaka na ku tirha ha yona.
Ku sukela kwalomu ka va-1760, Britain yi cincile ku suka eka ku endla swilo hi mavoko ku ya eka ku swi endla hi mitshini etifekthri.
Ndzhukano wa Timbewu a wu ri nkarhi, lowu sunguleke eBritain exikarhi ka va-1700, laha mitshini leyintshwa na tihuvo tintshwa ta matimba swi pfumeleleke vanhu ku humesa swilo hi ku hatlisa swinene na hi vunyingi lebyikulu ku tlula khale. Ntirho wu suke emakaya na le tinkoxweni letitsongo wu ya eka tifekthri letikulu.
- Emahlweni: vanhu vo tala a va rima misava naswona va endla swilo hi mavoko ekaya.
- Endzhaku: vanhu vo tala a va tirha mitshini etifekthri etidorobeni na le madorobeni.
- Britain yi rhangerile hikuva a yi ri na malahla, nsimbhi, mali yo veka na tindlela to bindzula ku tsemakanya mfumo wa yona wa vukoloni.
Speaker notes
Kandziyisa ku ya emahlweni na ku cinca. Vanhu minkarhi hinkwayo a va endla nguvu, swirho na swipfaleni - kambe hi mavoko naswona hi vutsongo. Ndzhukano a wu ri eka vukulu na rivilo. Nghenisa mianakanyo ya leswaku ku rhanga ka Britain a ku titshege hi rifuwo na tinsimbhi to karhi leti tekiweke etikweni ta yona ta le handle, leswi swi va swa nkoka loko hi fika eka n'walungwini wa Afrika.
Injini ya mudende yi nyike tifekthri xihlovo xa matimba lexi tshembekaka lexi a xi nga titshegi hi milambu kumbe moya.
Mitshini yo sungula a yi tirhisiwa hi mavhilwa ya mati, kutani tifekthri a ti fanele ti akiwa ekusuhi na milambu leyi khulukaka hi matimba. Eka va-1760 na va-1770, injiniya wa le Scotland James Watt u antswisile swinene injini ya mudende, leyi a yi hisa malahla ku bilisa mati ni ku fambisa mitshini. Sweswi fekthri a yi nga akiwa kwihi na kwihi.
- Tiinjini ta mudende ti pompile mati ehandle ka migodi yo enta ya malahla na ya tinsimbhi.
- Ti fambisile mitshini yo hluvula na yo luka etifekthrini ta swiluvelo.
- Endzhaku ti fambisile switimela na swikepe, ti fambisa swilo na vanhu hi ku hatlisa.
Speaker notes
Hlayisa sayense yi olova: hisa mati ma va mudende, mudende wu susumeta pisitoni, pisitoni yi rhendzeleketa vhilwa leri fambisaka mitshini. Ntshunxeko wa nkoka lowu injini ya Watt yi wu nyikeke a ku ri ndhawu - tifekthri a ti nga ha fanelanga ku tshama ekusuhi na milambu. Hlanganisa na leswi taka: malahla, petulu leyi a yi dyisa injini ya mudende, ma va rin'wana wa mabindzu lama kuleke hi ku hatlisa.
Mitshini, vatirhi na tiawara leti vekiweke swi hlengeletiwe ehansi ka lwangu rin'we.
Mitshini
Mitshini leyikulu leyi nga na matimba a yi endla hi timinete leswi a swi teka mutirhi tiawara loko a swi endla hi mavoko.
Wachi
Vatirhi a va fanele va fika hi nkarhi naswona va tirha tishifu to leha leti vekiweke leti sunguriwaka hi mbita ya fekthri.
Miholo
Vanhu a va nga ha endli swilo hinkwaswo; a va hakeriwa muholo ku endla ntirho wun'we lowutsongo siku hinkwaro.
Speaker notes
Tirhisa tikhadi tinharhu leti ku hlamusela leswi a swi ri swintshwa hi ntirho wa fekthri: vululami hi wachi, ku avanyisa ntirho ku va mintirho leyitsongo leyi phindzaphindzeriwaka, na ku titshega hi muholo ku ri hava misava kumbe vutshila. Vutisa swichudeni leswaku va ringanisa leswi na ndlela leyi ntirho a wu hleriwa ha yona emahlweni - ekaya, hi rivilo ra ndyangu hi woxe. Leswi swi veka xiyimo xa ndzhwalo eka vanhu eka slayidi leyi landzelaka.
Mabindzu lamantshwa na ntundzo lowuntshwa swi dyisane naswona swi hangalake ku tsemakanya Britain hinkwayo.
Tiinjini ta mudende a ti lava malahla, mitshini na tiporo a ti endliwa hi nsimbhi naswona endzhaku hi nsimbhi yo tiya (steel), naswona tiporo ta xitimela ta mudende ti rhwale swilo hinkwaswo hi ku hatlisa ku tsemakanya tiko. Hi 1830 ku pfuriwe Liverpool and Manchester Railway, ku kombisa ndlela leyi vanhu na swilo a swi nga ha famba ha yona hi ku hatlisa.
- Ku cela malahla na ku endla nsimbhi swi kule swi va mabindzu lamakulu.
- Tiporo ta xitimela na tikhanari (canals) ti hlanganise migodi, tifekthri, madorobo na tichabuko.
- Swikepe swa mudende swi rhwale swilo swa Britain - naswona swi tisa tinsimbhi to karhi - ku tsemakanya mfumo wa vukoloni.
Speaker notes
Kombisa nghingiriko wa ku cinca: mudende wu lava malahla, mitshini na tiporo swi lava nsimbhi, tiporo ta xitimela ti rhwala swimbirhi swona naswona ti pfula timakete tintshwa. Hi yona mhaka leyi vativi va matimu va ku vitanaka 'ndzhukano' - ku cinca kun'we ku vange kun'wana. Kandziyisa vuhlanganisi na mfumo wa vukoloni (swikepe swa mudende na ku bindzula) hikuva swi hlanganisa hi ku kongoma na leswaku ha yini Britain yi andzile eka tindhawu to fana na n'walungwini wa Afrika.
Tifekthri ti koke vanhu vo tala ku suka emakaya ku ya emadorobeni lama kulaka hi ku hatlisa.
Ku kula ka madorobo (urbanisation) swi vula ku kula ka tidorobo na madorobo loko vanhu va rhurhela eka wona. Loko tifekthri ti pfuriwa, mindyangu yi suke emapurasini yi ya lava ntirho, kutani madorobo yo fana na Manchester na Birmingham ya kule hi ku hatlisa swinene. Tindlu, mati na vutshetsheki a swi nga swi koti ku landzelela.
- Vatirhi va tele va tshama etindlwini letitsongo to olova to khoma vanhu vo tala ekusuhi na tifekthri.
- Ku tshama vanhu vo tala na vutshetsheki byo biha swi hangalase mavabyi.
- Ro sungula, matiko yo tala a ma ri na vanhu vo tala lava tshamaka etidorobeni ku tlula lava tshamaka emisaveni yo rima.
Speaker notes
Hlamusela ku kula ka madorobo hi ku olova hikuva i rito ra nkoka ra CAPS naswona ri tlhelela loko hi languta Afrika-Dzonga. Ringanisa xifaniso: madorobo a ma nyika ntirho na miholo, kambe madorobo yo sungula ya vumaki a ma tshamiwe vanhu vo tala naswona a ma ri hava rihanyo. Vutisa swichudeni leswaku dorobo ra vona kumbe dorobo lero kwihi ekusuhi ri kule hikwalaho ka mintirho - hlanganisa mianakanyo na misava ya vona.
Ndzhukano wu tise rifuwo lerikulu eka van'wana na ntirho wo nonon'hwa, wa khombo eka vo tala.
Van'wini va tifekthri na vabindzuri va fuwile, kutani ku humelele ntlawa wa le xikarhi (middle class) lowuntshwa. Kambe vatirhi vo tala - ku katsa vavasati na vana - a va tirha tiawara to tala etifekthrini na le migodini ya khombo va hakeriwa mali yitsongo. Hi ku famba ka nkarhi, vatirhi va simeke tiyunioni ta vatirhi (trade unions) naswona va lwela milawu yo va sirhelela.
- Vana a va tirha etifekthrini na le migodini, naswona vo tala a va vaviseka. [SME] Tiyisisa malembe kumbe tinhlayo to karhi emahlweni ka ku swi tirhisa.
- Vaantswisi va hlurile milawu leyi pimaka tiawara to tirha na ntirho wa vana.
- Vaaki va aviwe hi ku tiya swinene ku va ntlawa wa vafumi lava nga na rifuwo na ntlawa wa vatirhi.
Speaker notes
Khoma mhaka leyi hi vutihlamuleri: nchumu wa nkoka i leswaku ku maka mabindzu ku tise nhluvuko na ku tikela hi nkarhi wun'we. Kandziyisa xivangelo na vuyelo - swiyimo swo biha swi endle vatirhi va hlengeletana etiyunionini va sindzisa milawu yo antswisa. Xikombiso xa [SME] xi komba vuxokoxoko bya ntirho wa vana: hlayisa swi ri swa ntolovelo handle ka loko muhloli a nyika malembe kumbe tinhlayo leti tiyisisiweke. Mianakanyo leyi ya ntlawa wa vafumi lava nga na rifuwo na ntlawa wa vatirhi yi ya hi ku kongoma eka migodi ya Afrika-Dzonga.
- 1764 Spinning jenny yi hatlisa ku endla ntambhu
- 1769 James Watt u thlela pateni ya injini ya mudende leyi antswisiweke
- 1785 Power loom yi endla ku luka hi mitshini
- 1825 Xitimela xo sungula xa mudende xa vanhu hinkwavo (Stockton ku ya Darlington)
- 1830 Ku pfuriwa Liverpool and Manchester Railway
- 1840s Britain yi va matimba ya vumaki lamakulu emisaveni hinkwayo
Speaker notes
Tirhisa nkarhi lowu ku hlanganisa xiphemu xa Britain xa nhloko-mhaka leyi u nga si tsemakanya u ya eka n'walungwini wa Afrika. Vutisa swichudeni leswaku va kuma xivumbeko: mitshini ya swiluvelo yo sungula, kutani matimba ya mudende, kutani tiporo ta xitimela leti rhwalaka swilo hinkwaswo. Xiya leswaku malembe lawa i tindhawu to hundzuka to ringanyeta, ku nga ri swiendlakalo swa nkoka ntsena. [SME] Muhloli u fanele a tiyisisa malembe hi ku kongoma eka nkarhi wa vutumbuluxi wa SAHO u nga si kandziyisa.
Britain wa vumaki a yi lava tinsimbhi to karhi, timakete tintshwa na vatirhi vo chipa - kutani yi languta eka matiko ya yona ya vukoloni.
Tifekthri ta Britain a ti lava tinsimbhi to karhi (raw materials) to fana na koto, voya na tinsimbhi, naswona vabindzuri va yona a va lava timakete tintshwa ku xavisa swilo leswi hetisisiweke. Leswi swi susumetile Britain ku andzisa mfumo wa yona wa vukoloni, ku katsa na le n'walungwini wa Afrika. Loko tidayimane kutani nsuku swi kumiwa laha, ku koka koloko ku tiyile swinene.
- Timabindzu ta vumaki a ti lava tinsimbhi leti matiko ya vukoloni a ma ta swi kota ku ti nyika.
- Mali na mitshini swa Britain swi nghenile ku cela migodi na ku aka tiporo ta xitimela.
- Leswi hakanyingi swi vitaniwa Ndzhukano wa Swikwembu swa Nsimbhi (Mineral Revolution) eAfrika-Dzonga.
Speaker notes
Hlanganisa swiphemu swimbirhi swa nhloko-mhaka hi ku kongoma. Matimba lawa ya endleke Britain ya va ya vumaki - ku lava tinsimbhi to karhi, timakete na profiti - ya vumbe n'walungwini wa Afrika hi ku hundzuka. Nghenisa 'Ndzhukano wa Swikwembu swa Nsimbhi' (Mineral Revolution) tanihi vito ra le dorobeni ra ku cinca ka vumaki lo hatlisa ka Afrika-Dzonga, loku susumetiweke hi ku cela migodi ku ri hava swiluvelo. Leyi i ndhawu ya ku hundzuka ya dyondzo.
Ku kumiwa ka tidayimane ku hundzule ndhawu leyi rhuleke ku va dorobo ra migodi leri kulaka hi ku hatlisa hlambi vusiku byin'we.
Ku sukela hi 1867 tidayimane ti kumiwe ekusuhi na milambu ya Orange na Vaal, kutani ku sungurile ku tsutsuma lokukulu ekusuhi na laha ku vaka Kimberley. Vaceli va magidi va tele va cele Big Hole leri dumeke. Hi 1888 Cecil John Rhodes u hlanganise migodi ehansi ka khampani ya yena, De Beers Consolidated Mines, a kuma vulawuri bya vunyingi bya tidayimane ta misava hinkwayo.
- Kimberley ri kule ri va rin'wana wa madorobo lamakulu eka n'walungwini wa Afrika.
- Vaceli lavatsongo va sindzisiwe ku suka loko tikhampani leti fuweke ti teka vulawuri.
- Vatirhi va vantima a va tshama etikhampini leti pfariweke (compounds) naswona a va hakeriwa mali yitsongo swinene ku tlula vatirhi va vabasa.
Speaker notes
Kimberley i xikombiso xo sungula xo koma xa Ndzhukano wa Swikwembu swa Nsimbhi. Mianakanyo yimbirhi leyikulu: ku tsutsuma ku vange dorobo lerikulu ra vumaki endzeni ka tiko, naswona vulawuri byi hundzukile hi ku hatlisa ku suka eka vaceli vo tala lavatsongo ku ya eka tikhampani titsongo leti nga na matimba leti rhangeriweke hi Rhodes. Nghenisa sisiteme ya compound na ya vatirhi va ku rhurha hi rhelo laha; slayidi leyi landzelaka yi ta yi hluvukisa. [SME] Tiyisisa xivumbeko xa Eureka (1867) na xa Kimberley 'New Rush' (1871) loko malembe ya kongoma ma lavekile.
Ku kumiwa ka nsuku hi 1886 ku vange Johannesburg naswona ku endle Afrika-Dzonga yi va ya nkoka eka ikhonomi ya misava.
Hi 1886 ku kumiwe ribuwa lerikulu ra nsuku eka Witwatersrand, kutani dorobo ra migodi ra Johannesburg ri humelele hi tin'hweti titsongo. Nsuku a wu ri ehansi swinene ka misava, kutani ku wu cela a swi lava mitshini yo durha, tikhampani letikulu na nhlayo leyikulu swinene ya vatirhi.
- Johannesburg ri va dorobo leri kulaka hi ku hatlisa swinene eka n'walungwini wa Afrika.
- Ku cela migodi yo enta a swi lava mali yo tala, kutani tindlu ta migodi (mining houses) ti kule ti va na matimba lamakulu.
- Nsuku wu endle Afrika-Dzonga yi va ya nkoka eka Britain na eka ikhonomi ya misava hinkwayo.
Speaker notes
Ringanisa tidayimane na nsuku. Tidayimane a ti kumeka ehenhla ka misava eku sunguleni; nsuku wa Witwatersrand a wu ri ehansi swinene naswona wu ri wa xiyimo xa le hansi, kutani ku sukela eku sunguleni a wu lava mitshini yo tika, migodi yo enta na mali yo tala. Hi yona mhaka leyi tikhampani ta migodi leti nga na matimba na vatirhi vo tala swi humeleleke hi ku hatlisa. Johannesburg i xikombiso lexi olovaka ngopfu xa Afrika-Dzonga xa ku kula ka madorobo loku susumetiweke hi vumaki.
Migodi yi vumbe laha na ndlela leyi vaAfrika-Dzonga a va hanyaka na ku tirha ha yona.
Migodi a yi lava vatirhi vo tala, vo chipa. Vavanuna vo tala va vantima a va famba tibanga to leha va suka etindhawini ta le makaya va ya tirha emigodini tin'hweti to tala hi nkarhi - sisiteme ya vatirhi va ku rhurha (migrant labour) - kasi mindyangu ya vona yi sala endzhaku. Vatirhi a va tshama eti-compound leti tshamiweke vanhu vo tala, a va hakeriwa mali yitsongo naswona a va fanele va rhwala tiphasi (passes) leti a ti lawula mifambo ya vona.
- Tibalo (taxes) na ku lahlekeriwa hi misava swi susumete vavanuna vo tala va le makaya ku lava ntirho wa migodi.
- Ku avanyisa hi rixaka eka miholo na tindlu a swi akiwe endzeni ka sisiteme ya migodi.
- Ndzhanganyeto lowu wa vatirhi va ku rhurha na vulawuri bya rixaka wu vumbe Afrika-Dzonga ku fika endzhaku ka 1900.
Speaker notes
Leyi i slayidi leyi twelaka ngopfu - yi nyike hi ndlela ya ntiyiso na hi vukheta. Ikhonomi ya swikwembu swa nsimbhi a yi vumbanga ntsena rifuwo na madorobo; yi vumbe sisiteme ya vatirhi va ku rhurha, ti-compound, miholo ya le hansi ya rixaka na vulawuri bya tiphasi leswi vangeke ku tikela ka ntiyiso na ku avanyisa mindyangu. Endla vuhlanganisi na xiphemu xa Britain: tanihi leswi vatirhi va Britain a va langutane na swiyimo swo tika na vaaki lava avanyisiweke, ikhonomi ya migodi ya Afrika-Dzonga yi vange ku nga ringani ku enta - laha ku hleriwa hi tlhelo ra rixaka. Leswi swi hlanganisa na tinhloko-mhaka ta le mahlweni ta ku hambanisiwa (segregation) na apartheid.
Matimba yo fana ya vumaki ya vange ku cinca ko fana etindhawini timbirhi to hambana swinene.
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi yo ringanisa hi tlhelo na tlhelo ku humesa vutshila bya CAPS bya ku ringanisa. Ku fana: ku kula ka vumaki lo hatlisa, madorobo lama kulaka hi ku hatlisa, ku avanyisa loko tiyeke exikarhi ka van'wini na vatirhi. Ku hambana ka nkoka: eAfrika-Dzonga ku avanyisa loko a ku hleriwa hi rixaka, naswona vatirhi a va ri va ku rhurha ngopfu. Endla leswaku swichudeni swi ringanyeta ku fana kun'we na ku hambana kun'we hi marito ya vona u nga si kombisa tikholomo.
Mudende na tifekthri swi hundzule Britain; tidayimane na nsuku swi koke n'walungwini wa Afrika ku wu nghenisa eka misava yin'we ya vumaki.
Ndzhukano wa Timbewu wu suse ntirho wu wu yisa etifekthrini leti tirhaka hi mitshini, wu tate madorobo hi vanhu, naswona wu avanyise vaaki ku va van'wini na vatirhi. Ku lava ka Britain tinsimbhi na timakete, swin'we na ku kumiwa ka tidayimane na nsuku, swi tise ku cinca loku ka vumaki lo hatlisa eka n'walungwini wa Afrika hi xivumbeko xa Ndzhukano wa Swikwembu swa Nsimbhi (Mineral Revolution).
Q. Hlamusela ndlela leyi injini ya mudende yi cinceke ha yona ndlela leyi swilo a swi endliwa ha yona eBritain. (4 marks)
Q. Hlamusela tindlela timbirhi leti ku kumiwa ka tidayimane na nsuku ku cinceke ha tona vutomi eka n'walungwini wa Afrika. (6 marks)
Q. Nyika ndlela yin'we leyi ku cinca ka vumaki a ku fana ha yona eBritain na le n'walungwini wa Afrika, na ndlela yin'we leyi a ku hambana ha yona. (4 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tlhelela eka xivutiso xa nhloko-mhaka: ku cinca eBritain ku fike njhani eka n'walungwini wa Afrika? Tlhela u hlamusela nghingiriko - mudende na tifekthri, ku kula ka madorobo, ku avanyisa ka vaaki, kutani matimba lawa yo fana ma fika laha hi ku cela migodi. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsala kumbe bulo; ku aviwa ka tikholomo ku landza swivumbeko swa CAPS swa ku tsala loku titshegeke hi xihlovo na ku tsala ko andzisa. Tsundzuxa swichudeni leswaku nhloko-mhaka leyi yi veka xiyimo xa ntirho wa le mahlweni wa ku andziswa ka vukoloni, Nyimpi ya Afrika-Dzonga na ku hambanisiwa (segregation).
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Industrial Revolution in Britain and southern Africa
- Resource type
- Presentation