MiNwaha i ṱoḓaho u swika 800 yo fhiraho, muvhuso wa u thoma muhulwane wa Afurika Tshipembe wo pfuma nga u rengisela golide na maṋanga a ndou - hafha kha shango ḽashu.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vha no ḓivha mini nga ha mivhuso ya Afurika musi Vharema (Vhaeuropa) vha sa athu swika. Itani uri mbuno khulwane i vhonale u thoma: kale-kale phanḓa ha 1652, vhathu vha Afurika Tshipembe vho fhaṱa muvhuso wo pfumaho na wo dzudzanywaho zwavhuḓi we wa rengisela na mashango a kule. 'Mapungubwe' kanzhi hu pfi zwi amba 'thavha ya phunguhwe'. Ṋamusi i wela kha Vundu ḽa Limpopo.
Mapungubwe wo aluwa kha Govha ḽa Limpopo miNwaha i ṱoḓaho u swika 900 yo fhiraho.
Mapungubwe i devhula ha Vundu ḽa Limpopo, tsini na hune milambo ya Limpopo na Shashe ya ṱangana. Hafha ndi hune Afurika Tshipembe, Zimbabwe na Botswana zwa kwamana ṋamusi.
- Vhathu vho thoma u dzula hafha vhukati ha miNwaha ya 1100 (u ṱoḓaho u swika 900 yo fhiraho).
- Muvhuso wo vha wo pfuma na u khwaṱha vhukuma u bva 1220 u swika 1300.
- Wo vha muvhuso wa u thoma wa Afurika Tshipembe - fhethu ho vhusiwaho nga khosi.
Speaker notes
Sumbedzani fhethu kha mmapa ya kilasi ya Afurika Tshipembe - devhula-devhula, tsini na Musina (Messina). Milambo yo vha ya ndeme ngauri yo ṋea maḓi a vhathu, zwiliṅwa na kholomo kha fhethu ho omaho. Ombedzelani tshifhinga kha vhagudiswa: 'u ṱoḓaho u swika 900 yo fhiraho' zwi ṱoḓaho u vha vhomakhulukuku vha 30 vho fhiraho.
Musi muvhuso u tshi hula, vhathu vha ndeme vhukuma vho ya nṱha ha thavha ndapfu yo ṱaladzeaho.
Mathomoni vhathu vho vha vha tshi dzula fhasi kha shango ḽo ṱaladzeaho. Musi Mapungubwe u tshi pfuma na u ḓala, khosi na muṱa wa vhuhosi vho ya nṱha ha thavha, ngeno vhunzhi ha vhathu vho dzula fhasi. Vhashumi vho hwala mavu manzhi vha a isa nṱha ha thavha ndapfu u itela u ita ngade na madenga.
- Thavha i na masia o imaho nga nṱha, hu na dzinḓila ṱhukhu fhedzi dzi yaho nṱha.
- U dzula nṱha zwo sumbedza uri khosi yo vha na maanḓa na ndeme.
- Zwigidi zwa vhathu zwo dzula ngomu na tsini na ḓorobo musi ḽi kha khakhathi.
Speaker notes
Iyi ndi mbilu ya tshiṱori tsha vhupo ha matshilisano nahone i dovha ya vhuya nga murahu. U ya nṱha ha thavha ho vha tshanduko khulwane: lwa u thoma kha vhupo heḽi, vharangaphanḓa vho dzula vho fhambana na vhathu vhaḓaḓa nahone vho vha nṱha havho. Ṱalutshedzani 'muṱa wa vhuhosi' nga u leluwa - khosi na mashaka ayo. Mavu o hwalwaho a sumbedza mushumo muhulu we vhathu vha u ita u hulisa khosi.
Lupfumo lwa Mapungubwe lwo thoma nga zwiḽiwa na kholomo, hu si golide fhedzi.
Vhulimi
Vhathu vho lima zwiḽiwa zwo ngaho mabele na luvhele nahone vha vhulunga mavhele o salaho u itela zwifhinga zwi konḓaho.
Kholomo
Masambi a kholomo o vha luvhonḓo lwa lupfumo nahone o shumiswa u sumbedza uri muṱa wo pfuma lungafhani.
Vhuḓifhinyi
Vhashumi vho vhibvaho vho ita zwiro zwa vhumba, nguvho, zwishumiswa zwa tsimbi na zwiro zwavhuḓi zwa golide.
Speaker notes
Lugisani u sa pfesesa hu ḓoweleaho: muvhuso wo vha wo sa pfumi nga golide fhedzi. Vhulimi havhuḓi na masambi mahulu a kholomo zwo ṋea vhathu zwiḽiwa zwo eḓanaho na tshifhinga tsha u rengisela na u ita vhuḓifhinyi. Mavhele o vhulungwaho o salaho zwo ita uri tshitshavha tshi kone u tshila kha miNwaha yo omaho na u tikedza vharangaphanḓa na vhaḓifhinyi.
Mapungubwe wo rengisa golide na maṋanga a ndou nahone wa renga zwiro zwavhuḓi u bva seli ha lwanzhe.
Vharengiseli vho hwala golide na maṋanga a ndou (maṋanga a ndou) u bva Mapungubwe u ya kha zwiṱaha zwa ebvakhathi ha Afurika. U bva henefho zwiro zwo ya nga tshikepe u ya mashango a kule. Kha u dzhenisa, Mapungubwe wo wana vhulungu ha girasi, nguvho na zwiṅwe zwifumo.
- Mapungubwe wo rengisela na fhethu ha kule sa China, India na Arabia.
- Golide na maṋanga zwo bviswa; vhulungu ha girasi na nguvho zwa dzhena.
- Hezwi zwi ita uri Mapungubwe u vhe tshipiḓa tsha u rengisela ha shango ḽoṱhe miNwaha i ṱoḓaho u swika 800 yo fhiraho.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri ḽiṋanga ndi mini (ḽiṋanga ḽa ndou) nahone ni sumbedze nga vhulenda uri u rengisela ha maṋanga zwo huvhadza dzindou - vhukwamani havhuḓi na Life Skills. Muhumbulo muhulu: Vharema vha hafha vho vha vha songo fhambana na shango; vho vha vhi vharengiseli vho farelaho kha vhukwamani vhu swikaho Asia. [SME] Ni khou humbelwa u khwaṱhisedza mutevhe wonwe wa vharengiseli na zwiṱaha zwa u shumisa kha maipfi a Gireidi 6; zwibveledzi zwi bula China, India, Egypt na Arabia nga zwiṱaha zwa ebvakhathi ha Afurika.
Tshiro tshi ḓivheaho vhukuma tsha Mapungubwe ndi tshigwangwa tshiṱuku tsho fukedzwaho nga golide.
Vhoṱoḓisisi vha zwakale (archaeologists) vho wana tshigwangwa tshiṱuku tsho itwaho nga golide ḽisekene tsho olwaho kha vhukati ha danda. Tsho wanwa kha vhiba ḽa vhuhosi nṱha ha thavha. Tshigwangwa tsha golide tshi sumbedza vhukoni ha vhaḓiitisi vha golide vha Mapungubwe, nahone zwino ndi tshiga tsha u ḓikukumusa tsha ḓivhazwakale ya kale ya Afurika Tshipembe.
Tshigwangwa tsha golide tshi ri vhudza uri vhathu vha Afurika vha hafha vho vha vha tshi ita zwiro zwavhuḓi zwa golide maḓana a miNwaha yo fhiraho. South African History Online
- Tsho lovhelelwa na khosi kana murangaphanḓa wa ndeme.
- Zwiro zwa golide sa hezwi zwo sumbedza maanḓa na lupfumo lwa vhuhosi.
- Vhurangaphanḓa vhuhulwane vhukuma ha lushaka ha Afurika Tshipembe hu pfi Order of Mapungubwe.
Speaker notes
Tshigwangwa tsha golide ndi tshifhinga tsha nṱhesa tsha mihumbulo kha ngudo - tshiro tsha vhukuma tshine vhagudiswa vha nga tshi vhona nga muhumbulo. Zwi vhe leluwa: golide ḽisekene ḽo fukedzaho danda ḽo olwaho. [SME] Khwaṱhisedzani ndi tshifanyiso tshifhio tshithihi tshine na ṱoḓa u tsumbedza (tshigwangwa tsho ḓivheaho) u fhambana na muvhulungo muhulu wa golide, na hune tsha vhulungwa hone zwino (University of Pretoria) arali ni tshi ṱoḓa u tshi bula. Iwani na u sa ambela nga vhulemu ho teaho kha Gireidi 6.
Mapungubwe wo vha wonwe wa fhethu ha u thoma kha vhupo hune vharangaphanḓa vho dzula vho fhambana na vhaṅwe vhoṱhe.
Speaker notes
Iyi sulaidi i bula vhupo ha matshilisano nga u tou livha. Shumisani maipfi 'tshigwada' kana 'ndowela' nga vhuluvhi kha Gireidi 6: vhaṅwe vhathu vho vha vha na maanḓa na lupfumo lu fhiraho vhaṅwe, nahone hezwi zwo vha zwi tshi vhonala kha hune vha dzula hone. Farani nga ṱhonifho - iwani na u amba uri vhathu vhaḓaḓa vho vha vha si na ndeme; vho vha vha tshi lima zwiḽiwa na u ita zwiro zwo itaho uri muvhuso u pfume.
Tshiṱori tsha Mapungubwe tsho anetshelwa nga shango ḽaḽo - nga zwe vhathu vha zwi gwa nga fhasi.
Vhathu vha henefho vho vha vha tshi ḓivha misi yoṱhe uri thavha yo vha ya khethea. Nga 1932 tshigwada tsho isiwaho nṱha ha thavha tsho wana mianḓa ya matombo, zwiro zwa vhumba, vhulungu ha girasi na golide. U bva tshenetsho tshifhinga, vhoṱoḓisisi vha zwakale (vhoramaano vha guda zwakale nga u gwa) vho bvukulula nga vhulondo mavhiba, dzinnḓu na zwiro zwine zwa ri funza nḓila ye vhathu vha dzula ngayo.
- Ri guda nga ha Mapungubwe kha zwiro, hu si kha maṅwalwa a bugu.
- Vhulungu na zwiro zwa vhumba zwi sumbedza u rengisela na vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha.
- Mavhiba a sumbedza uri ndi nnyi we a vha o pfuma, a na maanḓa kana a ḓaḓaho.
Speaker notes
Ḓivhadzani muhumbulo wa u ṱoḓisisa zwakale na vhufakanyi - tshi tikaho tshiḓo tsha CAPS tsha 'nḓila ine ra ḓivha ngayo nga ha zwakale'. Ṱhogomelani nga vhulenda uri naho 1932 hu tshi pfi ndi 'u wanulusa', vhathu vha dzulaho tsini vho vha vho no ḓivha kale uri thavha yo vha yo khethea; zwiro zwo vha zwiswa kha vhoramaano fhedzi, hu si kha zwitshavha zwa henefho. [SME] Khwaṱhisedzani vhukhethwa ha maṅwe manwalwa ane na ṱoḓa nga ha u wanwa ha 1932 kha Gireidi 6.
- c.1100 Vhathu vha dzula kha Govha ḽa Limpopo
- c.1220 Mapungubwe wa vha muvhuso wo pfumaho; khosi ya ya nṱha ha thavha
- c.1250 U rengisela ho farelaho ha golide na maṋanga na mashango a kule
- c.1300 Muvhuso wa kulea nahone vhathu vha pfuluwa
- 1932 Golide na zwiṅwe zwiro zwo wanwa nga vhoṱoḓisisi vha zwakale
- 2003 Wo swaiwa sa World Heritage Site ya UNESCO
Speaker notes
Shumisani laine ya tshifhinga u khwaṱhisedza ndevhelano: u aluwa, khakhathi, u kulea, u kondelela u dovha u wanulusa nga murahu tshifhinga tshilapfu. Ṅwaha wa 'c.' u amba 'u ṱoḓaho' ngauri ho vha hu si na maṅwalwa. Vhudzisani vhagudiswa uvha vha ela uri muvhuso wo vha na maanḓa lwa miNwaha mingana (u ṱoḓaho 80-100 kha khakhathi yawo). [SME] Khwaṱhisedzani ṅwaha wa u swaiwa nga UNESCO (kanzhi hu pfi ndi 2003).
Nga murahu ha u ṱoḓaho 1300 muvhuso wo xela maanḓa nahone vhunzhi ha vhathu vha pfuluwa.
Nga u ṱoḓaho 1300 mutsho zwi vhonala u nga wo vha wo rothola na u oma. Mvula ṱhukhu yo ita uri zwi konḓe u lima zwiḽiwa na u fara kholomo kha vhathu vhanzhi vha dzulaho fhethu huthihi. U rengisela na hone ho thoma u pfuluwa u ya kha senthara ntswa, Great Zimbabwe, devhula ho vhaho kule.
- Mutsho wo omaho wo ita uri vhulimi na u lisa zwi konḓe.
- Vhathu vho pfuluwa u ṱoḓa shango ḽavhuḓi na maḓi.
- Great Zimbabwe wa aluwa wa vha muvhuso muhulu wa u tevhela wa u rengisela.
Speaker notes
Ṋeani zwiitisi zwivhili zwihulwane zwine vhaḓivhi vha amba: tshanduko ya mutsho (u oma, u rothola) na u pfuluwa ha u rengisela u ya Great Zimbabwe. Ni fanele u vha na vhutshilisi kha Gireidi 6 uri a ri ḓivhi zwavhuḓi - hezwi zwi funza uri ḓivhazwakale nga zwiṅwe zwifhinga i na ṱhalutshedzo dzi fhiraho nthihi. Ombelani phanḓa: Great Zimbabwe ndi muvhuso wa u tevhela une vhagudiswa vha ḓoweleaho u u guda.
Mapungubwe u ri humbudza uri Vharema vho fhaṱa mivhuso yo pfumaho na yo vhibvaho kale-kale.
Lwa tshifhinga tshilapfu vhaṅwe vhathu vho amba nga u khakhea uri Afurika i na si na mivhuso mihulwane yayo. Mapungubwe u sumbedza uri hezwi ndi mazwifhi. Ṋamusi ndi World Heritage Site yo tsireledzwaho kha vhoṱhe, nahone vhurangaphanḓa vhuhulwane ha Afurika Tshipembe, Order of Mapungubwe, ho ṱhoniwa nga wonoyo.
- U sumbedza vhukoni ha Vharema kha golide, vhulimi na u rengisela.
- Wo tsireledzwa uri vhagudiswa vha matshelo vha kone u u guda navho.
- U ṋea vhathu vha Afurika Tshipembe ḓivhazwakale yo ṱanganelanaho ya u ḓikukumusa.
Speaker notes
Fhedzisani zwiro nga muhumbulo wa u ḓikukumusa na ṱhonifho. Ombedzelani muhumbulo wa u lwa na luvhengano nga vhulenda kha Gireidi 6: Mapungubwe ndi vhufakanyi ha uri vhathu vha Afurika Tshipembe vho fhaṱa zwitshavha zwo bvelaho phanḓa kale-kale phanḓa ha u dzula ha Vhaeuropa. Ṱanganisani na ifa ḽine vhagudiswa vha nga ḽi ḓivha - World Heritage Sites, vhurangaphanḓa ha lushaka.
Mapungubwe wo vha muvhuso wa u thoma wa Afurika Tshipembe - wo pfumaho nga vhulimi, kholomo na u rengisela golide na maṋanga, nahone wo vhuswa nga khosi kha thavha.
Humbulani mihumbulo mihulwane: hune (Govha ḽa Limpopo), lini (u ṱoḓaho 1220-1300), lupfumo (u rengisela golide na maṋanga), tshigwangwa tsha golide, khosi kha thavha nṱha ha vhathu vhaḓaḓa, na u kulea musi mutsho wo omaho na u rengisela ho pfuluwaho u ya Great Zimbabwe.
Q. Bulani zwiro zwivhili zwe Mapungubwe wa rengisela nazwo mashango a kule, na tshithihi tshe wa tshi wana kha u dzhenisa. (3 marks)
Q. Ndi ngani khosi na muṱa wa vhuhosi vho dzula nṱha ha thavha? Hezwi zwo sumbedza mini nga havho? (4 marks)
Q. Ṋeani tshiitisi tshithihi tshine vhaḓivhi vha ḓivhazwakale vha humbula uri Mapungubwe wo kulea ngatsho nga murahu ha u ṱoḓaho 1300. (3 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzano ya kilasi. U kovhelwa ha maraga hu tevhela sitaili dza CAPS dza Intermediate Phase. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u fhindula nga zwireto zwo fhelelaho na u shumisa maipfi a ngudo: muvhuso, u rengisela, ḽiṋanga, muṱoḓisisi wa zwakale, vhuhosi, u kulea. Fhedzani nga u ṱanganisa na tshiḓo tshi tevhelaho, Great Zimbabwe.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- An African kingdom long ago in southern Africa: Mapungubwe
- Resource type
- Presentation