Kwalomu ka malembe ya 800 lama hundzeke, mfumo wo sungula lowukulu wa le Afrika-Dzonga wu fumile hi ku xavisa nsuku ni marhomu ya ndlopfu - laha kwala tikweni ra hina.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswi va swi tivaka hi mimfumo ya le Afrika loko va Yuropa va nga si fika. Veka mhaka ya nkoka eku sunguleni: khale ka lembe ra 1652, vanhu va le Afrika-Dzonga va akile mfumo wo fuwa, lowu hlelekeke kahle lowu a wu xavisa ni matiko ya kule. 'Mapungubwe' hakanyingi va ku wu vula 'ntshava wa phungubye'. Namuntlha wu le Xifundzeni xa Limpopo.
Mapungubwe wu kurile eNkoveni wa Limpopo kwalomu ka malembe ya 900 lama hundzeke.
Mapungubwe wu le n'walungwini wa Xifundzeni xa Limpopo, ekusuhi ni laha milambu ya Limpopo na Shashe yi hlanganaka kona. Laha hi kona na Afrika-Dzonga, Zimbabwe na Botswana ma khumbanaka namuntlha.
- Vanhu va sungule ku aka laha eku sunguleni ka va-1100 (kwalomu ka malembe ya 900 lama hundzeke).
- Mfumo a wu fuwe naswona wu tiye ngopfu ku sukela kwalomu ka 1220 ku ya eka 1300.
- A wu ri mfumo wo sungula wa le Afrika-Dzonga - ndhawu leyi a yi fumiwa hi hosi.
Speaker notes
Komba ndhawu eka mepe wa Afrika-Dzonga wa tlilasi - le n'walungwini swinene, ekusuhi ni Musina (Messina). Milambu yi ri ya nkoka hikuva yi nyike mati ya vanhu, swirimiwa ni tihomu endhawini leyi omeke. Kandziyisa nkarhi eka swichudeni: 'kwalomu ka malembe ya 900 lama hundzeke' i kwalomu ka vakokwana va 30 endzhaku.
Loko mfumo wu ri karhi wu kula, vanhu va nkoka swinene va rhurhile va ya ehenhla ka ntshava wo leha, lowu nga na nhloko yo ola.
Eku sunguleni vanhu a va tshama emisaveni yo ola ehansi. Loko Mapungubwe wu fuwa naswona wu tala hi vanhu, hosi ni ndyangu wa vuhosi va rhurhile va ya ehenhla ka ntshava, kasi vanhu vo tala a va tshama emisaveni yo ola ehansi. Vatirhi va tlhele va rhwala misava yo tala va tlhandluka ntshava wo leha ku endla mintanga ni maandzelo.
- Ntshava wu na matlhelo yo leha naswona ku na tindlela to koma ntsena to ya ehenhla.
- Ku tshama ehenhla swi kombise leswaku hosi a yi ri na matimba naswona a yi hlawulekile.
- Vanhu va magidi va tshamile edorobeni na ekusuhi na rona hi nkarhi lowu a wu tala swinene.
Speaker notes
Leyi i mbilu ya ntsheketelo wa xivumbeko xa vanhu naswona yi ta vuya endzhaku. Ku rhurha ku ya ehenhla ka ntshava a ku ri ku cinca lokukulu: ro sungula endhawini leyi, varhangeri va tshamile va hambanile va tlhela va tlakuka ehenhla ka vanhu ntsena. Hlamusela 'ndyangu wa vuhosi' hi ku olova - hosi ni maxaka ya yona. Misava leyi rhwariweke yi komba vutirhi lebyikulu lebyi vanhu va byi endleke ku xixima hosi.
Rifuwo ra Mapungubwe ri sungurile hi swakudya ni tihomu, ku nga ri nsuku ntsena.
Vurimi
Vanhu a va rima swirimiwa swo fana na mabele ni mavele naswona va hlayisa mbewu leyi seleke ya minkarhi yo tika.
Tihomu
Mintlhambi ya tihomu a yi ri xikombiso xa rifuwo naswona a yi tirhisiwa ku komba leswaku ndyangu wu fuwe njhani.
Vutshila
Vatirhi lava nga na vutshila a va endla swibya, nguvu, switirhisiwa swa nsimbhi ni swilo swo saseka swa nsuku.
Speaker notes
Lulamisa ku pfumala ku twisisa loku talaka: mfumo a wu nga fuwanga hi nsuku ntsena. Vurimi lebyinene ni mintlhambi leyikulu ya tihomu swi nyike vanhu swakudya swo ringana ni nkarhi wo xavisa ni ku endla vutshila. Mbewu leyi hlayisiweke leyi seleke a yi vula leswaku vaaki va nga hanya malembe ya ku oma va tlhela va seketela varhangeri ni vatshila.
Mapungubwe a wu xavisa nsuku ni marhomu ya ndlopfu naswona wu xava swilo swo saseka ku suka etlhelo hi lwandle.
Vaxavisi a va rhwala nsuku ni marhomu ya ndlopfu (marhomu ya tindlopfu) ku suka eMapungubwe va ya emachubeni ya le vuxeni bya Afrika. Ku suka kwalaho swilo swi fambe hi xikepe swi ya eka matiko ya kule. Etshamelweni sweswo, Mapungubwe a wu amukela vurhulana bya ngilazi, nguvu ni swuma swin'wana.
- Mapungubwe a wu xavisa ni tindhawu to fana na China, India na Arabia leti a ti ri kule swinene.
- Nsuku ni marhomu a swi humesiwa; vurhulana bya ngilazi ni nguvu swi nghenile.
- Leswi swi endla Mapungubwe wu va xiphemu xa mabindzu ya misava kwalomu ka malembe ya 800 lama hundzeke.
Speaker notes
Hlamusela leswaku rhomu ra ndlopfu i yini (rhomu ra ndlopfu) naswona vula hi vukhwetlembetani leswaku ku xavisa marhomu swi vavisile tindlopfu - i vuhlanganisi lebyinene ni Life Skills. Mhaka leyikulu: vanhu va Afrika laha a va nga hambananga ni misava; a va ri vaxavisi lava tirhaka eka mabindzu lama fikaka eAsia. [SME] Ndza kombela mi tiyisisa nxaxamelo lowu kongomeke wa vanghana va mabindzu ni machubu eka marito ya Grade 6; xihlovo xi vula China, India, Egypt na Arabia ku tlula machubu ya le vuxeni bya Afrika.
Xilo lexi tiviwaka swinene xa le Mapungubwe i mhelembe lowutsongo lowu funengeteriweke hi nsuku.
Va arkiyoloji va kume mhelembe wo endliwa hi nsuku wo tsana lowu vumbiweke ehenhla ka xisati xa nhunti. Wu kumiwe esirheni ra vuhosi ehenhla ka ntshava. Mhelembe wa nsuku wu komba vutshila bya vaendli va nsuku va le Mapungubwe, naswona sweswi i xikombiso xo tinyungubyisa xa matimu yo enta ya Afrika-Dzonga.
Mhelembe wa nsuku wu hi byela leswaku vanhu va Afrika laha a va endla swiendliwa swo saseka swa nsuku madzana ya malembe lama hundzeke. South African History Online
- Wu lahliwe ni hosi kumbe murhangeri wa nkoka.
- Swiendliwa swa nsuku swo fana na lexi swi kombise matimba ni rifuwo ra vuhosi.
- Xichaviso lexikulu swinene xa rixaka xa Afrika-Dzonga xi thyiwe vito ra Order of Mapungubwe.
Speaker notes
Mhelembe wa nsuku i ntlhandlo wa mintlhaveko wa dyondzo - xilo xa xiviri lexi swichudeni swi nga xi anakanyaka. Hlayisa swi olova: nsuku wo tsana ehenhla ka xisati lexi vatliweke. [SME] Tiyisisa leswaku hi xihi xifaniso xin'we lexi mi lavaka ku xi veka emahlweni (mhelembe wo dumaka) ku ringana ni ntlawa lowukulu wa nsuku, ni ndhawu ya sweswi ya muziyamu (University of Pretoria) loku mi lava ku wu thya vito. Papalata ku hetisisa ntikelo hi ku kongoma eka Grade 6.
Mapungubwe a wu ri yin'wana wa tindhawu to sungula endhawini leyi laha varhangeri a va tshama va hambanile ni vanhu van'wana hinkwavo.
Speaker notes
Xitshateli lexi xi thya vito xivumbeko xa vanhu hi ku kongoma. Tirhisa marito 'ntlawa' kumbe 'xiyimo' hi vukheta eka Grade 6: van'wana a va ri na matimba ni rifuwo ku tlula van'wana, naswona a swi vonaka eka laha a va tshama kona. Fambisa hi xichavo - papalata ku vula leswaku vanhu vo tolovela a va nga na nkoka; hi vona lava rimeke swakudya va tlhela va endla swilo leswi endleke mfumo wu fuwa.
Ntsheketelo wa Mapungubwe wu byariwe hi misava hi yoxe - hi ku tirhisa leswi vanhu va swi celeke.
Vanhu va laha kaya a va tiva minkarhi hinkwayo leswaku ntshava wu hlawulekile. Hi 1932 ntlawa lowu rhangeriweke ku ya ehenhla ka ntshava wu kume marhangu ya maribye, swibya, vurhulana bya ngilazi ni nsuku. Ku sukela nkarhi wolowo, va arkiyoloji (vativi lava dyondzaka hi khale hi ku cela) va paluxile hi vukheta masirha, tindlu ni swilo leswi hi dyondzisaka ndlela leyi vanhu a va hanya ha yona.
- Hi dyondza hi Mapungubwe hi ku tirhisa swilo, ku nga ri tibuku leti tsariweke.
- Vurhulana ni swibya swi komba mabindzu ni vutomi bya siku ni siku.
- Masirha ma komba leswaku i mani a fuwe, a na matimba kumbe a toloveleke.
Speaker notes
Nghenisa mianakanyo ya arkiyoloji ni vumbhoni - swa nkoka eka nkongomelo wa CAPS wa 'ndlela leyi hi swi tivaka ha yona hi khale'. Vula hi vukheta leswaku hambileswi 1932 wu vuriwaka 'ku kumeka', vanhu lava a va tshama ekusuhi a va tiva khale leswaku ntshava wu ri wo kwetsima; swilo a swi ri swintshwa eka vativi, ku nga ri eka vaaki va kwalaho. [SME] Tiyisisa vukhwetlembetani bya mavito lebyi mi byi lavaka mayelana ni ku kumeka ka 1932 eka Grade 6.
- c.1100 Vanhu va aka eNkoveni wa Limpopo
- c.1220 Mapungubwe wu va mfumo lowu fuweke; hosi yi rhurha yi ya ehenhla ka ntshava
- c.1250 Mabindzu lama tirhaka ya nsuku ni marhomu ya ndlopfu ni matiko ya kule
- c.1300 Mfumo wu wa naswona vanhu va rhurha
- 1932 Nsuku ni swilo swin'wana swi kumiwa hi va arkiyoloji
- 2003 Wu thyiwa vito ra UNESCO World Heritage Site
Speaker notes
Tirhisa xikombiso xa minkarhi ku hlanganisa nxaxamelo: ku tlakuka, ku fika ehenhla, ku wa, kutani ku kumeka nakambe endzhaku ka nkarhi wo leha. Malembe i ya kwalomu ('c.' yi vula 'kwalomu ka') hikuva a ku ri na matsalwa. Kombela swichudeni swi vona leswaku i malembe manani lawa mfumo a wu ri na matimba (kwalomu ka malembe ya 80-100 hi nkarhi wa kona wa ehenhla). [SME] Tiyisisa lembe ra xiviri ra UNESCO (hakanyingi ri nyikiwa tanihi 2003).
Endzhaku ka kwalomu ka 1300 mfumo wu lahlekeriwe hi matimba naswona vanhu vo tala va rhurhile.
Kwalomu ka 1300 maxelo ma vonaka ma sungurile ku va ni titimela ni ku oma. Mpfula leyi tsaneke yi endle swi va tika ku rima swirimiwa ni ku hlayisa tihomu ta vanhu vo tala endhawini yin'we. Mabindzu na wona ma sungurile ku rhurhela endhawini leyintshwa, Great Zimbabwe, ehenhla n'walungwini.
- Maxelo yo oma ma endle vurimi ni ku risa swi tika.
- Vanhu va rhurhile va ya lava misava ni mati lamanene.
- Great Zimbabwe wu kurile wu va mfumo lowu landzelaka wa mabindzu lowukulu.
Speaker notes
Nyika swivangelo swimbirhi leswikulu leswi vativi va swi bulaka: ku cinca ka maxelo (ku oma, titimela) ni ku rhurhela ka mabindzu eGreat Zimbabwe. Va na vutshembeki eka Grade 6 leswaku a hi tiyisekanga swinene - leswi swi dyondzisa leswaku matimu manghana ma na mimhaka yo hlaya ya ku hlamusela. Hlanganisa emahlweni: Great Zimbabwe i mfumo lowu landzelaka lowu swichudeni hakanyingi swi wu dyondzaka.
Mapungubwe wu hi tsundzuxa leswaku vanhu va Afrika va akile mimfumo yo fuwa, ya vutlhari khale.
Nkarhi wo leha van'wana va vulile hi vuxisi leswaku Afrika a yi na mimfumo yayona leyikulu. Mapungubwe wu kombisa leswaku sweswo a hi ntiyiso. Namuntlha i World Heritage Site leyi sireleriweke ya vanhu hinkwavo, naswona xichaviso xa le henhla swinene xa Afrika-Dzonga, Order of Mapungubwe, xi thyiwe vito ra wona.
- Wu komba vutshila bya Afrika eka nsuku, vurimi ni mabindzu.
- Wu sireleriwile leswaku swichudeni swa nkarhi lowu taka na swona swi ta wu dyondza.
- Wu nyika vanhu va Afrika-Dzonga matimu yo tinyungubyisa, lama avelanaka.
Speaker notes
Hetelela dyondzo hi ku tinyungubyisa ni xichavo. Kandziyisa mhaka yo lwisana ni xihlawuhlawu hi vukheta eka Grade 6: Mapungubwe i vumbhoni bya leswaku vanhu va le Afrika-Dzonga va akile miganga ya nhluvuko khale swinene ku nga si fika vamatiko-mbe va Yuropa. Hlanganisa ni ndzhaka leyi swichudeni swi nga yi tivaka - World Heritage Sites, swichaviso swa rixaka.
Mapungubwe a wu ri mfumo wo sungula wa le Afrika-Dzonga - wu fuwe hi vurimi, tihomu ni ku xavisa nsuku na marhomu ya ndlopfu, naswona wu fumiwa hi hosi ehenhla ka ntshava.
Tsundzuka mianakanyo leyikulu: kwihi (Nkoveni wa Limpopo), rini (kwalomu ka 1220-1300), rifuwo (mabindzu ya nsuku ni marhomu ya ndlopfu), mhelembe wa nsuku, hosi ehenhla ka ntshava ehenhla ka vanhu vo tolovela, ni ku wa loko maxelo ma oma naswona mabindzu ma rhurhela eGreat Zimbabwe.
Q. Boxa swilo swimbirhi leswi Mapungubwe a wu swi xavisa ni matiko ya kule, ni xilo xin'we lexi wu xi amukeleke etshamelweni sweswo. (3 marks)
Q. Ha yini hosi ni ndyangu wa vuhosi a va tshama ehenhla ka ntshava? Xana leswi a swi kombisa yini ha vona? (4 marks)
Q. Nyika xivangelo xin'we lexi va matimu va anakanyaka leswaku Mapungubwe wu wile hi xona endzhaku ka kwalomu ka 1300. (3 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsariwa kumbe mbulavurisano wa tlilasi. Ku averiwa ka maka ku landzela mifambiselo ya CAPS Intermediate Phase. Khutaza swichudeni ku hlamula hi swivulwa leswi heleleke ni ku tirhisa marito ya dyondzo: mfumo, mabindzu, marhomu ya ndlopfu, muarkiyoloji, vuhosi, ku wa. Hetelela hi ku hlanganisa ni nhloko-mhaka leyi landzelaka, Great Zimbabwe.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- An African kingdom long ago in southern Africa: Mapungubwe
- Resource type
- Presentation