Demokirasi na Vhudzulapo kha Afurika Tshipembe
Nḓila ye Afurika Tshipembe ya vha ngayo shango ḽine muthu muhulwane muṅwe na muṅwe a nga vouta khaḽo, na zwine zwa amba u vha mudzulapo wavhuḓi.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vha humbula uri ipfi 'demokirasi' ḽi amba mini. Ṅwalani mihumbulo yavho kha bodo. Ṱalutshedzani uri ngudo ya ṋamusi i anetshela nḓila ye Afurika Tshipembe ya vha ngayo demokirasi nga 1994, na pfanelo na vhuḓifhinduleli zwine vhadzulapo vha vha nazwo. Litshani lupfumo lwa fulufhelo - iyi ndi nganea ya vhathu vhe vha wana pfanelo ya u fariwa nga hu linganaho.
Demokirasi ndi mini?
Demokirasi ndi shango ḽine vhathu vha nanga vharangaphanḓa vhavho vhaṋe.
Ipfi demokirasi ḽi bva kha maipfi mavhili a kale a Tshigerika ane a amba 'vhuvhusi ha vhathu'. Kha demokirasi, vhahulwane vha a vouta u nanga vharangaphanḓa vhane vha ita milayo na u shumisa shango.
- Mudzulapo muhulwane muṅwe na muṅwe u wana vouti nthihi, nahone vouti iṅwe na iṅwe i vhalwa nga hu linganaho.
- Vharangaphanḓa vha nangwa nga vhathu, a vha bebelwi vhuvhusi.
- Arali vhathu vha sa takali, vha nga vouta vharangaphanḓa vho fhambanaho tshifhinga tshi tevhelaho.
Speaker notes
Shumisani tsumbo i leluwaho ya kilasini: arali kilasi ḽi tshi tea u nanga mutambo wa u tamba nahone muṅwe na muṅwe a imisela tshanḓa nṱha u vouta, yeneyo ndi demokirasi i tshi shuma. I vhambedzeni na muthu muthihi a tshi dzhia tsheo u itela vhoṱhe. Ombedzelani muhumbulo wa u lulama na 'muthu muthihi, vouti nthihi' ngauri zwi ḓo vha na ndeme nga murahu kha ngudo.
Musi vhunzhi ha vhathu vha songo kona u vouta
Miṅwaha minzhi, milayo i songo lulamaho yo thivhela vhunzhi ha Vhaafurika Tshipembe u vouta.
Kale, Afurika Tshipembe yo vha na sisiṱeme ye ya vhidzwa apartheid, ipfi ḽa Tshiafrikanse ḽine ḽa amba 'u fhambana'. Nga fhasi ha apartheid, mulayo wo fhambanya vhathu nga muvhala wa lukanda lwavho nahone wa vha fara nga hu sa linganiho.
- Ndi Vhaafurika Tshipembe vhatshena fhedzi vhe vha tendelwa u vouta muvhuso.
- Vhathu vhatsu, vha Muvhala (Coloured) na vha India vho vha na ipfi ḽiṱuku kana ḽi si ho kha milayo ye ya vhusa vhutshilo havho.
- Vhathu vhanzhi vha tshivhindi vho pikita miṅwaha u itela u wana pfanelo dzo linganaho kha muṅwe na muṅwe.
Speaker notes
Fara hezwi nga vhulenda na u fulufhedzea. Mulaedza wa Giredi 6 ndi uri mulayo wo kale wa fara vhathu nga hu sa lulamiho nga ṅwambo wa muvhala wa lukanda lwavho, nahone zwenezwo zwo vha zwi si zwavhuḓi. Khwaṱhisedzani vhagudiswa uri vhathu vho shuma nga maanḓa na nga mulalo u shandula zwenezwi. Iledzani zwidodombedzwa zwi ofhisaho; litshani ṱhogomelo i tshi vha kha u lulama na pfanelo ya u pfiwa. Ni ḓo tshimbidzana na The Bill of Rights nga murahu, ye ya ṅwaliwa u itela u ita vhungoho ha uri hezwi zwi si tsha itea hafhu.
Vharangaphanḓa vha dzula fhasi u amba
Mathomoni a vho-1990, vharangaphanḓa vha Afurika Tshipembe vho ṱangana u dzudzanya shango ḽo lulamaho, ḽa demokirasi.
Vharangaphanḓa vha zwigwada zwinzhi vho ṱangana kha miṱangano ye ya ḓivhiwa sa CODESA (the Convention for a Democratic South Africa). Nṱhani ha u lwa, vho amba nga ha nḓila ya u kovhelana maanḓa na u ita khetho yo lulamaho kha Vhaafurika Tshipembe vhoṱhe.
- Nelson Mandela o vha o vhofhololwa dzhele nga 1990 nga murahu ha miṅwaha ya 27.
- Vharangaphanḓa vho tenda uri muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya 18 na u fhira a tendelwe u vouta.
- Vho dzudzanya khetho ya u thoma vhukuma ya demokirasi ya shango.
Speaker notes
Ombedzelani maanḓa a nyambedzano: Afurika Tshipembe yo iledza nndwa khulwane nga ṅwambo wa uri vharangaphanḓa vho nanga u rerisana. Bulani Nelson Mandela na F.W. de Klerk sa vhathu vhavhili vha ndeme, nahone ni ṱhogomele uri nga murahu vho kovhelana Nobel Peace Prize (Malamba a Mulalo a Nobel). Litshani zwi tshi vha zwi leluwaho - muhumbulo muhulu ndi uri u amba na u tendelana zwo fhaṱa demokirasi ntswa.
Khetho ya u thoma ya demokirasi
Nga 27 April 1994, Vhaafurika Tshipembe vha lushaka luṅwe na luṅwe vho vouta vhoṱhe lwa u thoma.
Nga 27 April 1994, milioni dza vhathu vho ima kha mitevhe yo lapfaho, vha na u konḓelela u itela u vouta. Kha vhunzhi ha Vhaafurika Tshipembe vhatsu, yo vha lwa u thoma vhukuma vha tshi tendelwa u nanga muvhuso wavho.
- African National Congress (ANC) yo kunda khetho.
- Nelson Mandela o vha Muphuresidennde wa u thoma wa Afurika Tshipembe o nangwaho nga demokirasi nga 10 May 1994.
- 27 April zwino ndi ḓuvha ḽa vhudede ḽine ḽa vhidzwa Freedom Day (Ḓuvha ḽa Mbofholowo).
Speaker notes
Hovhu ndi mbilu ya ngudo. Ṱaḓulusani tshifanyiso tsha mitevhe yo lapfaho - vhaṅwe vhathu vho lindela awara nnzhi nahone vho takala u vouta mafheleloni. Ṱalutshedzani uri Mandela o vha e dzhele nga ṅwambo wa u lwisana na apartheid, nahone zwino o vha Muphuresidennde. Ṱumanyani Freedom Day na vhutshilo ha vhagudiswa: vha wana ḓuvha ḽa vhudede ṅwaha muṅwe na muṅwe u humbula tshenetshi tshiitea.
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe
Ndayotewa ndi tshigwada tsha milayo tsha ndeme vhukuma kha shango - na muvhuso u tea u i thetshelesa.
Nga murahu ha khetho, Afurika Tshipembe yo ṅwala Ndayotewa ntswa nga 1996. Ndayotewa ndi mulayo muhulwane vhukuma wa shango. I ṱalutshedza nḓila ine muvhuso wa shuma ngayo nahone i ṅwala pfanelo dza muthu muṅwe na muṅwe.
- Muphuresidennde Mandela o saina Ndayotewa ngei Sharpeville nga 10 December 1996.
- Yo thoma u shuma nga 4 February 1997.
- A hu na mulayo kana murangaphanḓa ane a tendelwa u pwasha milayo i re kha Ndayotewa.
Speaker notes
Shumisani tshifanyiso tsha ṱhanḓavhula u ṱalutshedza 'mulayo muhulwane vhukuma' - u dzula nṱha ha milayo yoṱhe. Bulani uri Mandela o saina nga khethekanyo ngei Sharpeville, fhethu he vhathu vha vhulawa hone vha tshi pikita apartheid, u sumbedza mathomo maswa. Litshani maḓuvha e leluwa; muhumbulo muhulu ndi uri Ndayotewa i tsireledza muṅwe na muṅwe nahone na Muphuresidennde u tea u i tevhela. [SME] Khwaṱhisedzani ḽiṱaṱhi ḽa mathomo ḽa 4 February 1997 na zwidodombedzwa zwa u saina ngei Sharpeville nga u vhambedza na tshiko tsha ndeme phanḓa ha u bveledza.
The Bill of Rights (Ḽiṅwalo ḽa Pfanelo)
The Bill of Rights ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha Ndayotewa tshine tsha tsireledza muthu muṅwe na muṅwe kha Afurika Tshipembe.
U Lingana
Muṅwe na muṅwe u a lingana nahone u tea u fariwa nga hu lulamaho, hu sa londwi lushaka, luambo kana vhurereli hawe.
Tshirunzi
Muthu muṅwe na muṅwe u tea u ṱhonifhiwa na u fariwa nga vhulenda.
Pfunzo
Ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ya tshikoloni na u guda.
Tsireledzo
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na tsireledzo na u ṱhogomelwa.
Mbofholowo ya u Amba
Vhathu vha nga kovhelana mihumbulo na mavhonele avho nga u vhofholowa.
Mupo wo Kunaho
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mupo wo takalaho, zwino na tshifhingani tshi ḓaho.
Speaker notes
The Bill of Rights ndi Ndima ya vhuvhili ya Ndayotewa. Vhalani khadi iṅwe na iṅwe nga u anḓadza nahone ni humbele vhagudiswa tsumbo u bva kha vhutshilo havho (sa tsumbo, pfanelo ya pfunzo i amba uri vha nga ya tshikoloni). Ombedzelani uri hedzi pfanelo ndi dza muṅwe na muṅwe nga hu linganaho - hezwi ndi zwe apartheid ya hana. Ni nga nanga khadi tharu kana ṋa fhedzi arali tshifhinga tshi tshiṱuku.
Khetho kha Afurika Tshipembe zwino
Afurika Tshipembe i ita khetho u itela uri vhadzulapo vha bvele phanḓa vha tshi nanga vharangaphanḓa vhavho.
Nga murahu ha miṅwaha miṱuku, Vhaafurika Tshipembe vha a vouta kha khetho. Tshigwada tshine tsha vhidzwa Independent Electoral Commission (IEC) tshi ita vhungoho ha uri khetho yo vhofholowa nahone yo lulama.
- Vhadzulapo vha tea u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira nahone vha tea u ḓiṅwalisa u itela u vouta.
- U vouta ndi tshiphiri, nga zwenezwo a hu na muthu ane a nga kombetshedzwa u vouta nga nḓila yo tiwaho.
- Vouti dzi vhalwa nga vhuronwane, nahone dziphathi ine ya vha na thikhedzo nnzhi i vhumba muvhuso.
Speaker notes
Ṱalutshedzani IEC sa 'refiri ya u tamba nga u lulama' ya khetho. Munwe muhulu wo swaiwaho nga inki kha tshifanyiso u sumbedza nḓila ine vhavouti vha swaiwa ngayo uri hu si vhe na ane a vouta luvhili. Khwaṱhisedzani muhumbulo wa vouti ya tshiphiri - vouti yaṋu ndi ya tshiphiri, zwine zwa ita uri u vouta hu lulame nahone hu si vhe na u tsikeledzwa. Ṱhogomelani uri hezwi zwi itea misi yoṱhe, nga zwenezwo vharangaphanḓa vha tea u dzula vha tshi thetshelesa vhathu.
Pfanelo na vhuḓifhinduleli
U vha mudzulapo zwi amba uri u na pfanelo - na mishumo kha vhaṅwe.
Speaker notes
Uyu ndi muhumbulo wa ndeme wa CAPS: pfanelo dzi ḓa na vhuḓifhinduleli. Sumbedzani vhukwamani vhukati ha zwiṱaho zwivhili - pfanelo yaṋu ya u fariwa nga ṱhonifho i amba uri ni tea u ṱhonifha vhaṅwe; pfanelo yaṋu ya mupo wo kunaho i amba uri ni songo shaṱha thakha. Humbelani vhagudiswa uri vha engedze vhuḓifhinduleli vhuṅwe hu bvaho khavho kha mutevhe.
Maga mararu a muvhuso
Afurika Tshipembe i vhuswa nga maga mararu ane a shuma nga u shumisana.
Vhathu vhane ra vha voutela vha shuma kha maga mararu a muvhuso. Ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ṱhogomela mishumo yo fhambanaho, u bva kha shango ḽoṱhe u swika kha ḓorobo yaṋu.
- Muvhuso wa Lushaka (National) u ṱhogomela shango ḽoṱhe nahone u shuma u bva Phalamennde ngei Cape Town.
- Muvhuso wa Vundu (Provincial) u shumisa vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha mavundu a fumi (9).
- Muvhuso wa Hayani (Local, masipala) u ṱhogomela ḓorobo yaṋu, maḓi, migwada na u kuvhanganya thakha.
Speaker notes
Litshani hezwi zwi tshi vha zwo teaho Giredi 6 nga u ṱumanya ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe na vhutshilo ha vhukuma: lushaka lu ita milayo mihulu, vundu ḽi shumisa zwikolo na zwibaḓelo, nahone muvhuso wa hayani ndi ṅwambo wa uri hu na maḓi kha thapho na uri thakha i a kuvhanganywa. Hu na mavundu a fumi (9) - sedzani arali vhagudiswa vha tshi kona u bula vundu ḽavho na ḓorobo yaḽo khulwane.
Maḓuvha a ndeme a u humbula
- 1990 Nelson Mandela u vhofhololwa dzhele
- 1991 Vharangaphanḓa vha thoma nyambedzano ngei CODESA
- 1994 Khetho ya u thoma ya demokirasi nga 27 April; Mandela u vha Muphuresidennde
- 1996 Ndayotewa ntswa i a sainiwa
Speaker notes
Shumisani laini ya tshifhinga u thusa vhagudiswa u vhea nganea nga vhulandu - lukonḓo lu ḓoweleaho lwa CAPS. Vha vhudziseni uri vha bule zwe zwa itea kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga maipfi avho. Sumbedzani nḓila ye zwithu zwa shanduka ngayo nga u ṱavhanya: miṅwaha miṋa fhedzi u bva musi Mandela a tshi bva dzhele u swika Afurika Tshipembe i na Ndayotewa ntswa.
U nga vha hani mudzulapo wavhuḓi?
A u faneli u lindela u swika u tshi vha na miṅwaha ya 18 - u nga vha mudzulapo wavhuḓi zwino-zwino.
Mudzulapo ndi murado wa shango ane a vha wa henefho nahone a shela mulenzhe kha u ḽi ṱhogomela. Naho u tshee muswa, u nga thusa u fhaṱa Afurika Tshipembe yo lulamaho na ya vhulenda ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
- Fara muṅwe na muṅwe nga vhulenda na u lulama, hu sa londwi uri ndi nnyi.
- Ita uri tshikolo tshaṋu na tshitshavha tshi kune na u vha na tsireledzo.
- Tevhela milayo yo lulamaho nahone amba nga ḓidzimo musi tshiṅwe tshithu tshi songo lulamaho.
- Guda nga ha ḓivhazwakale ḽa shango ḽaṋu na Ndayotewa yaḽo.
Speaker notes
Ḓisani ngudo hayani kha khetho dza vhagudiswa vhaṋe. Demokirasi a si nga ha u vouta luthihi nga murahu ha miṅwaha miṱuku fhedzi - ndi nga ha nḓila ine ra farana ngayo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Rambani kilasi uri vha fulufhedzise tshithu tshithihi tshine vha ḓo tshi ita vhege ino u vha vhadzulapo vhavhuḓi, sa u thusa mudzulakhamusi kana u nanga thakha.
Afurika Tshipembe ndi ya vhoṱhe
The Freedom Charter ya 1955 yo lora demokirasi ye Afurika Tshipembe ya i fhaṱa nga 1994.
Afurika Tshipembe ndi ya vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, vhatsu na vhatshena. The Freedom Charter, 1955
Heḽi fulufhedziso, ḽo itwaho tshee demokirasi i sa athu u swika, ḽo ḓadzea kha Ndayotewa ntswa. Ḽi ri humbudza uri Afurika Tshipembe ndi hayani ya muthu muṅwe na muṅwe ane a dzula hafha.
Speaker notes
Vhalani tshiambo vhoṱhe nahone ni tshi ṱalutshedze nga maipfi a leluwaho: shango ndi ḽa muṅwe na muṅwe nga hu linganaho. Ṱalutshedzani uri uyu muhumbulo wo ṅwaliwa nga 1955, tshee 1994 i sa athu u swika, nahone uri vhathu vho farelela uḽu luloro miṅwaha ya mahumi u swika ḽi tshi vha ngoho. Hezwi zwi ṱumanya vhudzulapo na u vha na fhethu huthihi.
Zwe ra guda
Demokirasi i ṋea mudzulapo muṅwe na muṅwe ipfi, ḽo tsireledzwaho nga Ndayotewa na The Bill of Rights.
Ro guda uri Afurika Tshipembe yo vha demokirasi nga 1994 musi muṅwe na muṅwe a tshi kona u vouta, uri Ndayotewa ndi mulayo muhulwane vhukuma, na uri vhadzulapo vha na pfanelo na vhuḓifhinduleli.
Q. Ho itea mini nga 27 April 1994, nahone ndi ngani ho vha na ndeme lu tshinganaho? (4 marks)
Q. Bula pfanelo mbili u bva kha The Bill of Rights nahone u ṱalutshedze uri ndi ngani iṅwe na iṅwe i na ndeme. (4 marks)
Q. Ṱalusa vhuḓifhinduleli vhuvhili vhune wa vha nazwo sa mudzulapo wa Afurika Tshipembe. (4 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzo ya kilasi. Dzi tevhela sitaela ya CAPS ya u elelwa na ṱhalutshedzo pfufhi. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u shumisa mafhungo o ḓalaho na maipfi maswa a bvaho kha ngudo: demokirasi, Ndayotewa, The Bill of Rights, mudzulapo, pfanelo na vhuḓifhinduleli. Faladzani nga u vha humbudza uri vhoṱhe ndi vhadzulapo vhane vha na mushumo wa u tamba.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- Democracy and citizenship in South Africa
- Resource type
- Presentation