Xidemokirasi ni Vuaki bya Tiko eAfrika-Dzonga
Ndlela leyi Afrika-Dzonga yi nga va tiko laha munhu lonkulu un'wana ni un'wana a nga vhotaka, ni leswi swi vulaka swona ku va muaki wa tiko lonene.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswaku va ehleketa rito 'xidemokirasi' ri vula yini. Tsala miehleketo ya vona ebodweni. Hlamusela leswaku dyondzo ya namuntlha yi hlamusela mhaka ya ndlela leyi Afrika-Dzonga yi nga va xidemokirasi hi 1994, ni timfanelo ni vutihlamuleri lebyi vaaki va tiko va nga na byona. Hlayisa ku languteleka ka le henhla - leyi i mhaka ya vanhu lava kumaka mfanelo yo khomiwa hi ndlela yin'we.
Xana xidemokirasi i yini?
Xidemokirasi i tiko laha vanhu va tihlawulelaka varhangeri va vona.
Rito xidemokirasi ri huma eka marito mambirhi ya khale ya Xigriki lama vulaka 'ku fumiwa hi vanhu'. Eka xidemokirasi, vanhu lavakulu va vhota ku hlawula varhangeri lava endlaka milawu na ku fambisa tiko.
- Muaki wa tiko un'wana ni un'wana lonkulu u kuma vhoti rin'we, naswona vhoti rin'wana ni rin'wana ri na nkoka lowu fanaka.
- Varhangeri va hlawuriwa hi vanhu, a va velekeriwi eku fumeni.
- Loko vanhu va nga tsakanga, va nga vhotela varhangeri van'wana nkarhi lowu taka.
Speaker notes
Tirhisa xikombiso xo olova xa le tlilasini: loko tlilasi ri fanele ri hlawula mutlango wo tlanga naswona un'wana ni un'wana a tlakula voko ku vhota, sweswo i xidemokirasi lexi tirhaka. Xi ringanise ni loko munhu un'we a endla xiboho eka vanhu hinkwavo. Kandziyisa mhaka ya ku lulama ni 'munhu un'we, vhoti rin'we' hikuva swi va na nkoka endzhaku eka dyondzo.
Loko vunyingi bya vanhu byi nga swi koti ku vhota
Malembe yo tala, milawu leyi nga lulamangiki yi sivele vunyingi bya vaaki va Afrika-Dzonga ku vhota.
Enkarhini lowu hundzeke, Afrika-Dzonga a yi ri ni sisiteme leyi vuriwaka apartheid, rito ra Xibunu leri vulaka 'ku hambana'. Ehansi ka apartheid, nawu a wu hambanisa vanhu hi muhlovo wa nhlonge ya vona naswona a wu va khoma hi ndlela yo ka yi nga ringani.
- I vaaki va Afrika-Dzonga va vamhlophe ntsena lava a va pfumeleriwa ku vhotela mfumo.
- Vanhu vantima, va Vala (Coloured) ni va Maindiya a va ri ni rito ritsongo kumbe a va ri hava rito eka milawu leyi a yi fuma vutomi bya vona.
- Vanhu vo tala va xivindzi va lwerile malembe yo tala ku kuma timfanelo leti ringanaka eka un'wana ni un'wana.
Speaker notes
Khoma mhaka leyi hi rirhandzu ni hi ntiyiso. Rungula eka Ntangha wa 6 hi leswaku nawu wu tshamela ku khoma vanhu hi ndlela yo ka yi nga lulamangiki hikwalaho ka muhlovo wa nhlonge ya vona, naswona sweswo a swi ri hi xihoxo. Tiyisa swichudeni leswaku vanhu va tirhe hi matimba ni hi ku rhula ku cinca mhaka leyi. Papalata swifaniso swo chavisa; hlayisa ku languta ku lulama ni mfanelo yo twiwa. Hlanganisa ni Bill ya Timfanelo endzhaku, leyi tsariweke ku tiyisisa leswaku mhaka leyi yi nga ha humeleli nakambe.
Varhangeri va tshama ehansi ku vulavula
Eku sunguleni ka va-1990, varhangeri va Afrika-Dzonga va hlanganile ku kunguhata tiko ro lulama, ra xidemokirasi.
Varhangeri va mintlawa yo tala va hlanganile eminhlanganweni leyi tiviwaka tanihi CODESA (Convention for a Democratic South Africa). Ematshan'weni yo lwa, va vulavurile hi ndlela yo avelana matimba na ku endla nhlawulo lowu lulameke eka vaaki hinkwavo va Afrika-Dzonga.
- Nelson Mandela a a ntshunxiwile ekhotsweni hi 1990 endzhaku ka malembe ya 27.
- Varhangeri va pfumelelanile leswaku un'wana ni un'wana la nga ni malembe ya 18 na ku tlula a fanele a pfumeleriwa ku vhota.
- Va kunguhatile nhlawulo wa xidemokirasi wo sungula wa tiko.
Speaker notes
Kandziyisa matimba ya mbulavurisano: Afrika-Dzonga yi papalatile nyimpi leyikulu hikuva varhangeri va hlawule ku bulisana. Boxa Nelson Mandela na F.W. de Klerk tanihi van'wana va vanhu va nkoka, naswona swi tsundzuke leswaku endzhaku va avelane Hakelo ya Kurhula ya Nobel (Nobel Peace Prize). Hlayisa swi olovile - mhaka leyikulu hi leswaku ku vulavula ni ku twanana swi akile xidemokirasi lexintshwa.
Nhlawulo wo sungula wa xidemokirasi
Hi 27 April 1994, vaaki va Afrika-Dzonga va rixaka rin'wana ni rin'wana va vhotile swin'we ro sungula.
Hi 27 April 1994, timiliyoni ta vanhu ti yime emitsatsanyaneni yo leha, va ri ni ku tiyisela ku vhota. Eka vunyingi bya vaaki vantima va Afrika-Dzonga, a ku ri ro sungula ku va pfumeleriwa ku hlawula mfumo wa vona.
- African National Congress (ANC) yi hlurile nhlawulo.
- Nelson Mandela u ve Presidente wo sungula wa Afrika-Dzonga loyi a hlawuriweke hi xidemokirasi hi 10 May 1994.
- 27 April sweswi i siku ra holideyi ra vanhu hinkwavo leri vuriwaka Siku ra Ntshunxeko (Freedom Day).
Speaker notes
Leyi i mbilu ya dyondzo. Veka xifaniso xa mitsatsanyana yo leha - van'wana va rindzile tiawara to tala naswona a va tsakile ku vhota eku heteleleni. Hlamusela leswaku Mandela a a ri ekhotsweni hikwalaho ko lwisana ni apartheid, kutani sweswi a va Presidente. Hlanganisa Siku ra Ntshunxeko ni vutomi bya swichudeni: va kuma holideyi lembe rin'wana ni rin'wana ku tsundzuka nkarhi lowu.
Vumbiwa bya Afrika-Dzonga
Vumbiwa i nxaxamelo wa milawu wa nkoka swinene etikweni - hambi ku ri mfumo wu fanele wu wu yingisa.
Endzhaku ka nhlawulo, Afrika-Dzonga yi tsale Vumbiwa byintshwa hi 1996. Vumbiwa i nawu lowukulu swinene wa tiko. Byi hlamusela ndlela leyi mfumo wu tirhaka ha yona naswona byi xaxamela timfanelo ta munhu un'wana ni un'wana.
- Presidente Mandela u sayine Vumbiwa eSharpeville hi 10 December 1996.
- Byi sungurile ku tirhisiwa hi 4 February 1997.
- A ku na nawu kumbe murhangeri la pfumeleriwaka ku tlula milawu leyi nga eka Vumbiwa.
Speaker notes
Tirhisa xifaniso xa switeti ku hlamusela 'nawu lowukulu swinene' - wu tshama ehenhla ka milawu hinkwayo yin'wana. Boxa leswaku Mandela u byi sayine hi vomu eSharpeville, ndhawu laha vanhu va dlayiweke va ri karhi va lwisana ni apartheid, ku kombisa masungulo lamantshwa. Hlayisa masiku ma olovile; mhaka leyikulu hi leswaku Vumbiwa byi sirhelela un'wana ni un'wana naswona hambi ku ri Presidente u fanele a byi landzela. [SME] Confirm the 4 February 1997 commencement date and the Sharpeville signing detail against a primary source before production.
Bill ya Timfanelo
Bill ya Timfanelo (Bill of Rights) i xiyenge xo hlawuleka xa Vumbiwa lexi sirhelelaka munhu un'wana ni un'wana eAfrika-Dzonga.
Ku Ringana
Un'wana ni un'wana wa ringana naswona u fanele ku khomiwa hi ndlela yo lulama, ku nga khathariseki rixaka, ririmi kumbe vukhongeri bya yena.
Xindzhuti
Munhu un'wana ni un'wana u fanele ku xiximiwa ni ku khomiwa hi musa.
Dyondzo
N'wana un'wana ni un'wana u ni mfanelo yo ya exikolweni na ku dyondza.
Nsirhelelo
Un'wana ni un'wana u ni mfanelo yo va lo sirheleleka ni ku khathaleriwa.
Ntshunxeko wo Vulavula
Vanhu va nga avelana miehleketo ni mavonelo ya vona hi ku ntshunxeka.
Mbango lowu Tengeke
Un'wana ni un'wana u ni mfanelo ya mbango lowu hanyaka, sweswi ni enkarhini lowu taka.
Speaker notes
Bill ya Timfanelo i Kavanyisa 2 ya Vumbiwa. Hlaya khadi rin'wana ni rin'wana hi rito ra le henhla naswona u kombela swichudeni xikombiso eka vutomi bya vona (xikombiso, mfanelo yo dyondza yi vula leswaku va nga ya exikolweni). Kandziyisa leswaku timfanelo leti i ta un'wana ni un'wana hi ku ringana - leswi hi swona apartheid a a swi arila. U nga hlawula tikhadi tinharhu kumbe tin'wana loko nkarhi wu ri karhi.
Tinhlawulo eAfrika-Dzonga sweswi
Afrika-Dzonga yi khoma tinhlawulo leswaku vaaki va tiko va ta hambeta va hlawula varhangeri va vona.
Endzhaku ka malembe man'wana, vaaki va Afrika-Dzonga va vhota enhlawulweni. Ntlawa lowu vuriwaka Independent Electoral Commission (IEC) wu tiyisisa leswaku nhlawulo wu ntshunxekile naswona wu lulamile.
- Vaaki va tiko va fanele va va ni malembe ya 18 kumbe ku tlula naswona va fanele va tsarisa ku vhota.
- Ku vhota i xihundla, kutani a ku na munhu la nga sindzisiwaka ku vhota hi ndlela yo karhi.
- Tivhoti ti hlayiwa hi vukheta, naswona vandla leri nga ni nseketelo lowukulu ri vumba mfumo.
Speaker notes
Hlamusela IEC tanihi 'murhi (referee) wa mintlango yo lulama' wa tinhlawulo. Xikwembu lexi funghiweke hi inki exifanisweni xi kombisa ndlela leyi vavhoti va funghiwaka ha yona leswaku ku nga vi na munhu la vhotaka kambirhi. Tiyisa mhaka ya ku vhota ka xihundla - vhoti ra wena i ra xihundla, leswi hlayisaka ku vhota ku lulama ni ku ntshunxeka eka xihuhuri. Xiya leswaku leswi swi endleka hi nkarhi ni nkarhi, kutani varhangeri va fanele va hambeta va yingisela vanhu.
Timfanelo ni vutihlamuleri
Ku va muaki wa tiko swi vula leswaku u ni timfanelo - naswona u ni vutihlamuleri eka van'wana.
Speaker notes
Leyi i mhaka ya nkoka ya CAPS: timfanelo ti ta ni vutihlamuleri. Kombisa vuxaka exikarhi ka swiyenge swimbirhi - mfanelo ya wena yo khomiwa hi xichavo yi vula leswaku u fanele u xixima van'wana; mfanelo ya wena ya mbango lowu tengeke yi vula leswaku u nga fanelanga u lahla thyaka. Kombela swichudeni ku engetela vutihlamuleri byin'we bya vona eka nxaxamelo.
Swiyenge swinharhu swa mfumo
Afrika-Dzonga yi fumiwa eka swiyenge swinharhu leswi tirhaka swin'we.
Vanhu lava hi va vhotelaka va tirha eka swiyenge swinharhu swa mfumo. Xiyenge xin'wana ni xin'wana xi languta mintirho yo hambana, ku sukela etikweni hinkwaro ku fika edorobeni ra wena.
- Mfumo wa Rixaka (National) wu languta tiko hinkwaro naswona wu tirha wu ri ePalamende eKapa (Cape Town).
- Mfumo wa Xifundzankulu (Provincial) wu fambisa xin'wana ni xin'wana xa swifundzankulu swa kaye.
- Mfumo wa Ndhawu (Local) (masipala) wu languta doroba ra wena, mati, magondzo ni ku rholiwa ka thyaka.
Speaker notes
Hlayisa mhaka leyi yi ri erivaleni eka Ntangha wa 6 hi ku hlanganisa xiyenge xin'wana ni xin'wana ni vutomi bya xiviri: mfumo wa rixaka wu endla milawu leyikulu, wa xifundzankulu wu fambisa swikolo ni swibedlhele, naswona mfumo wa ndhawu hi wona lebyi endlaka leswaku ku va ni mati epompo naswona thyaka ri rholiwa. Ku na swifundzankulu swa kaye - vona loko swichudeni swi kota ku boxa xifundzankulu xa vona ni ntsindza wa xona.
Masiku ya nkoka yo tsundzuka
- 1990 Nelson Mandela u ntshunxiwa ekhotsweni
- 1991 Varhangeri va sungula mbulavurisano eCODESA
- 1994 Nhlawulo wo sungula wa xidemokirasi hi 27 April; Mandela u va Presidente
- 1996 Vumbiwa byintshwa byi sayiniwa
Speaker notes
Tirhisa nkarhi-layini ku pfuna swichudeni ku veka mhaka hi ndlandlamuko - vuswikoti bya ntolovelo bya CAPS. Va kombele ku vula leswi humeleleke eka siku rin'wana ni rin'wana hi marito ya vona. Kombisa ndlela leyi swilo swi cinceke ha yona hi ku hatlisa: i malembe ya mune ntsena ku sukela loko Mandela a huma ekhotsweni ku fika loko Afrika-Dzonga yi va ni Vumbiwa byintshwa.
Xana u nga va muaki wa tiko lonene hi ndlela yihi?
A wu fanelanga u rindza u fikelela malembe ya 18 - u nga va muaki wa tiko lonene sweswi.
Muaki wa tiko i xirho xa tiko lexi nga xa kona naswona xi hlanganyelaka eku hlayiseni ka rona. Hambi u ri muntshwa, u nga pfuna ku aka Afrika-Dzonga leyi lulameke ni leyi khathalaka siku ni siku.
- Khoma un'wana ni un'wana hi musa ni ku lulama, ku nga khathariseki leswaku i mani.
- Hlayisa xikolo xa wena ni muganga wa wena swi tengile naswona swi sirhelelekile.
- Landzela misayelo leyi lulameke naswona vulavula hi xichavo loko nchumu wu nga lulamanga.
- Dyondza hi matimu ya tiko ra wena ni Vumbiwa bya rona.
Speaker notes
Tisa dyondzo ekaya eka swiboho swa swichudeni. Xidemokirasi a hi ku vhota kan'we endzhaku ka malembe man'wana ntsena - i hi ndlela leyi hi khomanaka ha yona siku ni siku. Rhamba tlilasi ku tshembisa nchumu wun'we lowu va nga ta wu endla vhiki leri ku va vaaki lavanene, tanihi ku pfuna munghana wa le tlilasini kumbe ku rhola thyaka.
Afrika-Dzonga i ya vanhu hinkwavo
Freedom Charter ya 1955 (Chata ya Ntshunxeko) yi lorile hi xidemokirasi lexi Afrika-Dzonga yi xi akeke hi 1994.
Afrika-Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka yona, vantima ni vamhlophe. The Freedom Charter, 1955
Xitshembiso lexi, lexi endliweke khale swinene xidemokirasi xi nga si fika, xi hetisekile eka Vumbiwa byintshwa. Xi hi tsundzuxa leswaku Afrika-Dzonga i kaya ka munhu un'wana ni un'wana la tshamaka laha.
Speaker notes
Hlaya xivulwa swin'we naswona xi hlamusele hi marito lama olovaka: tiko i ra un'wana ni un'wana hi ku ringana. Hlamusela leswaku miehleketo leyi yi tsariwile hi 1955, khale swinene ka 1994, naswona vanhu va khomelele norho lowu malembe-khume ku fikela loko wu va wa ntiyiso. Leswi swi hlanganisa vuaki bya tiko ni ku va xirho lexi hlanganeriweke.
Leswi hi swi dyondzeke
Xidemokirasi xi nyika muaki wa tiko un'wana ni un'wana rito, leri sirheleriwaka hi Vumbiwa ni Bill ya Timfanelo.
Hi dyondzile leswaku Afrika-Dzonga yi ve xidemokirasi hi 1994 loko un'wana ni un'wana a swi kota ku vhota, leswaku Vumbiwa i nawu lowukulu swinene, naswona leswaku vaaki va tiko va ni timfanelo ni vutihlamuleri.
Q. Xana ku humelele yini hi 27 April 1994, naswona ha yini a swi ri swa nkoka swinene? (4 marks)
Q. Boxa timfanelo timbirhi eka Bill ya Timfanelo naswona u hlamusela ha yini yin'wana ni yin'wana yi ri ya nkoka. (4 marks)
Q. Hlamusela vutihlamuleri byimbirhi lebyi u nga na byona tanihi muaki wa tiko ra Afrika-Dzonga. (4 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho lowu tsariweke kumbe mbulavurisano wa tlilasi. Swi landzela xitayela xa CAPS xa ku tsundzuka na nhlamuselo yo koma. Khutaza swichudeni ku tirhisa swivulwa leswi heleleke ni marito lamantshwa ya dyondzo: xidemokirasi, Vumbiwa, Bill ya Timfanelo, muaki wa tiko, timfanelo ni vutihlamuleri. Gimeta hi ku va tsundzuxa leswaku hinkwavo i vaaki va tiko lava nga ni xiave xo tlanga.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- Democracy and citizenship in South Africa
- Resource type
- Presentation