Lwendo lwa Ifa Kha Mavundu a Afrika Tshipembe
Kha ri tshimbile mavunduni oṱhe a ṱahe ri wane fhethu ho khetheaho, mafhungo na sialala zwine zwa vha zwashu roṱhe.
Speaker notes
Ṱanganedzani vhagudiswa ni ṱalutshedze muhumbulo wa 'lwendo lwa ifa' - lwendo lwa muhumbulo lune lwa ima kha fhethu ho khetheaho Afrika Tshipembe hoṱhe. Vhudzisani: hu na ane a vhuya a dalela myuziamu, tshifhaṱo tsha kale, tshikhumbuzo kana fhethu ha mupo? Lwendo lwa ifa lu ṱanganyisa fhethu heifha. Musi ngudo i tshi fhela vhagudiswa vha fanela u kona u bula fhethu ha ifa mavunduni o fhambanaho na u amba uri ndi ngani ri tshi ha tsireledza.
Ifa ndi mini?
Ifa ndi zwithu zwoṱhe zwine ra zwi mangwa kha vho fhelaho na zwine ra ṱoḓa u zwi vhulunga vhumatshelo.
Ifa ndi zwithu zwine ra zwi wana kha vhathu vhe vha tshila phanḓa hashu. Zwi nga vha zwithu zwine ra nga zwi fara, zwi ngaho zwifhaṱo zwa kale na zwishumiswa, na zwithu zwine ra sa koni u zwi fara, zwi ngaho nyimbo, mafhungo, nyambo na nḓila dza u bika. Ifa ḽi ri thusa u ḓivha uri ri vhonnyi na uri ri bva ngafhi.
- Ifa ḽa mupo - dzithavha, mikwita, milambo na phukha zwo khetheaho.
- Ifa ḽa sialala - zwifhaṱo, zwikhumbuzo, vhutsila na zwithu zwa kale.
- Ifa ḽi tshilaho - nyambo, mimuvho, mitshino, zwiḽiwa na mikosi.
Speaker notes
Ṋeani tsumbo dzo teaho kha tshaka tshiṅwe na tshiṅwe uri vhagudiswa vha Girede ya 5 vha kone u zwi vhona muhumbuloni: mupo (Thavha ya Table Mountain), sialala (Union Buildings), ḽi tshilaho (u imba isicathamiya, braai ya muṱa, u anetshela ngano). Ombedzelani uri ifa ḽi tshilaho ḽi dzula kha vhathu, hu si kha tshifhaṱo. Rambani vhagudiswa uri vha bule tshipiḓa tshithihi tsha ifa tshi bvaho muṱani wavho.
Fhethu ha Ifa ḽa Shango ha Afrika Tshipembe
Fhethu hashu hoṅwe ho khethea lwe shango ḽoṱhe ḽa thusa u ha ṱhogomela.
Fhethu ha Ifa ḽa Shango ndi fhethu ho nangiwaho nga tshiimiswa tshine tsha pfi UNESCO ngauri ho ndeme kha vhathu vhoṱhe kha ḽifhasi, hu si shango ḽithihi fhedzi. Afrika Tshipembe i na fhethu ho ralo ha fumi, ho phaḓaladzwaho mavunduni. Kha lwendo lwashu ri ḓo dalela hoṅwe hahwo.
- Hoṅwe ho nangelwa mupo, ho ngaho dzithavha dza Cape na Drakensberg.
- Hoṅwe ho nangelwa ḓivhazwakale, ho ngaho Mapungubwe na Robben Island.
- U vha kha mutevhe zwi amba uri fhethu heho ho tsireledzelwa vhana vha vhumatshelo.
Speaker notes
Litshani ṱhaluso i sa konḓi: UNESCO ndi tshigwada tsha kha United Nations tshine tsha ita mutevhe wo khetheaho wa fhethu ha ndeme vhukuma kha shango. A ni ṱoḓi vhagudiswa vha tshi guma nomboro yo teaho nga muhumbulo - mbuno ndi uri Afrika Tshipembe yo pfuma nga fhethu ha ho ralo. [SME] Ni khou humbelwa u khwaṱhisedza tshivhalo tsha zwino tsha Fhethu ha Ifa ḽa Shango ha UNESCO ha Afrika Tshipembe (ho vha fumi nga 2023) ngudo i sathu thoma.
Tshiimo tshithihi tsha ifa kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe
Mavundu a ṱahe, fhethu ha ṱahe ho ḓivheaho ha u dalela kha lwendo lwashu.
Gauteng
Cradle of Humankind - mikwita i re na masalela a marambo a vhathu a kale vhukuma.
Limpopo
Mapungubwe - muvhuso wa u thoma wa Afrika Tshipembe na rhino ya musuku.
Western Cape
Robben Island - dzhele he Nelson Mandela a vha o valelwa hone.
KwaZulu-Natal
Dzithavha dza Drakensberg - zwifanyiso zwa maḓombani zwa zwigidi zwo iṱwaho nga Vhathwa (San).
Eastern Cape
Qunu na Mthatha - fhethu ha vhuṱuku ha Nelson Mandela.
Northern Cape
Ifa ḽa Vhathwa (San) na zwiṱou zwa maḓombani zwa kale Karoo yo omaho.
Free State
Miḓi ya Vhasotho na Vredefort Dome i re tsini.
North West
Taung, he ha wanwa marambo a ṱhoho ya ṅwana wa kale.
Mpumalanga
Dzithavha dza Makhonjwa dza Barberton - maṱombo maṅwe a kale vhukuma kha ḽifhasi.
Speaker notes
Iyi ndi silaidi ya ṱhalusombuya. Vhalani vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe na tshiimo tshaḽo nga ipfi ḽihulu, ni sumbedze fhethu hune ha vha hone kha mmapa wa muhumbulo (kana mmapa wa luvhondo arali ni na wone). Vhudzani vhagudiswa uri silaidi dzi tevhelaho dzi ḓo sedza nga vhuḓalo hoṅwe ha heha. Ni nga vhudzisa mugudiswa muṅwe na muṅwe uri a nange tshiimo tshine a tama u tshi dalela vhukuma a bule uri ndi ngani. [SME] Khwaṱhisedzani uri u ṱanganyiswa ha vundu na fhethu zwo tea kilasi yaṋu; vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na fhethu ha ifa hunzhi nahone vhadededzi vha nga takalela tsumbo dza hangei.
Cradle of Humankind
Tshigwada tsha mikwita tsini na Johannesburg he vhorasaitsi vha wana masalela a muṱa wa vhathu a kale vhukuma kha shango.
Kha Sterkfontein Caves vhorasaitsi vho gwa masalela - marambo o shandukaho a vha tombo - a vhathu vha kale vhe vha tshila miliyoni ya miṅwaha yo fhelaho. Zwe zwa wanwa zwo ḓivheaho zwi katela ṱhoho yo vhidzwaho 'Mrs Ples' na sikeleṱoni yo ṱoḓaho u fhelela ye ya vhidzwa 'Little Foot'. Ndi ngazwo fhethu heha hu tshi vhidzwa Cradle of Humankind.
- Tshihaho ndi hune ṅwana a eḓela hone - nga zwenezwo heha hu nga fhethu he vhathu vha bebelwa hone.
- Ndi Fhethu ha Ifa ḽa Shango ngauri hu anetshela mafhungo a vhathu vhoṱhe.
- Ni kha ḓi kona u dalela mikwita na myuziamu ṋamusi.
Speaker notes
Ṱalutshedzani 'masalela' zwavhuḓi: marambo o shanduka zwiṱuku nga zwiṱuku a vha tombo lwa tshifhinga tshilapfu vhukuma. Little Foot na Mrs Ples zwi ita uri saintsi i pfale i ya ngoho kha vhagudiswa. Litshani muhumbulo wa tshifhinga tshilapfu u sa konḓi - 'kale-kale vhukuma, u fhira zwine ra nga humbula.' Kwamani nḓevhe kha khaḓi ya silaidi ya 5. [SME] Ṱhwahelelo dzo lelutshwa nga khole; khwaṱhisedzani tshivhalo naṅwe tshine mudededzi a nanga u tshi ṅwalisa nga ipfi ḽihulu.
Muvhuso wa Mapungubwe
Kale-kale, kha thavha ya nṱha ho fhaḓaho kule devhula, ho vha hu na dorobo khulu ya muvhuso wa u thoma wa Afrika Tshipembe.
Miṅwaha ya 700 u swika 800 yo fhelaho, Mapungubwe o vha muvhuso wo farakanaho he vhathu vha lima, vha fuwa kholomo, vha rengiselana musuku na maṋo a nḓou na mashango a kule. Khosi yo vha i tshi dzula nṱha ha thavha yo khetheaho. Vho-arkioloji nga murahu vha wana zwithu zwavhuḓi zwa musuku henefho, zwi katela rhino ṱhukhu ya musuku.
- Zwi sumbedza uri mivhuso mihulu ya Afrika yo vha i hone hafha kale phanḓa ha musi Vhaeuropa vha sa athu swika.
- Rhino ya musuku zwino ndi luswayo lwo ḓivheaho lwa ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe.
- Mapungubwe ndi Fhethu ha Ifa ḽa Shango kha mukano na Zimbabwe na Botswana.
Speaker notes
Iyi silaidi i lugisa nganea ya mazwifhi nga u sumbedza muvhuso wa Afrika wo khwaṱhaho na wo pfumaho we wa bvelela kale phanḓa ha tshifhinga tsha vhukoloni. Ombedzelani u rengiselana (musuku na maṋo a nḓou zwi tshi ya kule nga lwanzhe) na rhino ya musuku sa lupfumo. Vhagudiswa vha Girede ya 6 vha ḓo guda Mapungubwe nga vhuḓalo nga murahu, nga zwenezwo ni khou zwala mbeu. Litshani ṱhwahelelo dzi tshi vhalwa nga u tandulula ('miṅwaha ya 700-800 yo fhelaho').
Robben Island
Tshiṱangadzime tshiṱuku lwanzheni tsini na Cape Town tshe tsha vha dzhele ḽo ḓivheaho - na luswayo lwa mbofholowo.
Miṅwaha minzhi Robben Island yo vha i dzhele. Nga tshifhinga tsha apartheid, vharangaphanḓa vhe vha lwela pfanelo dzo linganaho vho valelwa henefha, kule na miṱa yavho. Nelson Mandela o fhedza miṅwaha minzhi kha tshele tshiṱuku kha tshiṱangadzime a sa athu vhofhololwa, nga murahu a vha muphuresidennde wa u thoma wa Afrika Tshipembe o nangwaho nga demokirasi.
- Ṋamusi ndi myuziamu ine ya funza vhadaleli nga ha nndwa ya mbofholowo.
- Vharangi vhaṅwe ndi vhe vha vha vhavalelwa vha kale vhane vha ṱanḓavhudza mafhungo avho.
- Zwi ri humbudza u dzhiela nṱha mbofholowo na pfanelo dzine ra vha nadzo ṋamusi.
Speaker notes
Farani mafhungo a apartheid nga vhulenda na nga u leluwa kha Girede ya 5: vhathu vhaṅwe vho farwa nga nḓila i songo lugaho nga ṅwambo wa muvhala wa lukanda lwavho, huno vhathu vha tshivhindi vha shuma u shandula zwenezwo. Sumbedzani Robben Island sa fhethu ha vhuṱungu na fulufhelo. Ṱumanyani na Ḓuvha ḽa Mbofholowo / Nelson Mandela arali vhagudiswa vha tshi mu ḓivha. Iledzani zwidodombedzwa zwi ofhisaho; livhisani ṱhogomelo kha tshivhindi na ndeme ya mbofholowo.
Vhutsila ha Maḓombani ha Drakensberg
Nṱha kha dzithavha dza Drakensberg hu na zwifanyiso zwa zwigidi zwe zwa iṱwa nga Vhathwa (San) kale-kale.
uKhahlamba-Drakensberg ndi mutevhe wa dzithavha ndapfu vhukuma wa Afrika Tshipembe. Mikwita yao na dzikhitha dza maḓombo zwi na zwifanyiso zwa maḓombani zwa zwigidi zwe zwa iṱwa nga Vhathwa (San) vha khwiniswi na vhakuvhanganyi. Vho penda vhathu, phofu, na zwine vha zwi tenda vha tshi shumisa penndi dza mupo dzi bvaho maḓomboni, kha zwimela na kha phukha.
- Dzina uKhahlamba ḽi amba 'luvhondo lwa maṱari' nga isiZulu.
- Zwifanyiso zwi na miṅwaha ya maḓana na naho zwigidi.
- Ndi Fhethu ha Ifa ḽa Shango nga ṅwambo wa mupo wao na vhutsila hao ha kale.
Speaker notes
Ḓivhadzani Vhathwa (San) sa vhathu vha u thoma vha Afrika Tshipembe na sa vhatsila vho no ḓivha na vhaanetsheli. Ṱalutshedzani nḓila ye penndi ya itwa ngayo nga zwithu zwa mupo (ochre, malahwa, maḓi a zwimela, mapfura a phukha). Phofu yo vha phukha ya ndeme vhukuma kha lutendo lwa Vhathwa (San). Farani ifa ḽa Vhathwa (San) nga ṱhonifho - hezwi ndi zwifanyiso zwikhethwa kha zwitshavha zwa vharabelwa. Ṱumanyani na zwiṱou zwa maḓombani zwa Northern Cape kha silaidi i tevhelaho.
U Pfuka Karoo na Free State
Zwiimo zwiṅwe zwiraru kha lwendo lwashu - kha Eastern Cape, Northern Cape na Free State.
Eastern Cape - Qunu
Zwikwara zwidala he Nelson Mandela a alusela hone. Myuziamu ya Mthatha i anetshela mafhungo a vhutshilo hawe.
Northern Cape - Wildebeest Kuil
Thavha yo faralaho zwiṱou zwa maḓombani zwa kale, i ṱhogomelwaho nga zwitshavha zwa Vhathwa (San) na Khoe.
Free State - Basotho Village
Myuziamu i tshilaho hune wa nga vhona nnḓu dza sialala dza Vhasotho dzi na milingo yo pendwaho zwavhuḓi.
Speaker notes
Zwiimo hezwi zwiraru zwi andadza lwendo kha mavundu manzhi na tshaka nnzhi dza ifa: fhethu ha u bebelwa ha muthu (Eastern Cape), vhutsila ha kale (zwiṱou zwa Northern Cape, zwine zwa vha zwo ṱouwaho ḓomboni hu si zwo pendwaho khaḽo), na ifa ḽi tshilaho kha muḓi u shumaho (Free State). Sumbedzani phambano vhukati ha zwifanyiso zwa maḓombani (KZN) na zwiṱou zwa maḓombani (Northern Cape). [SME] Shandukisani ni shumise fhethu ha hangei ha Eastern Cape kana Free State arali zwi tshi tea vhagudiswa vhaṋu zwavhuḓi.
Maṱombo a kale na ṅwana wa kale
Zwiimo zwashu zwa u fhedza zwivhili zwa mavundu zwi ya North West na Mpumalanga.
North West - Taung
Nga 1924 ṱhoho ya masalela ya ṅwana wa kale, 'Taung Child', yo wanwa henefha. Yo thusa shango u guda uri vhathu vho thoma Afrika.
Mpumalanga - Barberton
Dzithavha dza Makhonjwa dzi na maṱombo maṅwe a kale vhukuma kha ḽifhasi - a miṅwaha ya 3 500 miliyoni - zwino ndi Fhethu ha Ifa ḽa Shango.
Bonus - Gauteng
Freedom Park na Constitution Hill kha devhula zwi humbula nndwa ya pfanelo dza vhathu na demokirasi.
Speaker notes
Taung i kwama muṅwe wa Cradle of Humankind - Afrika Tshipembe ndi mbuno khulu kha nganea ya mavuvhelo a vhathu. Barberton i sumbedza ifa ḽa mupo ḽa lushaka lwo fhambanaho: maṱombo a kale nga nḓila i mangadzaho. Khaḓi ya bonus i ni tendela u bula fhethu ha demokirasi ha Gauteng (Freedom Park, Constitution Hill). [SME] Khwaṱhisedzani ṅwaha we Taung Child ya wanwa ngawo (1924) na miṅwaha yo tandululwaho ya maṱombo (miṅwaha ya 3 500 miliyoni) arali ni tshi i redza nga ipfi ḽihulu.
Ifa ḽi tshilaho na Ḓuvha ḽa Ifa
A si ifa ḽoṱhe ḽine ḽa dzula fhethu myuziamuni - ḽiṅwe ḽi tshila kha zwine ra ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ifa ḽi tshilaho ḽi fhiriselwa u bva kha vhomakhulu u ya kha vhabebi u ya kha vhana. Ḽi katela nyambo dzashu dza tshiofisi dza 11, nyimbo dzashu na mitshino, mafhungo ashu, zwiambaro zwashu na zwiḽiwa zwine ra zwi funesa. Ṅwaha muṅwe na muṅwe nga 24 September Afrika Tshipembe i pembelela Ḓuvha ḽa Ifa, musi ri tshi hulisa mvelele dzashu dzoṱhe dzo fhambanaho.
- Mimuvho na mutshino u ngaho isicathamiya, mutshino wa gumboot na amapiano.
- Zwiḽiwa zwi ngaho vhuswa, bunny chow, koeksisters, umngqusho na chakalaka.
- Mafhungo, thodi (izibongo) na mitambo zwine zwa kovhiwa vhukati ha miṱa.
Speaker notes
Itani uri iyi i vhe silaidi ya u ṱangana vhukuma. Vhudzisani vhagudiswa uri vha ṱanḓavhudze luimbo, tshiḽiwa kana mafhungo zwi bvaho hayani havho. Ombedzelani uri ifa ḽi tshilaho ndi ḽa muṅwe na muṅwe nahone ḽi dzula ḽi tshi shanduka - amapiano ndi ifa ḽiswa ḽine ḽa khou itwa zwino. Ṱalutshedzani Ḓuvha ḽa Ifa nga u leluwa: ḓuvha ḽa vhuawelo ḽa u pembelela mvelele dzashu dzoṱhe roṱhe. Khwaṱhisani ṱhonifho ya phambano.
U ṱhogomela ifa ḽashu
Ifa ndi ḽashu roṱhe, nga zwenezwo roṱhe ri fanela u thusa u ḽi tsireledza.
Arali zwifhaṱo zwa kale zwa wa, zwifanyiso zwa maḓombani zwa ṱaṱiwa, kana mafhungo a sa tsha vhuya a anetshelwa hafhu, ifa ḽeneḽo ḽi a xela lini na lini. Ndi ngazwo ri na myuziamu, zwikhumbuzo na milayo ine ya tsireledza fhethu ho khetheaho. Fhedzi vhathu vha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vha a thusa - nga u dalela, u guda na u fhirisela zwine vha zwi ḓivha.
- Ni songo vhuya na fara kana u tshinyadza vhutsila ha maḓombani kana zwithu zwa kale.
- Dalelani myuziamu na fhethu ha ifa uri ni gude mafhungo hao.
- Thetshelesani vhalala ni fhirisele mafhungo avho kha vhaṅwe.
Speaker notes
Isani ngudo kha 'zwenezwo zwi amba mini' - ifa ḽi a leluwa u tshinyala nahone ḽi nga xela. Ṱumanyani nyeletshedzo tharu na vhuḓifari vhukuma kha lwendo lwa tshikolo. Khwaṱhisani ṱhonifho ya fhethu hukhethwa ho ngaho vhutsila ha maḓombani ha Vhathwa (San). Ni nga vhudzisa vhagudiswa uri vha bule tshithu tshithihi tshine vha ḓo tshi ita u tsireledza ifa. Hezwi zwi lugisela mbudziso dza ṱhoḓisiso.
Zwe ra zwi guda kha lwendo
Ro tshimbila mavunduni oṱhe a ṱahe ra ṱangana na ifa ḽa mupo, ḽa sialala na ḽi tshilaho.
U bva kha mikwita ya Cradle of Humankind u swika kha muvhuso wa Mapungubwe, dzhele ḽa Robben Island na dzithavha dzo pendwaho dza Drakensberg, ifa ḽa Afrika Tshipembe ḽi anetshela mafhungo a vhathu vhaḽo vhoṱhe. Ifa ndi ḽa muṅwe na muṅwe, nahone muṅwe na muṅwe a nga thusa u ḽi tsireledza.
Q. Bulani fhethu ha ifa hararu ho fhambanaho ni ambe uri huṅwe na huṅwe hu kha vundu ḽifhio. (3 marks)
Q. Ṱalutshedzani phambano vhukati ha ifa ḽa mupo, ifa ḽa sialala na ifa ḽi tshilaho. Ṋeani tsumbo nthihi ya tshiṅwe na tshiṅwe. (6 marks)
Q. Ndi ngani zwi zwa ndeme u ṱhogomela ifa ḽashu? Ṋeani zwiitisi zwivhili. (4 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwalwaho kana khaseledzano ya kilasi. Mbudziso ya 1 i ṱola u humbula fhethu na mavundu; mbudziso ya 2 i ṱola muhumbulo muhulu wa tshaka tharu dza ifa; mbudziso ya 3 i ṱola u pfesesa uri ndi ngani ifa ḽi na ndeme. U kovhiwa ha maakha zwi tevhela sitaela ya CAPS ya Kelede ya Vhukati. Valani nga u humbudza vhagudiswa uri na vhone ndi tshipiḓa tsha ifa ḽi tshilaho ḽa Afrika Tshipembe.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- A heritage trail through the provinces of South Africa
- Resource type
- Presentation