Umendo Wamafa Kwiiphondo zoMzantsi Afrika
Masihambe sicande kuwo onke amaphondo alithoba size sifumane iindawo ezikhethekileyo, amabali kunye nezithethe eziyinxalenye yethu sonke.
Speaker notes
Wamkela abafundi uze uchaze umqondo 'womendo wamafa' - uhambo olucingelwayo olumisa kwiindawo ezikhethekileyo kuwo wonke uMzantsi Afrika. Buza: ukhona owakhe watyelela imyuziyam, isakhiwo esidala, isikhumbuzo okanye indawo yendalo? Umendo wamafa udibanisa ezi ndawo ndawonye. Ekupheleni kwesifundo abafundi kufuneka bakwazi ukubiza iindawo zamafa kumaphondo ahlukeneyo bakwazi nokuchaza ukuba kutheni sizikhusela.
Ayintoni amafa?
Amafa yiyo yonke into esiyifumana kwixesha elidlulileyo esifuna ukuyigcinela ikamva.
Amafa zizinto esizifumana kubantu ababephila phambi kwethu. Zinokuba zizinto esinokuzibamba, njengezakhiwo ezindala nezixhobo, kunye nezinto esingenako ukuzibamba, njengeengoma, amabali, iilwimi kunye neendlela zokupheka. Amafa asinceda sazi ukuba singoobani nokuba sivela phi.
- Amafa endalo - iintaba ezikhethekileyo, imiqolomba, imilambo nezilwanyana.
- Amafa enkcubeko - izakhiwo, izikhumbuzo, ubugcisa nezinto ezindala.
- Amafa aphilayo - iilwimi, umculo, imidaniso, ukutya nemibhiyozo.
Speaker notes
Nika imizekelo ecacileyo yohlobo ngalunye ukuze abafundi beBanga 5 bakwazi ukuyibona: indalo (iTable Mountain), inkcubeko (i-Union Buildings), aphilayo (ukucula i-isicathamiya, i-braai yosapho, ukubalisa amabali). Gxininisa ukuba amafa aphilayo aphila ebantwini, hayi esakhiweni. Mema abafundi ukuba babize ilifa elinye elivela kusapho lwabo.
IiNdawo Zamafa eHlabathi zoMzantsi Afrika
Ezinye zeendawo zethu zikhethekile kangangokuba ihlabathi lonke linceda ekuzigcineni.
INdawo Yamafa eHlabathi yindawo ekhethwe ngumbutho obizwa ngokuba yi-UNESCO kuba ibalulekile kubo bonke abantu emhlabeni, hayi kwilizwe elinye kuphela. UMzantsi Afrika unazo malunga nalishumi ezi ndawo, ezisasazeke kuwo onke amaphondo. Kumendo wethu siza kutyelela ezinye zazo.
- Ezinye zikhethwe ngenxa yendalo, njengeentaba zaseKapa kunye neDrakensberg.
- Ezinye zikhethwe ngenxa yembali, njengeMapungubwe neRobben Island.
- Ukuba kolu luhlu kuthetha ukuba le ndawo ikhuselelwe abantwana bexesha elizayo.
Speaker notes
Gcina inkcazo ilula: i-UNESCO liqela elikwiZizwe eziManyeneyo (United Nations) elenza uluhlu olukhethekileyo lweendawo ezibaluleke kakhulu ehlabathini. Akufuneki abafundi bafunde ngentloko inani elichanekileyo - eyona nto ibalulekileyo kukuba uMzantsi Afrika utyebile ngeendawo ezinjalo. [SME] Nceda uqinisekise inani langoku leeNdawo Zamafa eHlabathi ze-UNESCO zoMzantsi Afrika (yayilishumi ngo-2023) phambi kokuba isifundo siqale.
Isitopu esinye samafa kwiphondo ngalinye
Amaphondo alithoba, iindawo ezidumileyo ezilithoba zokutyelela kumendo wethu.
Gauteng
Cradle of Humankind - imiqolomba eneentsalela zabantu zamandulo kakhulu.
Limpopo
Mapungubwe - ubukumkani bokuqala boMzantsi Afrika kunye nomkhombe wegolide.
Western Cape
Robben Island - intolongo apho uNelson Mandela wayebanjelwe khona.
KwaZulu-Natal
Iintaba zeDrakensberg - amawaka emizobo yamatye yabantu bakwaSan.
Eastern Cape
Qunu neMthatha - iindawo zobuntwana bukaNelson Mandela.
Northern Cape
Amafa abantu bakwaSan kunye nemikrolo emidala ematyeni kumaKaru omileyo.
Free State
Iilali zamaSuthu kunye neVredefort Dome ekufuphi.
North West
Taung, apho kwafunyanwa khona ukhakhayi lomntwana wamandulo.
Mpumalanga
Iintaba iMakhonjwa zaseBarberton - ezinye zamatye amadala kunawo onke emhlabeni.
Speaker notes
Le yislayidi songqinelo. Funda iphondo ngalinye kunye nesitopu saso ngokuvakalayo, uze ukhombe apho phantse likhoyo kwimephu ecingelwayo (okanye imephu esemthini ukuba unayo). Xelela abafundi ukuba iislayidi ezilandelayo ziza kusondeza ezinye zezi. Unokubuza umfundi ngamnye ukuba akhethe isitopu afuna ukusityelela kunako konke aze achaze ukuba kutheni. [SME] Qinisekisa ukuba ukudityaniswa kwephondo nendawo kufanelekile kwiklasi yakho; iphondo ngalinye lineendawo zamafa ezininzi kwaye ootitshala banokukhetha imizekelo yasekhaya.
I-Cradle of Humankind
Iqela lemiqolomba ekufuphi neRhawutini apho izazinzulu zafumana khona ezinye zeentsalela zosapho lwabantu ezindala kunazo zonke ehlabathini.
Kwimiqolomba i-Sterkfontein Caves izazinzulu zigrumbe iintsalela - amathambo aguqulwe aba ngamatye - abantu bamandulo ababephila kwiminyaka yezigidi eyadlulayo. Ezidumileyo eziko zibandakanya ukhakhayi olubizwa ngokuba 'nguMrs Ples' kunye nesikhumba esiphantse sipheleleyo esibizwa ngokuba 'yiLittle Foot'. Yiyo loo nto le ndawo ibizwa ngokuba yi-Cradle of Humankind.
- Umbombho yindawo apho kulala usana - ngoko oku kunjengendawo yokuzalwa yabantu.
- YiNdawo Yamafa eHlabathi kuba ibalisa ibali labo bonke abantu.
- Usenako ukutyelela imiqolomba nemyuziyam namhlanje.
Speaker notes
Chaza 'intsalela' ngokucacileyo: amathambo aguquka kancinci aba ngamatye kwixesha elide kakhulu. ILittle Foot noMrs Ples benza inzululwazi ivakale ingokwenene kubafundi. Gcina umbono wexesha elide ngokuthambileyo - 'kudala kudala, ixesha elide kunokuba singaqonda.' Buyela kwikhadi leslayidi 5. [SME] Iminyaka yenziwe ilula ngabom; qinisekisa naliphi na inani atitshala akhetha ukulifundela ngokuvakalayo.
Ubukumkani baseMapungubwe
Kudala, phezu kwenduli ephezulu emile mgama emantla, kwakumi isixeko esikhulu sobukumkani bokuqala boMzantsi Afrika.
Malunga neminyaka engama-700 ukuya kwengama-800 eyadlulayo, i-Mapungubwe yayibubukumkani obuxakekileyo apho abantu babelima, begcina iinkomo, berhweba ngegolide nangamazinyo eendlovu namazwe akude. Ukumkani wayehlala phezu kwenduli ekhethekileyo. Izazi zezinto zamandulo kamva zafumana izinto ezintle zegolide apho, kubandakanya umkhombe wegolide omncinci.
- Ibonisa ukuba obukumkani obukhulu base-Afrika babukho apha kudala phambi kokufika kwabelungu.
- Umkhombe wegolide ngoku uluphawu oludumileyo lwembali yoMzantsi Afrika.
- IMapungubwe yiNdawo Yamafa eHlabathi kumda oneZimbabwe neBotswana.
Speaker notes
Le slayidi ilungisa intsomi eqhelekileyo ngokubonisa ubukumkani base-Afrika obunamandla nobutyebi obabuphumelela kudala phambi kwamaxesha obukoloniyali. Gxininisa urhwebo (igolide namazinyo eendlovu behamba mgama ngolwandle) kunye nomkhombe wegolide njengobuncwane. Abafundi beBanga 6 baza kufunda ngeMapungubwe ngokunzulu kamva, ngoko utyala imbewu. Gcina imihla iqingqiwe ('malunga neminyaka engama-700-800 eyadlulayo').
Robben Island
Isiqithi esincinci elwandle ekufuphi neKapa esaba yintolongo edumileyo - kwaye saluphawu lwenkululeko.
Iminyaka emininzi i-Robben Island yayiyintolongo. Ngexesha localucalulo (i-apartheid), iinkokeli ezazilwela amalungelo alinganayo zazivalelwe apha, kude kwiintsapho zazo. UNelson Mandela wachitha iminyaka emininzi kwiseli encinci kwesi siqithi phambi kokuba akhululwe kwaza kamva waba ngumongameli wokuqala okhethwe ngokwentando yesininzi eMzantsi Afrika.
- Namhlanje yimyuziyam efundisa abatyeleli malunga nomzabalazo wenkululeko.
- Abanye babakhaphi ngamabanjwa angaphambili abelana ngamabali abo.
- Isikhumbuza ukuba sixabise inkululeko namalungelo esinawo namhlanje.
Speaker notes
Phatha ucalucalulo ngobunono nangokulula kubafundi beBanga 5: abanye abantu babephathwa gadalala ngenxa yombala wolusu lwabo, kwaye abantu abanesibindi basebenza ukutshintsha oko. Beka iRobben Island njengendawo yosizi nethemba. Dibanisa noSuku Lwenkululeko / uNelson Mandela ukuba abafundi bayamazi. Kuphephe iinkcukacha ezimasikizi; gxila esibindini nakuxabiso lwenkululeko.
Ubugcisa Bamatye baseDrakensberg
Phezulu kwiintaba zeDrakensberg kukho amawaka emizobo eyenziwa ngabantu bakwaSan kudala.
I-uKhahlamba-Drakensberg ludidi lweentaba oluphakame kunazo zonke eMzantsi Afrika. Imiqolomba nezikhuselo zamatye zayo ziqulethe amawaka emizobo yasematyeni eyenziwa ngabazingeli-baqokeleli bakwaSan. Bazoba abantu, iimpofu (i-eland), kunye neenkolelo zabo besebenzisa amabala endalo avela ematyeni, kwizityalo nakwizilwanyana.
- Igama elithi uKhahlamba lithetha 'udonga lwemikhonto' ngesiZulu.
- Imizobo ineminyaka engamakhulu, kwanamawaka ubudala.
- YiNdawo Yamafa eHlabathi ngenxa yendalo yayo kunye nobugcisa bayo bamandulo.
Speaker notes
Yazisa abantu bakwaSan njengabantu bokuqala boMzantsi Afrika neengcaphephe zobugcisa nababalisi bamabali. Chaza ukuba ipeyinti yayenziwa njani ngezinto zendalo (i-ochre, amalahle, isabu sezityalo, amafutha ezilwanyana). Impofu (i-eland) yayisisilwanyana esibaluleke kakhulu kwiinkolelo zakwaSan. Phatha amafa akwaSan ngentlonipho - le mizobo ingcwele kubantu bosapho lwabo. Dibanisa nemikrolo yamatye yaseNorthern Cape kwislayidi esilandelayo.
Ukucanda amaKaru kunye neFree State
Ezinye izitopu ezintathu kumendo wethu - eEastern Cape, eNorthern Cape naseFree State.
Eastern Cape - Qunu
Iinduli eziluhlaza apho wakhulela khona uNelson Mandela. Imyuziyam eMthatha ibalisa ibali lobomi bakhe.
Northern Cape - Wildebeest Kuil
Induli egqunywe yimikrolo yamatye yamandulo, egcinwa ngabantu bakwaSan nabakwaKhoe.
Free State - iLali yamaSuthu
Imyuziyam ephilayo apho ungabona khona izindlu zesintu zamaSuthu ezineendonga ezizotywe ngobuhle.
Speaker notes
Ezi zitopu zintathu zandisa umendo ukuya kumaphondo amaninzi neentlobo ezininzi zamafa: indawo yokuzalwa yomntu (Eastern Cape), ubugcisa bamandulo (imikrolo yaseNorthern Cape, ekroliweyo ematyeni endaweni yokuzotywa phezu kwayo), namafa aphilayo kwilali esebenzayo (Free State). Zoba umahluko phakathi kwemizobo yamatye (KZN) nemikrolo yamatye (Northern Cape). [SME] Faka endaweni yazo iindawo zasekhaya zaseEastern Cape okanye eFree State ukuba zibafanele ngcono abafundi bakho.
Amatye amandulo nomntwana wamandulo
Ezethu izitopu zamaphondo ezimbini zokugqibela ziya eNorth West naseMpumalanga.
North West - Taung
Ngo-1924 ukhakhayi lwentsalela lomntwana wamandulo, 'uMntwana waseTaung', lwafunyanwa apha. Lwanceda ihlabathi ukuba lifunde ukuba abantu baqala e-Afrika.
Mpumalanga - Barberton
Iintaba iMakhonjwa ziqulethe ezinye zamatye amadala kunawo onke emhlabeni - malunga neminyaka eyizigidi ezingama-3 500 ubudala - ngoku yiNdawo Yamafa eHlabathi.
Ithuba - Gauteng
IFreedom Park neConstitution Hill emantla zikhumbula umzabalazo wamalungelo oluntu nentando yesininzi.
Speaker notes
ITaung ibuyela kumxholo we-Cradle of Humankind - uMzantsi Afrika uphakathi kwibali lemvelaphi yabantu. IBarberton ibonisa amafa endalo ohlobo olwahlukileyo: amatye amadala ngokungummangaliso. Ikhadi lethuba likuvumela ukuba ukhankanye iindawo zentando yesininzi zaseGauteng (Freedom Park, Constitution Hill). [SME] Qinisekisa unyaka wokufunyanwa koMntwana waseTaung (1924) nobudala obuqingqiweyo bamatye (malunga neminyaka eyizigidi ezingama-3 500) ukuba uyawacaphula ngokuvakalayo.
Amafa aphilayo noSuku Lwamafa
Awonke amafa ahlala emile emyuziyam - amanye awo aphila kwizinto esizenzayo yonke imihla.
Amafa aphilayo adluliselwa ukusuka koomakhulu nootatomkhulu ukuya kubazali ukuya kubantwana. Aquka iilwimi zethu ezisemthethweni ezili-11, iingoma nemidaniso yethu, amabali ethu, iimpahla zethu kunye nokutya kwethu esikuthandayo. Minyaka le ngomhla wama-24 kaSeptemba uMzantsi Afrika ubhiyozela uSuku Lwamafa, xa sihlonipha zonke iinkcubeko zethu ezahlukeneyo.
- Umculo nemidaniso efana ne-isicathamiya, umdaniso wamagumboots ne-amapiano.
- Ukutya okufana nepapa, ibunny chow, iikoeksister, umngqusho ne-chakalaka.
- Amabali, izibongo neemidlalo eyabelwanwa phakathi kweentsapho.
Speaker notes
Yenza le slayidi ibe yeyona inentsebenziswano. Cela abafundi babelane ngengoma, ukutya okanye ibali elivela ekhaya labo. Gxininisa ukuba amafa aphilayo ngawabo bonke kwaye ayaqhubeka etshintsha - i-amapiano ngamafa amatsha enziwa ngoku kanye. Chaza uSuku Lwamafa ngokulula: iholide karhulumente yokubhiyozela zonke iinkcubeko zethu kunye. Qinisa intlonipho kumahluko.
Ukukhathalela amafa ethu
Amafa ngawethu sonke, ngoko ke sonke kufuneka sincede ukuwakhusela.
Ukuba izakhiwo ezindala ziyawa, imizobo yamatye iyakrolwa, okanye amabali akaze abaliswe kwakhona, loo mafa alahleka ngonaphakade. Yiyo loo nto sineemyuziyam, izikhumbuzo kunye nemithetho ekhusela iindawo ezikhethekileyo. Kodwa abantu abaqhelekileyo nabo bayanceda - ngokutyelela, ukufunda nokudlulisela oko bakwaziyo.
- Ungaze uchukumise okanye wonakalise ubugcisa bamatye okanye izinto ezindala.
- Tyelela iimyuziyam neendawo zamafa ukuze ufunde amabali azo.
- Mamela abadala uze udlulisele amabali abo kwabanye.
Speaker notes
Zisa isifundo kwi-'ngoko kutheni' yaso - amafa athambekele ekonakaleni kwaye anokulahleka. Dibanisa la macebiso mathathu nokuziphatha kwenene kuhambo lwesikolo. Qinisa intlonipho kwiindawo ezingcwele ezifana nobugcisa bamatye bakwaSan. Ungabuza abafundi ukuba babize into enye abaza kuyenza ukukhusela amafa. Oku kulungiselela imibuzo yophononongo.
Esikufundileyo emendweni
Sicande kuwo onke amaphondo alithoba saza sadibana namafa endalo, awenkcubeko nawaphilayo.
Ukusuka kwimiqolomba ye-Cradle of Humankind ukuya kubukumkani base-Mapungubwe, intolongo yase-Robben Island neentaba ezizotyiweyo zase-Drakensberg, amafa oMzantsi Afrika abalisa ibali labo bonke abantu balo. Amafa ngawabo bonke, kwaye wonke umntu unokunceda ukuwakhusela.
Q. Biza iindawo zamafa ezintathu ezahlukeneyo uze uchaze ukuba nganye ikweliphi iphondo. (3 marks)
Q. Chaza umahluko phakathi kwamafa endalo, amafa enkcubeko namafa aphilayo. Nika umzekelo omnye ngamnye. (6 marks)
Q. Kutheni kubalulekile ukukhathalela amafa ethu? Nika izizathu ezibini. (4 marks)
Speaker notes
Sebenzisa le mibuzo mithathu njengomsebenzi obhaliweyo okanye ingxoxo yeklasi. Umbuzo 1 uvavanya ukukhumbula iindawo namaphondo; umbuzo 2 uvavanya umqondo ophambili weentlobo ezintathu zamafa; umbuzo 3 uvavanya ukuqonda ukuba kutheni amafa ebalulekile. Ukwabiwa kwamanqaku kulandela isimbo seSigaba esiPhakathi se-CAPS. Vala ngokukhumbuza abafundi ukuba nabo bayinxalenye yamafa aphilayo oMzantsi Afrika.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- A heritage trail through the provinces of South Africa
- Resource type
- Presentation