Riendzo ra Ndzhaka Exikarhi ka Swifundzankulu swa Afrika-Dzonga
A hi fambeni hi tlula swifundzankulu hinkwaswo swa nkaye kutani hi kuma tindhawu swo hlawuleka, mintsheketo ni mikhuva leyi nga ya hina hinkwerhu.
Speaker notes
Amukela swichudeni kutani u hlamusela mianakanyo ya 'riendzo ra ndzhaka' - riendzo ro anakanyiwa leri yimaka etindhawini swo hlawuleka etikweni hinkwaro ra Afrika-Dzonga. Vutisa: kukona loyi a nga tshama a endzela muziyamu, xiako xa khale, xitsundzuxo kumbe ndhawu ya ntumbuluko? Riendzo ra ndzhaka ri hlanganisa tindhawu leti swin'we. Loko dyondzo yi hela, swichudeni swi fanele swi kota ku vula mavito ya tindhawu ta ndzhaka eswifundzankulwini swo hambana ni ku vula leswaku ha yini hi swi sirhelela.
Xana ndzhaka i yini?
Ndzhaka i swilo hinkwaswo leswi hi swi kumaka eka nkarhi lowu hundzeke naswona hi lava ku swi hlayisela vumundzuku.
Ndzhaka i swilo leswi hi swi kumaka eka vanhu lava hanyeke emahlweni ka hina. Swinga va swilo leswi hi nga swi khumbaka, ku fana ni swiako swa khale ni switirho, ni swilo leswi hi nga swi khumbiki, ku fana ni tinsimu, mintsheketo, tindzimi ni maresiphi yo pheka. Ndzhaka yi hi pfuna ku tiva leswaku hi vamani na leswaku hi huma kwihi.
- Ndzhaka ya ntumbuluko - tintshava swo hlawuleka, mabako, milambu ni swiharhi.
- Ndzhaka ya ndhavuko - swiako, switsundzuxo, vutshila ni swilo swa khale.
- Ndzhaka leyi hanyaka - tindzimi, vuyimbeleri, mincino, swakudya ni mikhuvo.
Speaker notes
Nyika swikombiso swo twala eka muxaka wun'wana ni wun'wana leswaku swichudeni swa Giredi 5 swi kota ku swi anakanya: ntumbuluko (Table Mountain), ndhavuko (Union Buildings), leyi hanyaka (ku yimbelela ka isicathamiya, braai ya ndyangu, ku tshekela mintsheketo). Kandziyisa leswaku ndzhaka leyi hanyaka yi hanya eka vanhu, ku nga ri eka xiako. Kombela swichudeni ku vula xin'we xa ndzhaka ya ndyangu wa vona.
Tindhawu ta Ndzhaka ya Misava ta Afrika-Dzonga
Tin'wana ta tindhawu ta hina ti hlawuleka lerova misava hinkwayo yi pfuna ku ti hlayisa.
Ndhawu ya Ndzhaka ya Misava i ndhawu leyi hlawuriweke hi nhlangano lowu vuriwaka UNESCO hikuva yi na nkoka eka vanhu hinkwavo emisaveni, ku nga ri tiko rin'we ntsena. Afrika-Dzonga ri na kwalomu ka tindhawu ta khume ta muxaka lowu, ti hangalakile eswifundzankulwini. Eka riendzo ra hina hi ta endzela tin'wana ta tona.
- Tin'wana ti hlawuriwe hikwalaho ka ntumbuluko, ku fana ni tintshava ta eCape ni Drakensberg.
- Tin'wana ti hlawuriwe hikwalaho ka matimu, ku fana na Mapungubwe ni Robben Island.
- Ku va eka nxaxamelo swi vula leswaku ndhawu yi sirheleriwile eka vana va vumundzuku.
Speaker notes
Hlayisa nhlamuselo yi olova: UNESCO i ntlawa eka Nhlangano wa Matiko-mbe (United Nations) lowu endlaka nxaxamelo wo hlawuleka wa tindhawu ta nkoka swinene emisaveni. A wu fanelanga u endla leswaku swichudeni swi tsundzuka nomboro yo kongoma - mhaka i leswaku Afrika-Dzonga ri fuwile hi tindhawu ta muxaka lowu. [SME] Hi kombela mi tiyisisa nhlayo ya sweswi ya Tindhawu ta Ndzhaka ya Misava ta UNESCO eAfrika-Dzonga (a ku ri khume hi 2023) dyondzo yi nga si sungula.
Xiyimo xin'we xa ndzhaka eka xifundzankulu xin'wana ni xin'wana
Swifundzankulu swa nkaye, tindhawu ta nkaye leti dumaka to endzela eka riendzo ra hina.
Gauteng
Cradle of Humankind - mabako lama nga ni marhambu ya khale swinene ya vanhu.
Limpopo
Mapungubwe - vuhosi byo sungula bya Afrika-Dzonga ni mhelembe wa nsuku.
Western Cape
Robben Island - jele laha Nelson Mandela a a khomiwe kona.
KwaZulu-Natal
Tintshava ta Drakensberg - swifaniso swa maribye swa magidi ya Vasan.
Eastern Cape
Qunu na Mthatha - tindhawu ta vuntwananeni bya Nelson Mandela.
Northern Cape
Ndzhaka ya Vasan ni ku vatliwa ka maribye ka khale eKaroo yo oma.
Free State
Miti ya Vasotho ni Vredefort Dome ekusuhi.
North West
Taung, laha ku kumiweke marhambu ya nhloko ya n'wana wa khale.
Mpumalanga
Tintshava ta Makhonjwa ta Barberton - man'wana ya maribye ya khale swinene emisaveni.
Speaker notes
Lexi i xitshadi xa nkomiso. Hlaya xifundzankulu xin'wana ni xin'wana ni xiyimo xa xona hi rito ra le henhla, kutani u komba laha xi nga kona kwalomu eka mepe wo anakanyiwa (kumbe mepe wa khumbi loko u ri na wona). Byela swichudeni leswaku switshadi leswi landzelaka swi ta veka swin'wana swa leti ekusuhi. U nga kombela xichudeni xin'wana ni xin'wana ku hlawula xiyimo lexi xi lavaka ku xi endzela ngopfu kutani xi vula xivangelo. [SME] Tiyisisa leswaku ku pimanisa ka swifundzankulu ni tindhawu swi fanele ntlawa wa n'wina; xifundzankulu xin'wana ni xin'wana xi ni tindhawu to tala ta ndzhaka naswona vadyondzisi va nga tsakela swikombiso swa laha kaya.
Cradle of Humankind
Ntlawa wa mabako ekusuhi na Johannesburg laha vativi va sayense va kumeke man'wana ya marhambu ya khale swinene ya ndyangu wa vanhu emisaveni.
Emabakweni ya Sterkfontein vativi va sayense va cele marhambu ya khale (fossils) - marhambu lama hundzukeke ribye - ya vanhu vo sungula lava hanyeke timiliyoni ta malembe lama hundzeke. Leswi kumiweke leswi dumaka swi katsa marhambu ya nhloko lama vuriwaka 'Mrs Ples' ni marhambu ya miri lama nga hetiseka la vuriwaka 'Little Foot'. Hi yona mhaka ndhawu leyi yi vuriwaka Cradle of Humankind.
- Cradle i laha n'wana lontsongo a etlelaka kona - hikwalaho leyi i ku fana ni ndhawu yo velekiwa ka vanhu.
- I Ndhawu ya Ndzhaka ya Misava hikuva yi hlamusela ntsheketo wa vanhu hinkwavo.
- Wa ha kota ku endzela mabako ni muziyamu namuntlha.
Speaker notes
Hlamusela 'marhambu ya khale (fossil)' hi ku kongoma: marhambu lama hundzukeke ribye hakatsongo-tsongo hi nkarhi wo leha swinene. Little Foot na Mrs Ples swi endla sayense yi twaleke yi ri ya xiviri eka swichudeni. Hlayisa mianakanyo ya nkarhi wo leha hi vunene - 'khale-khale swinene, ku tlula leswi hi nga swi anakanyaka.' Hlanganisa na khadi ra xitshadi xa vuntlhanu. [SME] Masiku ma olovisiwile hi vomu; tiyisisa tinhlayo hin'wana ni hin'wana leti mudyondzisi a hlawulaka ku ti engetela hi rito.
Vuhosi bya Mapungubwe
Khale-khale, ehenhla ka xitsunga lexi nga ni nhloko yo ola en'walungwini wa le kule, a ku yime nhloko-doropa ya vuhosi byo sungula bya Afrika-Dzonga.
Kwalomu ka malembe ya 700 ku ya eka 800 lama hundzeke, Mapungubwe a ku ri vuhosi byo khomeka laha vanhu a va rima, va fuwa tihomu, va bindzula nsuku ni mahlonga ni matiko ya le kule. Hosi a yi tshama ehenhla ka xitsunga xo hlawuleka. Endzhaku vativi va matimu (archaeologists) va kume swilo swa nsuku swo saseka kwalaho, ku katsa ni mhelembe lontsongo wa nsuku.
- Swi kombisa leswaku vuhosi lebyikulu bya Afrika a byi ri kona laha khale ku nga si fika Vazungu.
- Mhelembe wa nsuku sweswi i luphawu lwo duma lwa matimu ya Afrika-Dzonga.
- Mapungubwe i Ndhawu ya Ndzhaka ya Misava endzilakaneni na Zimbabwe na Botswana.
Speaker notes
Xitshadi lexi xi lulamisa mavunwa lama tolovelekeke hi ku kombisa vuhosi bya Afrika lebyi nga ni matimba, byo fuwa lebyi kuleke khale ku nga si fika nkarhi wa vukoloni. Kandziyisa vubindzuri (nsuku ni mahlonga swi famba kule hi lwandle) ni mhelembe wa nsuku tanihi xuma. Swichudeni swa Giredi 6 swi ta dyondza Mapungubwe hi vuenti endzhaku, hikwalaho u byala mbewu. Hlayisa masiku ma rhendzeriwile ('kwalomu ka malembe ya 700-800 lama hundzeke').
Robben Island
Xihlala lexitsongo elwandle ekusuhi na Cape Town lexi hundzukeke jele lero duma - ni luphawu lwa ntshunxeko.
Malembe yo tala Robben Island a ku ri jele. Hi nkarhi wa apartheid, varhangeri lava a va lwela timfanelo to ringana a va pfaleriwa laha, kule ni mindyangu ya vona. Nelson Mandela u hete malembe yo tala esekeni lexitsongo exihlaleni loko a nga si ntshunxiwa naswona endzhaku a va presidente wo sungula wa Afrika-Dzonga la hlawuriweke hi ndlela ya vulawuri bya vanhu (demokrasi).
- Namuntlha i muziyamu lowu dyondzisaka vaendzi hi nyimpi ya ntshunxeko.
- Van'wana va varhangeri va tindzendzo i vabohiwa va khale lava avelanaka mintsheketo ya vona.
- Yi hi tsundzuxa ku hlonipha ntshunxeko ni timfanelo leti hi nga na tona namuntlha.
Speaker notes
Khoma mhaka ya apartheid hi vukheta ni hi ku olova eka Giredi 5: van'wana va vanhu a va khomiwa hi ndlela leyi nga lulamanga hikwalaho ka muhlovo wa nhlonge ya vona, kutani vanhu va xivindzi va tirhile ku cinca sweswo. Kombisa Robben Island tanihi ndhawu ya gome ni ntshembo. Hlanganisa ni Siku ra Ntshunxeko / Nelson Mandela loko swichudeni swi n'wi tiva. Papalata swiviri leswi vavaka; kongomisa eka xivindzi ni nkoka wa ntshunxeko.
Swifaniso swa Maribye swa Drakensberg
Ehenhla etintshaveni ta Drakensberg ku na swifaniso swa magidi leswi endliweke hi Vasan khale.
uKhahlamba-Drakensberg i nhlengeleto wa tintshava wo lehisa ku tlula hinkwato eAfrika-Dzonga. Mabako ni tindhawu to tumbela emaribyeni ya kona swi ni swifaniso swa maribye swa magidi leswi endliweke hi Vasan lava a va hloti va tlhela va rholela. Va peynta vanhu, timhofu (eland), ni tumelo ya vona va tirhisa mipeyintwana ya ntumbuluko leyi humaka emaribyeni, eswimilweni ni eswiharhini.
- Vito ra uKhahlamba ri vula 'xisirhelelo xa matlhari' hi isiZulu.
- Swifaniso swi ni malembe ya madzana ni hambi ku ri magidi.
- I Ndhawu ya Ndzhaka ya Misava hikwalaho ka ntumbuluko wa yona ni vutshila bya yona bya khale.
Speaker notes
Nghenisa Vasan tanihi vanhu vo sungula va Afrika-Dzonga naswona tanihi vatshila lava tivaka ni vatsheketi. Hlamusela ndlela leyi peyinti a yi endliwa ha yona hi swilo swa ntumbuluko (ochre, malahla, mati ya swimilana, mafurha ya swiharhi). Mhofu (eland) a ku ri xiharhi xa nkoka swinene eka tumelo ya Vasan. Khoma ndzhaka ya Vasan hi xichavo - leswi i swifaniso swo kwetsima eka vaaki lava tumbulukaka eka vona. Hlanganisa ni ku vatliwa ka maribye ka Northern Cape eka xitshadi lexi landzelaka.
Ku tsemakanya eKaroo ni le Free State
Swiyimo swinharhu swin'wana eka riendzo ra hina - eEastern Cape, Northern Cape ni Free State.
Eastern Cape - Qunu
Switsunga swa rihlaza laha Nelson Mandela a kuleke kona. Muziyamu eMthatha wu hlamusela ntsheketo wa vutomi bya yena.
Northern Cape - Wildebeest Kuil
Xitsunga lexi funengetiweke hi ku vatliwa ka maribye ka khale, lexi hlayisiwaka hi vaaki va Vasan ni Vakhoe.
Free State - Basotho Village
Muziyamu lowu hanyaka laha u nga vonaka tindlu ta ndhavuko ta Vasotho leti nga ni makhumbi yo peyintiwa yo saseka.
Speaker notes
Swiyimo leswinharhu swi andzisa riendzo eka swifundzankulu swo tala ni mixaka yo tala ya ndzhaka: ndhawu yo velekiwa ka munhu (Eastern Cape), vutshila bya khale (ku vatliwa ka Northern Cape, loku vatliwaka eribyeni ku nga ri ku peyintiwa ehenhla ka rona), ni ndzhaka leyi hanyaka emutini lowu tirhaka (Free State). Kombisa ku hambana exikarhi ka swifaniso swa maribye (KZN) ni ku vatliwa ka maribye (Northern Cape). [SME] Siva tindhawu ta laha kaya ta Eastern Cape kumbe Free State loko ti fanela swichudeni swa n'wina swinene.
Maribye ya khale ni n'wana wa khale
Swiyimo swa hina swimbirhi swo hetelela swa swifundzankulu swi ya eNorth West ni Mpumalanga.
North West - Taung
Hi 1924 marhambu ya nhloko ya khale ya n'wana, 'Taung Child', ma kumiwe laha. Ma pfune misava ku dyondza leswaku vanhu va sungurile eAfrika.
Mpumalanga - Barberton
Tintshava ta Makhonjwa ti ni man'wana ya maribye ya khale swinene emisaveni - kwalomu ka malembe ya timiliyoni ta 3 500 - sweswi i Ndhawu ya Ndzhaka ya Misava.
Bonus - Gauteng
Freedom Park na Constitution Hill en'walungwini swi tsundzuka nyimpi ya timfanelo ta vanhu ni demokrasi.
Speaker notes
Taung yi tlhelela eka nhloko-mhaka ya Cradle of Humankind - Afrika-Dzonga ri exikarhi ka ntsheketo wa masungulo ya vanhu. Barberton yi kombisa ndzhaka ya ntumbuluko ya muxaka wun'wana: maribye ya khale ngopfu. Khadi ra bonus ri ku pfumelela ku boxa tindhawu ta demokrasi ta Gauteng (Freedom Park, Constitution Hill). [SME] Tiyisisa lembe ra ku kumiwa ka Taung Child (1924) ni malembe ya ribye lama rhendzeriweke (kwalomu ka timiliyoni ta 3 500) loko u ma vula hi rito.
Ndzhaka leyi hanyaka ni Siku ra Ndzhaka
A hi ndzhaka hinkwayo leyi tshamaka yi nga fambi emuziyamu - yin'wana ya yona yi hanya eka leswi hi swi endlaka siku ni siku.
Ndzhaka leyi hanyaka yi hundzisiwa ku suka eka vakokwana ku ya eka vatswari ku ya eka vana. Yi katsa tindzimi ta 11 ta ximfumo, tinsimu ni mincino ya hina, mintsheketo ya hina, swiambalo swa hina ni swakudya leswi hi swi rhandzaka. Lembe rin'wana ni rin'wana hi ti 24 Ndzhati (September) Afrika-Dzonga ri tlangela Siku ra Ndzhaka, laha hi hlonipha mindhavuko ya hina hinkwayo yo hambana.
- Vuyimbeleri ni mincino ku fana ni isicathamiya, ku cina ka magumbutu (gumboot) ni amapiano.
- Swakudya swo tanihi vuswa, bunny chow, koeksisters, umngqusho ni chakalaka.
- Mintsheketo, switlhokovetselo swo dzunisa (izibongo) ni mintlangu leyi avelanaka exikarhi ka mindyangu.
Speaker notes
Endla xitshadi lexi xi va lexi nghenelelaka ngopfu. Kombela swichudeni ku avelana risimu, swakudya kumbe ntsheketo wa le makaya ka vona. Kandziyisa leswaku ndzhaka leyi hanyaka i ya vanhu hinkwavo naswona yi hambeta yi cinca - amapiano i ndzhaka leyintshwa leyi endliwaka sweswi. Hlamusela Siku ra Ndzhaka hi ku olova: siku ra holideyi ra vanhu hinkwavo ro tlangela mindhavuko ya hina hinkwayo swin'we. Tiyisa xichavo eka ku hambana.
Ku hlayisa ndzhaka ya hina
Ndzhaka i ya hina hinkwerhu, hikwalaho hinkwerhu hi fanele hi pfuna ku yi sirhelela.
Loko swiako swa khale swi wa, swifaniso swa maribye swi kwakariwa, kumbe mintsheketo yi nga ha tshekeriwi, ndzhaka yoleyo yi lahleka hilaha ku nga heriki. Hi yona mhaka hi nga ni timuziyamu, switsundzuxo ni milawu leyi sirhelelaka tindhawu swo hlawuleka. Kambe ni vanhu va siku ni siku va pfuna - hi ku endzela, ku dyondza ni ku hundzisela leswi va swi tivaka.
- U nga tshuki u khumba kumbe u onha swifaniso swa maribye kumbe swilo swa khale.
- Endzela timuziyamu ni tindhawu ta ndzhaka leswaku u dyondza mintsheketo ya tona.
- Yingisela vakulukumba u tlhela u hundzisela mintsheketo ya vona eka van'wana.
Speaker notes
Yisa dyondzo eka 'kutani ke' ya yona - ndzhaka ya tsana naswona yi nga lahleka. Hlanganisa switsundzuxo leswinharhu ni mahanyelo ya xiviri eka nkendzo wa xikolo. Tiyisa xichavo eka tindhawu to kwetsima ku fana ni swifaniso swa maribye swa Vasan. U nga kombela swichudeni ku vula xin'we lexi va nga ta xi endla ku sirhelela ndzhaka. Leswi swi veka swivutiso swo kambela.
Leswi hi swi dyondzeke eka riendzo
Hi fambe hi tlula swifundzankulu hinkwaswo swa nkaye kutani hi hlangana ni ndzhaka ya ntumbuluko, ya ndhavuko ni leyi hanyaka.
Ku suka emabakweni ya Cradle of Humankind ku ya eka vuhosi bya Mapungubwe, jele ra Robben Island ni tintshava to peyintiwa ta Drakensberg, ndzhaka ya Afrika-Dzonga yi hlamusela ntsheketo wa vanhu va yona hinkwavo. Ndzhaka i ya vanhu hinkwavo, naswona un'wana ni un'wana a nga pfuna ku yi sirhelela.
Q. Vula tindhawu ta ndzhaka tinharhu to hambana kutani u vula leswaku yin'wana ni yin'wana yi le ka xifundzankulu xihi. (3 marks)
Q. Hlamusela ku hambana exikarhi ka ndzhaka ya ntumbuluko, ndzhaka ya ndhavuko ni ndzhaka leyi hanyaka. Nyika xikombiso xin'we xa yin'wana ni yin'wana. (6 marks)
Q. Hikwalaho ka yini swi ri na nkoka ku hlayisa ndzhaka ya hina? Nyika swivangelo swimbirhi. (4 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsariwa kumbe mbulavurisano wa tlilasi. Xivutiso 1 xi kamba ku tsundzuka tindhawu ni swifundzankulu; xivutiso 2 xi kamba mianakanyo ya nkoka ya mixaka yinharhu ya ndzhaka; xivutiso 3 xi kamba ku twisisa leswaku ha yini ndzhaka yi ri na nkoka. Ku averiwa ka timakisi ku landzela xitayela xa CAPS xa Xiyenge xa le Xikarhi (Intermediate Phase). Gimeta hi ku tsundzuxa swichudeni leswaku na vona i xiphemu xa ndzhaka leyi hanyaka ya Afrika-Dzonga.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- A heritage trail through the provinces of South Africa
- Resource type
- Presentation