U Hanedza nga Nḓila ya Mulalo, 1970s-1980s
Nḓila ye u hanedza ha nga ngomu ha vusulusa ngayo vhahanedzi vha apartheid - u bva kha Black Consciousness na Soweto u ya kha UDF na maimo a khombo khulwane (states of emergency).
Speaker notes
Vhekanyani ndima. Nga ṅwaha wa vho-1960 u iletshwa ha ANC na PAC, Mulandu wa Rivonia na khathulo khulwane dza vhogireni zwo sia u hanedza ha nga ngomu ho fhelwa nungo. Ngudo iyi i sedza uri, u bva vhukovhelani ha vho-1960, gogwana ntswa ya u hanedza yo fhaṱa hafhu i tshi bva nga ngomu ha shango: u thoma ya mihumbulo (Black Consciousness), ndademo ya vhaswa (1976), vhashumi vho dzudzanyeaho (dzitshumba dza vhashumi), na mafheleloni fronti ya vhathu vhanzhi (UDF) ye mmuso wa lingedza u i pwashekanya nga mulayo wa khombo. Humbelani vhagudiswa uri vha dzule vha tshi vhudzisa: ndi nnyi ane a khou hanedza, nga nḓila-ḓe, nahone mmuso u fhindula hani?
'Ḓekedei ya u fhumula' na magumo ayo
Nga vhukovhelani ha vho-1960 apartheid yo vha i tshi vhonala yo khwaṱha - fhedzi u hanedza ho vha hu tshi khou dzudzanyea hafhu nga u fhumula.
Nga murahu ha Sharpeville (1960) mmuso wo ila ANC na PAC, wa vhofha vharangaphanḓa vha nga Nelson Mandela, nahone wa kombetshedza mishumo ya u lwela mbofholowo uri i pfulutshele nnḓa na fhasi ha shango. Ndademo dza vhathu vhanzhi dzi re khagala nga ngomu ha shango dzo pwashekanywa, nahone ṅwaha wa vho-1960 dziṅwe nga u wa vhidzwa 'ḓekedei ya u fhumula'.
- Milayo ya tshiṱuhu yo tendela u valelwa hu si na khaṱhulo na u ilwa ha vhalweli.
- Ikonomi yo hula, fhedzi Vhatema vha dzula vho valelwa nnḓa ha maanḓa a politiki.
- U hanedza hutswa ho ḓo hula hu tshi bva kha matshudeni, vhashumi na vhadzulapo, hu si kha dzimirangaphanḓa dzo ilwaho.
Speaker notes
Ombelani u bvela phanḓa na tshanduko. Vhagudiswa vho no vhona Sharpeville na u shandukela kha ndwa ya zwikwaramaanḓa kha ndima ya nga phanḓa. Ombelani uri u vusuluswa ha vho-1970 tshihulwane tsho vha tshi mafhungo a maṱhihelo matswa e a shuma nga mulayo kana hafhu-mulayo nga ngomu ha Afrika Tshipembe, ngauri maṱhihelo o ḓoweleaho o vha o ilwa. Hezwi zwi vhekanya uri ndi ngani Black Consciousness na dzitshumba dzo ḓiimisaho zwo vha na ndeme khulwane.
Black Consciousness na Steve Biko
'Tshikwara tshi re na maanḓa vhukuma tshanḓani tsha mutsikeledzi ndi ngelekanyo ya wo tsikeledzwaho.'
Vho neta nga politiki ya matshudeni yo rangwaho phanḓa nga vhatshena, matshudeni matema vho ṱutuwa vha bveledza South African Students' Organisation (SASO) nga 1969, Steve Biko a vha mupresidennde wa hone wa u thoma. Filosofi yavho, Black Consciousness (BC), yo ṱuṱuwedza Vhatema vha Afrika Tshipembe uri vha lande ngelekanyo ya u ḓivhona vha si tshithu, vha ḓihudze nga vhuḓivho havho, nahone vha ḓivhofholole nga ngelekanyo phanḓa ha musi vha tshi ḓivhofholola nga politiki.
- 'Mutema' wo ṱalusiwa nga politiki uri wo katela Vhatema vha Afrika, Vhakhethiwa (Coloured) na Vhaindia vho tsikeledzwaho nga apartheid.
- Black People's Convention (1972) yo phaḓaladza mihumbulo ya BC kha vhadzulapo nga mishumo ya u ḓithusa.
- BC yo ṋea murafho mutswa u ḓifulufhela na luambo lwa u hanedza.
Speaker notes
SASO yo thomiwa nga 1968 ya bveledzwa nga tshiofisi nga 1969 ngei Turfloop; dzulani no sedza kha 1969 sa musi wa u bviselwa khagala. Ṱalutshedzani BC sa mbofholowo ya ngelekanyo: u ḓihudza, u ḓiimisela na vhuthihi vhukati ha vho tsikeledzwaho. Ombelani u ṱaluswa hafhu ha politiki ha 'mutema' u fhaṱa vhuvha ha vhuphara. Sumbedzani phambano na maṱhihelo a kale: BC yo shuma khagala na nga mulayo tsha u thoma, zwe zwa vha zwiṅwe zwiitisi zwa u phaḓalala hayo nga u ṱavhanya kha zwifunzeeli na kha mireili na mishumo ya vhadzulapo.
Ndademo ya Soweto
Ndademo ya matshudeni yo lwaho na Tshivenḓa tsha Afrikaans zwikoloni yo vha ndademo ya lushaka lwoṱhe.
Nga 1974 mmuso wo laya uri Afrikaans i shumiswe nga u lingana na Tshiisimane sa luambo lwa u guda zwikoloni zwa vhatema. Matshudeni, vhanzhi vho ṱuṱuwedzwaho nga Black Consciousness, vho vhona hezwi sa 'luambo lwa mutsikeledzi'. Nga 16 Fulwana 1976 zwigidi zwa matshudeni a Soweto vho tshimbila nga mulalo; maphulisa vho thoma u thutha nga zwigidi, ndademo ya phahaḓala ya vha ndademo khulwane ye ya phaḓalala shangoni ḽoṱhe.
- Zwiṱatisiṱika zwa mmuso zwo bvisa vho faho vha 23 nga ḓuvha ḽa u thoma; nyembelelo dza murahu dzi na tshivhalo tshihulwane vhukuma.
- Tshifanyiso tsha Hector Pieterson a tshi khou fa tsho vhewa mahungwaneni a shango ḽoṱhe.
- Zwigidi zwa vhaswa vho pfulutshela nnḓa vha ḓilunga na mishumo ya u lwela mbofholowo.
Speaker notes
Farani nyimele ya khakhathi nga vhuḓifhinduleli: sedzani lutamo lwa mulalo lwa matshudeni na maanḓa a si a linganaho e a shumiswa. Tshivhalo tsha vho faho tshi khou hanedzwa - redzani 23 dza mmuso dza ḓuvha ḽa u thoma ni tshi ombela nyembelelo khulwane dza vhaḓivhazwakale, ni songo shumisa tshivhalo tshithihi 'tsha u fhelela'. Ombelani mvelelo: u sasaladzwa ha shango ḽoṱhe, u anda ha vhaḓilungi kha ANC na PAC vha re nnḓa, na u swika ha vhaswa sa maanḓa a khoro kha ndwa. Vhofhani hafhu na Bantu Education ya ndima ya Ndima ya 9.
Lufu lwa Biko na u ilwa ha 1977
Mmuso wo lingedza u vhulaha muhumbulo nga u fhumudza maṱhihelo awo.
Steve Biko o valelwa nahone a fela vhukoloni ha maphulisa nga 12 Khubvumedzi 1977 nga vhulwadze he a hu wana musi a tshi khou vhudzisiswa. Lufu lwawo lwo vusa mubvumo wa shango ḽoṱhe. Nga 19 Tshimedzi 1977 mmuso wo ila maṱhihelo a Black Consciousness na o elanaho a re miṱengo ya 18, o katela SASO na Black People's Convention, wa vala na dzigurannḓila dze dza vha dzi tshi khou ṅwala nga ha muṱhihelo.
- Biko o vha luvhonela lwa shango lwa u hanedza na lwa vhuthithihadzi ha apartheid.
- U ila maṱhihelo a songo pwashekanya mihumbulo ye a i phaḓaladza.
- Vhalweli vhanzhi vho dzudzanyea hafhu nga dzitshumba dza vhashumi, dzikereke na mishumo ya vhadzulapo.
Speaker notes
U ṱoḓisisa lufu lwa Biko ho wana uri a hu na muthu we a vhewa mulandu, zwe zwoṱhe zwa vha tshiga tsha u sa lulama ha apartheid; ni nga bula hezwi ni tshi dzula ni tshi litsha zwidodombedzwa zwi tshi tea miṅwaha. Muhumbulo muhulwane wa u sengulusa: tshiṱuhu tsho kona u ila maṱhihelo na u vhulaha vharangaphanḓa, fhedzi Black Consciousness yo no shandula nḓila ye murafho wo humbula ngayo, nahone vhathu havho vho hwala ndwa vha i isa kha maṱhihelo matswa. Hezwi zwi ombela u rembuluwa ha dzitshumba dza vhashumi.
Maanḓa a vhashumi vho dzudzanyeaho
Zwiipfi zwa u imisa mishumo na dzitshumba zwo shandula maanḓa a ikonomi u vha khakhathi ya politiki.
Zwiipfi zwa Durban zwa 1973 - vhashumi vha zwigidi vha imisa mishumo - zwo sumbedza maanḓa a nyito ya vhathu vhoṱhe nahone zwa vusa gogwana ntswa ya dzitshumba dzo ḓiimisaho dza vhashumi vhatema. Idzi dzo hula nga ḓekedei, dza bveledza Federation of South African Trade Unions (FOSATU) nga 1979 nahone, nga Nyendavhusiku 1985, Congress of South African Trade Unions (COSATU) khulwane vhukuma.
- COSATU yo bviselwa khagala nga 1 Nyendavhusiku 1985, Elijah Barayi a vha mupresidennde na Jay Naidoo a vha muṅwaleli muhulwane.
- Dzitshumba dzo vhofhanya khumbelo dza muholo na ndwa khulwane ya u lwa na apartheid.
- Zwiipfi na u dzula hayani (stayaways) zwo vha zwikwaramaanḓa zwihulwane nga vho-1980.
Speaker notes
Ṱalutshedzani ndi ngani dzitshumba dzo vha na ndeme: apartheid yo vha i tshi ḓitika nga mushumo wa vhatema, ngauralo vhashumi vho dzudzanyeaho vho kona u tshinya ikonomi na u kombetshedza dzinyambedzano. FOSATU (1979) yo fhaṱa sialala ḽa u sa vha na tshirunzi ḽa fhethu ha mushumo; COSATU (1985) yo ṱanganya vhaḓinwadzi vhanzhi vhukuma nahone ya ḓivhofha khagala na ndwa khulwane ya u lwela mbofholowo. Vhofhani na ḓekedei ya UDF: dzitshumba na mishumo ya vhadzulapo zwo ita mishumo zwoṱhe kha stayaways na zwiipfi.
Palamennde ya Zwipiḓa Zwiraru (Tricameral Parliament)
'Tshanduko' ye ya ṋea vhaṅwe voutu ya sia vhunzhi nnḓa.
Nga 1983 mmuso wo ḓivhadza ndayotewa ntswa ye ya bveledza Tricameral Parliament ya zwipiḓa zwiraru zwo fhambanaho: tshiṅwe tsha vhatshena, tshiṅwe tsha Vhakhethiwa (Coloured) na tshiṅwe tsha Vhaindia - fhedzi hu si na u imelela na luthihi kha vhunzhi ha Vhatema vha Afrika. Yo vha yo dzudzanyelwa u fhandekanya vho tsikeledzwaho na u ṋea apartheid tshifhaṱuwo tsha u ṱanganedzea.
- Maanḓa a ngoho o dzula zwanḓani zwa vhatshena nga muvhalo wo remekanywaho.
- Vhatema vha Afrika vho vha vha tshi tea u shumisa 'pfanelo' fhedzi kha Bantustans.
- U nga ṱanganya vhahanedzi, yo vha ṱanganya kha ndademo.
Speaker notes
Iyi ndi tshiitisi tshihulwane tsha u bveledzwa ha UDF. Itani muhumbulo wa u sengulusa nga u ṱavhanya: sisiṱeme ya Tricameral yo vha kubve ya u renga na u fhandekanya - u renga vharangaphanḓa vha Coloured na Vhaindia, u fara Vhatema vhoṱhe kha Bantustans. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi ngani u sia vhunzhi nnḓa zwo ita uri 'tshanduko' i vhe vhukhakhi ha politiki. Yo ṋea u hanedza tshiṱisi tshithihi tsho ṱanganyaho vhathu.
United Democratic Front
'UDF unites, apartheid divides.' (UDF i ṱanganya, apartheid i fhandekanya.)
Nga 20 Ṱhangule 1983 vhathu vha tshi bvelela ho tou vha 10 000 vho kuvhangana ngei Mitchells Plain, Kapa, u bvisela khagala United Democratic Front (UDF). Vha tshi fhindula mbidzo ya Reverend Allan Boesak ya u hanedza ndayotewa ya Tricameral, vharumelwa vha bvaho kha maṱhihelo a re miṱengo ya 565 o ḓiṱanganyaho - civics, dzitshumba, dzikereke, magwada a matshudeni na a vhafumakadzi - vho ṱanganela kha vhuthihi vhuthihi vhuphara.
- UDF yo ḓivhonadza khagala na zwipikwa zwa Freedom Charter na ANC yo bvaho nnḓa ha shango.
- Vharangaphanḓa vho katela Albertina Sisulu, Archie Gumede na Popo Molefe.
- Yo ṱanganyisa zwiipfi, stayaways na milingedzo ya vhathu vhanzhi shangoni ḽoṱhe.
Speaker notes
UDF ndi mbuno khulwane ya u hanedza ha nga ngomu ha vho-1980. Ombelani vhudzudzanyi hayo - fronti ya maṱhihelo o ḓiimisaho a re miṱengo ya maḓana, hu si mirangaphanḓa muthihi - zwe zwa ita uri zwi konḓe kha mmuso u i ila. Yo vha i si na tshirunzi nahone yo ḓitika nga Freedom Charter, i tshi ita sa mufarisi wa nga ngomu wa ANC yo bvaho nnḓa. Ṱhogomelani madzina a vharangaphanḓa u anisa tshifanyiso u fhira muthu muthihi kana vhavhili, u katela vharangaphanḓa vha vhafumakadzi vha nga Albertina Sisulu.
U hanedza nga nḓila ya mulalo, 1969-1986
- 1969 SASO yo bviselwa khagala; Black Consciousness ya phaḓalala
- 1973 Zwiipfi zwa Durban zwa vusulusa dzitshumba dza vhashumi
- 1976 Ndademo ya Soweto (16 Fulwana)
- 1977 Biko o fela vhukoloni; maṱhihelo a BC o ilwa
- 1983 Ndayotewa ya Tricameral; UDF yo bviselwa khagala
- 1985-86 COSATU yo bveledzwa; imo ya khombo ya shango ḽoṱhe
Speaker notes
Shumisani hezwi u ombedzela phanḓa ha zwislaiḓi zwa u fhedza zwa u sengulusa. Humbelani vhagudiswa uri vha tevhele phethareni: mihumbulo (1969), vhashumi (1973), vhaswa (1976), tshiṱuhu (1977), fronti ya vhathu vhanzhi (1983), khakhathi na vhusa ha khombo (1985-86). Sumbedzani uri phethara iṅwe na iṅwe yo fhaṱa kha ya u fhira - muṱhihelo wo hula wa vha muphara na wo dzudzanyeaho zwavhuḓi na fhasi ha tshiṱuhu tshihulwane.
Maimo a khombo, 1985-1986
Musi maṱaudzi a tshi vuwa, mmuso wo laula nga ndaela ya khombo.
Nga Phando 1985 ANC yo bvaho nnḓa yo vhidzelela vhathu uri vha ite apartheid 'i sa lauleaho'. Maṱaudzi o vuwa nga zwiipfi zwa rennde na zwa vharengi, zwiipfi zwa zwikolo, stayaways na u bveledzwa ha komiti dza dzitarati. Mmuso wo fhindula nga imo ya khombo ya tshipiḓa nga 21 Fulwi 1985, na imo ya khombo ya shango ḽoṱhe nga 12 Fulwana 1986.
- Zwigidi zwo valelwa hu si na khaṱhulo, hu katelwa vhalweli vhanzhi vha UDF.
- Mmbi yo dzhena maṱaudzini nahone kuṅwalele ho kanywa nga maanḓa.
- Tshiṱuhu tsho fhungudza ndademo fhedzi tsho kunda u vhuyedza vhufanani ha apartheid.
Speaker notes
Mbidzo ya 'u sa laulea' yo bva kha tshiḓivhadzo tsha Oliver Tambo tsha Phando 1985. Ṱalutshedzani zwikwaramaanḓa zwa ndademo ya vhathu vhanzhi - zwiipfi, stayaways, maṱhihelo maṅwe a maṱaudzi - sa milingedzo ya u ita uri ndangulo ya apartheid i wele fhasi u bva fhasi. Nga zwenezwo ṱalutshedzani maimo a khombo sa milingedzo ya mmuso ya u pwashekanya hezwi nga u valela, mmbi na u kanya kuṅwalele. Muhumbulo muhulwane wa u sengulusa: tshiṱuhu tsho kona u thivhela ndademo tshifhinganyana fhedzi tsho engedza tshiga tsha u sa vha na vhufanani he tsha ṱuṱuwedza mmuso u ya kha dzinyambedzano nga 1990.
Zwiipfi, stayaways na khakhathi ya machaba
U hanedza ho ṱanganyisa khakhathi ya u bva nga ngomu na nnḓa ha shango.
Zwiipfi zwa vharengi na rennde
Vhadzulapo vho hana u renga kha dzivhengele dza vhatshena kana u badela rennde, vha tshi tshinya ikonomi na maṱhihelo a apartheid a hayani.
Stayaways na zwiipfi zwa zwikolo
Vhashumi na matshudeni vho bvisa mushumo wavho na u ya zwikoloni, vha tshi sumbedza u landa apartheid ha vhathu vhanzhi.
Khakhathi ya machaba
Vhukwara (sanctions), u ṱutshela u shela masheleni na zwiipfi zwa mitambo na zwa mvelele zwo iṱa Afrika Tshipembe nnḓa ha shango.
Speaker notes
Sumbedzani nḓila ye khakhathi ya nga ngomu na ya nnḓa dza tikedzana ngayo. Zwiipfi zwa vharengi na rennde zwo shandula khethululo dza ḓuvhaḽiṅwe dza ikonomi u vha zwikwaramaanḓa zwa politiki nahone zwo vha zwo vhofhana zwavhuḓi na UDF na dzitshumba. Vhukwara ha machaba na tshiipfi tsha mitambo (sa tsumbo u vhulungwa Olimpikisi na u iṱwa nnḓa kha khirikhithi na ragby) zwo engedza mutengo wa apartheid nahone zwa engedza vhuḓifulufhedzi nga ngomu ha shango. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa uri vha lelekanye uri tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe tsho shela mulenzhe zwingafhani - phikisano ya mbuno ya FET yo ḓoweleaho.
Muhumbulo we wa fhira miila
Black Consciousness yo amba uri mbofholowo i thoma ngelekanyoni.
Tshikwara tshi re na maanḓa vhukuma tshanḓani tsha mutsikeledzi ndi ngelekanyo ya wo tsikeledzwaho. Steve Biko, ṅwaha wa vho-1970
Vhuṱali ha Biko vhu ṱalutshedza uri ndi ngani u hanedza ha vho-1970 na vho-1980 ho vha na maanḓa nga u ralo. Musi vhathu vha tshi no landa lutendo lwa uri apartheid yo vha ya mupo kana ya tshoṱhe, a hu na ndaela ya u ila ye ya vhuya ya vhuyedza lwonolwo lutendo. Vhuḓifulufhedzi vhe ha fhaṱwa nga Black Consciousness ho ṋea nungo ndademo ya vhaswa ya 1976, dzitshumba dza vhashumi, na u dzudzanyea ha vhathu vhanzhi ha UDF.
Speaker notes
Shumisani tshiredzwa u ṱanganya luvhungu. Mbuno khulwane ya ndima: tshiṱuhu tsho kona u ila maṱhihelo, u valela na u vhulaha vharangaphanḓa, fhedzi a tsho ngo kona u shandula murahu ngelekanyo ya politiki ya vhathu vha zwigidi zwa Afrika Tshipembe. Humbelani vhagudiswa uri vha vhofhanye tshiredzwa na zwiitea zwa fhasi ha zwivhili zwe zwa dzhielwa nṱha kha ngudo (sa tsumbo Soweto 1976 na UDF). Hezwi zwi ombela ndededzi ya phara i ḓitikaho nga vhuṱanzi ye khaṱhulo dza CAPS dzi i lambedza.
Zwe ra guda - na mbudziso dza u fhindula
U hanedza ha nga ngomu ho fhaṱa hafhu u bva kha mihumbulo u ya kha nyito ya vhathu vhanzhi, nahone vhufanani ha apartheid ha wela fhasi hu sa londwi u anda ha tshiṱuhu.
Vhukati ha vhukovhelani ha vho-1960 na vhukati ha vho-1980, u hanedza ho pfuluwa u bva kha Black Consciousness u ya kha ndademo ya 1976, u rembuluwa ha dzitshumba dza vhashumi, na u dzudzanyea ha vhathu vhanzhi ha UDF. 'Tshanduko' ya Tricameral ya mmuso na maimo awo a khombo zwo kundelwa u wana vhufanani, zwa vhekanya fhethu ha dzinyambedzano magumoni a ḓekedei.
Q. Ṱalutshedzani uri Black Consciousness yo shela mulenzhe hani kha u vusuluswa ha u hanedza nga vho-1970. Shumisani vhuṱanzi u tikedza phindulo yaṋu. (8 marks)
Q. Ndi ngani United Democratic Front yo vha nḓila yo shumaho vhukuma ya u hanedza ha nga ngomu nga vho-1980? (6 marks)
Q. 'Maimo a khombo a 1985-1986 o khwaṱhisa apartheid nṱhani ha u i fhungudza.' Ni a tenda? Haseledzani. (10 marks)
Speaker notes
Valani nga u vhofhanya dziphethara sa tshiitisi na mvelelo. Shumisani mbudziso tharu sa mishumo yo ḓitikaho nga tshiga kana ya u ṅwala hu re nga vhuphara; muvhalo wa mimaraga u edzisa maitele a phara na a mbuno a CAPS. Mbudziso ya u fhedza ya lwa mbuno yo itwa yo ṱoḓaho phikisano - lambedzani ndededzi yo kwaṱhaho ya khani i tikedzwaho nga vhuṱanzi ha ngudo. Sumbedzani ndima i tevhelaho: dzinyambedzano, u bviswa ha u ila ANC nga 1990, na nḓila i yaho kha 1994.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- Civil resistance 1970s-1980s
- Resource type
- Presentation