Ku Lwisana Hi Ndlela Yo Rhula, hi va-1970 na va-1980
Ndlela leyi ku lwisana ka le ndzeni ka tiko ku pfuxeteke ha yona valala va apartheid - ku suka eka Black Consciousness na Soweto ku ya eka UDF na tinguva ta xiyimo xa xihatla (states of emergency).
Speaker notes
Veka ndzawulo. Hi va-1960 ku yirisiwa ka ANC na PAC, Nkanelo wa Rivonia (Rivonia Trial) na tinxaka to leha ta khotso swi siyile ku lwisana ka le ndzeni ku tsanile. Dyondzo leyi yi landzelela ndlela leyi, ku sukela emakumu ka va-1960 ku ya emahlweni, mpfuxeto lowuntshwa wa ku lwisana wu tlhelaka wu akiwaka wu huma endzeni ka tiko: ku sungula miehleketo (Black Consciousness), kutani ku pandzuka ka vantshwa (1976), vatirhi lava hlanganeke (tiyunayoni), naswona eku heteleleni nhlengeletano leyikulu ya vanhu (UDF) leyi mfumo wu ringeteke ku yi herisa hi ku fuma hi xihatla. Kombela swichudeni ku hambeta swi vutisa: i mani loyi a lwaka, hi ndlela yihi, naswona mfumo wu hlamula ku yini?
'Dzana ra ku miyela' na makumu ya rona
Loko va-1960 va ya emakumu apartheid a yi languteka yi tiyile - kambe ku lwisana a ku tlhela ku hlengeletana hi ku miyela.
Endzhaku ka Sharpeville (1960) mfumo wu yirisile ANC na PAC, wu khoma varhangeri vo fana na Nelson Mandela ekhotsweni, naswona wu susa mintlawa ya ntshunxeko yi ya emisaveni yin'wana na le ndzeni ka ku tumbela. Ku lwisana ka le rivaleni ka vanhu vo tala endzeni ka tiko ku phyanyetiwile, naswona va-1960 minkarhi yin'wana va vuriwa 'dzana ra ku miyela'.
- Milawu yo tshikilela yi pfumelele ku khomiwa handle ka nkanelo na ku yirisiwa ka valweri.
- Ikhonomi yi kurile, kambe Vaafrika va tshama va nga katiwi eka matimba ya tipolitiki.
- Ku lwisana ku ntshwa ku ta kurela eka swichudeni, vatirhi na vaaki ku ri hava mintlawa leyi yirisiweke.
Speaker notes
Simeka ku ya emahlweni na ku cinca. Swichudeni se va hlangane na Sharpeville na ku hundzukela eku lweni hi matimba eka ndzima leyi hundzeke. Kandziyisa leswaku mpfuxeto wa va-1970 a ku ri mhaka ya mintlawa leyintshwa leyi tirhaka hi ku landza nawu kumbe hi ku nga landzi nawu ntsongo endzeni ka Afrika-Dzonga, hikuva mintlawa leyi simekiweke a yi yirisiwile. Leswi swi simeka xivangelo xa leswi Black Consciousness na tiyunayoni to tiyimela ti nga na nkoka swinene.
Black Consciousness na Steve Biko
'Xibhakela lexi tiyeke swinene emavokweni ya mutshikileri i mianakanyo ya loyi a tshikileriwaka.'
Va karhateka hi tipolitiki ta swichudeni leti rhangeriwaka hi vabasa, swichudeni swa vantima swi hambanile ku endla South African Students' Organisation (SASO) hi 1969, na Steve Biko tanihi presidente wa yona wo sungula. Vutivi bya vona, Black Consciousness (BC), byi khongotele Vaafrika-Dzonga va vantima ku fularhela mianakanyo ya ku titsongahata, ku tinyungubyisa hi vuxaka bya vona, na ku titshunxa emianakanyweni va nga si titshunxa etipolitikini.
- 'Vantima' a swi hlamuseriwa hi tipolitiki ku katsa Vaafrika, Vantima va nhlanganu (Coloured) na Vaindiya lava tshikileriwaka hi apartheid.
- Black People's Convention (1972) yi hangalasile miehleketo ya BC eka vaaki hi mintirho yo tipfuna hi voxe.
- BC yi nyike xitukulwana lexintshwa ku tshemba na ririmi ro lwisana.
Speaker notes
SASO yi simekiwe hi 1968 kutani yi sungula hi ku olova hi 1969 eTurfloop; hlayisa ku kandziyisa 1969 tanihi lembe ro sungula. Hlamusela BC tanihi ntshunxeko wa mianakanyo: ku tinyungubyisa, ku titshemba na vun'we exikarhi ka lava tshikileriwaka. Kombisa ku hlamuseriwa hi tipolitiki ka 'vantima' ku aka vuxaka byo anama. Kombisa ku hambana na mintlawa yo sungula: BC yi tirhile erivaleni na hi ku landza nawu eku sunguleni, leswi swi vangaka leswi yi hangalakeke hi ku hatlisa eka tiyunivhesiti na le tikliniki na eka minongonoko ya vaaki.
Ku Pandzuka ka Soweto (Soweto Uprising)
Mpfilumpfilu wa swichudeni wo lwisana na Xibunu (Afrikaans) etikolo wu hundzuke ku pandzuka ka tiko hinkwaro.
Hi 1974 mfumo wu lerisile leswaku Xibunu (Afrikaans) xi tirhisiwa ku ringana na Xinghezi tanihi ririmi ro dyondzisa eswikolweni swa vantima. Swichudeni, swo tala leswi kuceteriweke hi Black Consciousness, swi vone leswi ku ri 'ririmi ra mutshikileri'. Hi 16 June 1976 magidi ya swichudeni swa Soweto swi fambe hi ku rhula; maphorisa ma dubula, kutani mpfilumpfilu wu pfuka wu va ku pandzuka loku hangalakeke etikweni hinkwaro.
- Tinhlayo ta mfumo ti veke lava feke eka 23 hi siku ro sungula; tinhlayo ta le ndzhaku ti tlakuka swinene.
- Xifaniso xa Hector Pieterson loyi a fa xi ve mahungu ya misava hinkwayo.
- Magidi ya vantshwa va balekile va ya emisaveni yin'wana va joyina mintlawa ya ntshunxeko.
Speaker notes
Khoma nsele hi vutihlamuleri: hlayisa eka xikongomelo xo rhula xa swichudeni na matimba lama nga ringaniki lama tirhisiweke. Nhlayo ya lava feke yi na mikanelo - tshaha ya mfumo ya 23 hi siku ro sungula loko u vula leswaku vativi va matimu va na tinhlayo leti tlakukeke, kambe u papalata nhlayo yin'we yo 'hetelela'. Kandziyisa mimbuyelo: ku soriwa ka misava, ku andza ka vateki eka ANC na PAC va le misaveni yin'wana, na ku fika ka vantshwa tanihi matimba ya nkoka eka nyimpi. Hlanganisa na Bantu Education ya ndzima ya Grade 9.
Ku fa ka Biko na ku yirisiwa ka 1977
Mfumo wu ringete ku dlaya mianakanyo hi ku miyeta mintlawa ya wona.
Steve Biko u khomiwe kutani a fa loko a ha ri emavokweni ya maphorisa hi 12 September 1977 hikwalaho ka mavabyi lawa a ma kumeke loko a vutisiwa. Ku fa ka yena ku vange ku sola ka misava hinkwayo. Hi 19 October 1977 mfumo wu yirisile kwalomu ka mintlawa ya 18 ya Black Consciousness na leyi fambelanaka na yona, ku katsa SASO na Black People's Convention, naswona wu pfarile maphephahungu lama a ma tsala hi mintlawa leyi.
- Biko u ve xikombiso xa misava hinkwayo xa ku lwisana na xa tihanyi ta apartheid.
- Ku yirisiwa ka mintlawa a ku herisanga miehleketo leyi a yi hangalasile.
- Valweri vo tala va tlhele va hlangana hi tiyunayoni, tikereke na minongonoko ya vaaki.
Speaker notes
Nhlolo (inquest) hi ku fa ka Biko yi kume leswaku a ku hava munhu la vekiweke nandzu, leswi swi voneke swi ri vumbhoni bya ku pfumaleka ka vululami eka apartheid; u nga ku vula loko u ha hlayisa vuxokoxoko byi ri byo ringanela malembe. Yinhla ya nkoka yo xopaxopa: ku tshikilela a ku ta yirisa mintlawa na ku dlaya varhangeri, kambe Black Consciousness se yi cincile ndlela leyi xitukulwana a xi anakanya ha yona, naswona vanhu volavo va tekile nyimpi va yisa eka minongonoko leyintshwa. Leswi swi hlanganisa kahle na ku tlakuka ka tiyunayoni.
Matimba ya vatirhi lava hlanganeke
Ku tsandzeka ku tirha (strikes) na tiyunayoni swi hundzule matimba ya ikhonomi ma va ku tshikilela ka tipolitiki.
Ku tsandzeka ku tirha ka Durban ka 1973 (Durban strikes) - magidi na magidi ya vatirhi va tshika ku tirha - swi kombise matimba ya ku hlanganela naswona swi hlohlotele mpfuxeto wuntshwa wa tiyunayoni ta vantima to tiyimela. Leti ti kurile hi dzana ra malembe, ti endla Federation of South African Trade Unions (FOSATU) hi 1979 naswona, hi December 1985, Congress of South African Trade Unions (COSATU) leyikulu swinene.
- COSATU yi sunguriwe hi 1 December 1985 na Elijah Barayi tanihi presidente na Jay Naidoo tanihi mutsari-nkulu.
- Tiyunayoni ti hlanganise swilaveko swa miholo na nyimpi leyikulu yo lwisana na apartheid.
- Ku tsandzeka ku tirha na ku tshika ntirho (stayaways) swi ve swibakela swa matimba hi va-1980.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ha yini tiyunayoni ti ri na nkoka: apartheid a yi titshege hi vatirhi va vantima, kutani vatirhi lava hlanganeke a va ta vavisa ikhonomi na ku sindzisa tinkulumo. FOSATU (1979) yi ake ndhavuko wo ka wu nga ri wa muxaka, wa le fekthri; COSATU (1985) yi hlanganise vaxaka vo tala swinene naswona yi tibohise erivaleni na nyimpi leyikulu ya ntshunxeko. Hlanganisa na nkarhi wa UDF: tiyunayoni na minongonoko ya vaaki ti tirhe swin'we ku engetela eka stayaways na boycotts.
Palamende ya Swiyenge Swinharhu (Tricameral Parliament)
'Ku antswisa' loku ku nyikeke van'wana vhoti loko ku fularhela vunyingi.
Hi 1983 mfumo wu tumbuluxile vumbiwa lebyintshwa lebyi endlaka Palamende ya Swiyenge Swinharhu (Tricameral Parliament) na swiyenge swinharhu leswi hambaneke: xin'we xa vabasa, xin'we xa Vantima va nhlanganu (Coloured) na xin'we xa Vaindiya - kambe ku ri hava ku yimeriwa nikatsongo ka vunyingi bya Vaafrika. A yi endleriwe ku avanyisa lava tshikileriwaka na ku nyika apartheid xikandza lexi amukelekaka.
- Matimba ya xiviri ma tshame ma ri emavokweni ya vabasa hi ntirhisano lowu tsemakanyeke.
- Vaafrika a va fanele ku tirhisa 'timfanelo' ntsena eBantustans.
- Ematshan'weni yo avanyisa valala, swi va hlanganise eka mpfilumpfilu.
Speaker notes
Lexi i xivangelo xa nkoka xa ku vumbiwa ka UDF. Endla yinhla yo xopaxopa hi ku olova: sisiteme ya Tricameral a ku ri xitirhisano xo teka vanhu na ku avanyisa - xava tinhloko ta Vantima va nhlanganu na Vaindiya, u hlawulekisa Vaafrika eBantustans. Vutisa swichudeni leswaku ha yini ku fularhela vunyingi swi endle 'ku antswisa' xihoxo xa tipolitiki. Swi nyike ku lwisana xikhalabyana xin'we lexi hlanganisaka.
United Democratic Front (UDF)
'UDF unites, apartheid divides.'
Hi 20 August 1983 kwalomu ka vanhu va 10,000 va hlengeletane eKapa eMitchells Plain, ku sungula United Democratic Front (UDF). Va hlamula xirhambo xa Mufundhisi Allan Boesak xa ku lwisana na vumbiwa bya Tricameral, vayimeri va mintlawa leyi fambelanaka ya kwalomu ka 565 - swa vaaki (civics), tiyunayoni, tikereke, mintlawa ya swichudeni na ya vavasati - va joyine nhlanganiso wun'we lowu anameke.
- UDF yi tibohise erivaleni na swikongomelo swa Freedom Charter na ANC leyi nga emisaveni yin'wana.
- Varhangeri a va katsa Albertina Sisulu, Archie Gumede na Popo Molefe.
- Yi hlanganise boycotts, stayaways na mikhuva leyikulu etikweni hinkwaro.
Speaker notes
UDF i xikombiso-nkulu xa ku lwisana ka le ndzeni ka va-1980. Kandziyisa vuako bya yona - nhlanganiso wa madzana ya mintlawa yo tiyimela ku nga ri hlangano wun'we - leswi swi endleke swi tika eka mfumo ku yi yirisa. A yi nga ri ya muxaka naswona yi titshege hi Freedom Charter, hakunene yi tirha tanihi munghana wa le ndzeni wa ANC leyi nga emisaveni yin'wana. Xiya mavito ya varhangeri ku anamisa xifaniso ku tlula vanhu vin'we kumbe vambirhi, ku katsa varhangeri va vavasati vo fana na Albertina Sisulu.
Ku lwisana ka vanhu, 1969-1986
- 1969 SASO yi sunguriwa; Black Consciousness yi hangalaka
- 1973 Ku tsandzeka ku tirha ka Durban ku pfuxeta tiyunayoni
- 1976 Ku Pandzuka ka Soweto (16 June)
- 1977 Biko u fela ekhotsweni; mintlawa ya BC yi yirisiwa
- 1983 Vumbiwa bya Tricameral; UDF yi sunguriwa
- 1985-86 COSATU yi vumbiwa; xiyimo xa xihatla xa tiko hinkwaro
Speaker notes
Tirhisa leswi ku tiyisisa ndzawulo u nga si fika eka tislayidi to hetelela to xopaxopa. Kombela swichudeni ku landzelela xivumbeko: miehleketo (1969), vatirhi (1973), vantshwa (1976), ku tshikilela (1977), nhlanganiso lowu hlanganeke (1983), nkanetano na ku fuma hi xihatla (1985-86). Kombisa leswaku nkarhi wun'wana na wun'wana wu ake ehenhla ka lowu hundzeke - nhlengeletano yi kurile yi anama naswona yi hleleka kahle hambiloko ku ri na ku tshikilela lokukulu.
Tiyimo ta xihatla, 1985-1986
Loko malokixeni ma pandzuka, mfumo wu fumile hi xileriso xa xihatla.
Hi January 1985 ANC leyi nga emisaveni yin'wana yi rhambe vanhu ku endla apartheid 'yi nga fumeki' (ungovernable). Malokixeni ma pfuke hi boycotts ta xirhendzo na ta swilaveko, boycotts ta swikolo, stayaways na ku vumba tikomiti ta miqhinqho (street committees). Mfumo wu hlamurile hi xiyimo xa xihatla xa xiphemu hi 21 July 1985, na xiyimo xa xihatla xa tiko hinkwaro hi 12 June 1986.
- Magidi ma khomiwile handle ka nkanelo, ku katsa valweri vo tala va UDF.
- Masocha ma teke malokixeni naswona maphephahungu ma yiriseriwile swinene.
- Ku tshikilela ku hlwerise mpfilumpfilu kambe a ku swi kotanga ku tlherisela ku amukeleka ka apartheid.
Speaker notes
Xirhambo xa 'ku pfumaleka ka mfumo' xi tile eka xitatimende xa Oliver Tambo xa January 1985. Hlamusela maqhinga ya mpfilumpfilu lowukulu - boycotts, stayaways, minongonoko yin'wana ya lokixeni - tanihi maringeto yo endla vulawuri bya apartheid byi wa ku suka ehansi. Kutani hlamusela tiyimo ta xihatla tanihi ku ringeta ka mfumo ku phyanyeta leswi hi ku khoma vanhu, masocha na ku yirisa maphephahungu. Dyondzo yo xopaxopa: matimba ma nga phyanyeta mpfilumpfilu nkarhinyana kambe ma engetela ntshikilelo wa ku pfumaleka ka ku amukeleka lowu susumeteke mfumo eka tinkulumo hi 1990.
Boycotts, stayaways na ntshikilelo wa matiko-mambe
Ku lwisana ku hlanganise ntshikilelo wo huma le ndzeni na le handle ka tiko.
Boycotts ta xirhendzo na swilaveko
Vaaki va ala ku xava eka switolo swa vabasa kumbe ku hakela xirhendzo, va vavisa ikhonomi na minongonoko ya apartheid ya le kaya.
Stayaways na boycotts ta swikolo
Vatirhi na swichudeni va tshikile ntirho na ku ya exikolweni, va kombisa ku ala apartheid ka vanhu vo tala.
Ntshikilelo wa matiko-mambe
Ku yirisiwa ka mabindzu (sanctions), ku susa timali na boycotts ta mintlangu na ndhavuko swi hlawulekise Afrika-Dzonga ematikweni-mambe.
Speaker notes
Kombisa ndlela leyi ntshikilelo wa le ndzeni na wa le handle wu tiyisaneke ha yona. Boycotts ta xirhendzo na ta swilaveko ti hundzule swiboho swa siku na siku swa ikhonomi swi va swibakela swa tipolitiki naswona a swi fambelana swinene na UDF na tiyunayoni. Ku yirisiwa ka mabindzu ka matiko-mambe na boycott wa mintlangu (xikombiso ku susiwa eka Olympics na ku hlawulekisiwa eka cricket na rugby) swi tlakuse ntsengo wa apartheid na ku tiyisa mianakanyo endzeni ka tiko. Khutaza swichudeni ku kambisisa leswaku xikoka xin'wana na xin'wana xi hoxe xandla hi mpimo wo tanihi kwihi - nkanelo wa ntolovelo wa FET wo xopaxopa.
Miehleketo leyi hundzeke ku yirisiwa
Black Consciousness yi vulavurile leswaku ntshunxeko wu sungula emianakanyweni.
Xibhakela lexi tiyeke swinene emavokweni ya mutshikileri i mianakanyo ya loyi a tshikileriwaka. Steve Biko, va-1970
Vutlhari bya Biko byi hlamusela leswaku ha yini ku lwisana ka va-1970 na va-1980 a ku ri ni matimba lawaya. Loko vanhu va ala ripfumelo ra leswaku apartheid a yi ri ya ntumbuluko kumbe ya hilaha ku nga heriki, a ku nga ri na nawu wo yirisa lowu a wu ta tlherisela ripfumelo rero hi ku helela. Ku tiyiseka loku ku akiweke hi Black Consciousness ku phamele ku pandzuka ka vantshwa ka 1976, tiyunayoni, na ku hlanganisa ka vanhu vo tala ka UDF.
Speaker notes
Tirhisa marito lawa ku hlanganisa tinsingwa swin'we. Nkanelo-nkulu wa ndzima: ku tshikilela ku nga yirisa mintlawa, ku khoma na ku dlaya varhangeri, kambe a ku swi kotanga ku tlherisela ku cinca ka mianakanyo ya tipolitiki ya timiliyoni ta Vaafrika-Dzonga. Kombela swichudeni ku hlanganisa marito lawa na swiendlakalo swa swimbirhi swi nga dyondzisiwa eka dyondzo (xikombiso Soweto 1976 na UDF). Leswi swi kombisa muxaka wa ndzimana yo simekiwa ehenhla ka vumbhoni lowu CAPS essays ti wu hakelaka.
Leswi hi swi dyondzeke - na swivutiso swo swi hlamula
Ku lwisana ka le ndzeni ku pfuxete ku suka eka miehleketo ku ya eka mikhuva leyikulu, naswona ku amukeleka ka apartheid ku wile hambiloko ku tshikilela ku andza.
Exikarhi ka makumu ya va-1960 na le xikarhi ka va-1980, ku lwisana ku suke eka Black Consciousness ku ya eka ku pandzuka ka 1976, ku tlakuka ka tiyunayoni, na ku hlanganisa ka vanhu vo tala ka UDF. 'Ku antswisa' ka Tricameral ka mfumo na tiyimo ta xihatla ta wona swi tsandzekile ku kuma ku amukeleka, swi veka ndzawulo ya tinkulumo emakumu ya dzana ra malembe.
Q. Hlamusela ndlela leyi Black Consciousness yi hoxeke xandla ha yona eka ku pfuxeta ku lwisana hi va-1970. Tirhisa vumbhoni ku seketela nhlamulo wa wena. (8 marks)
Q. Ha yini United Democratic Front yi ve muxaka wa ku lwisana ka le ndzeni lowu tirhaka swinene hi va-1980? (6 marks)
Q. 'Tiyimo ta xihatla ta 1985-1986 ti tiyisile apartheid ku tlula ku yi tsanisa.' Xana wa pfumelelana? Kanela. (10 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku hlanganisa swiyenge tanihi xivangelo na vuyelo. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi mintirho yo simekiwa eka vumbhoni kumbe yo tsala ko anama; ku aviwa ka tinhlayo ku fanisa maendlelo ya tindzimana na ma-essay ya CAPS. Xivutiso xo hetelela xo fana na essay xi kanetiwa hi vomu - hakela layini yo koma ya nkanelo leyi sekeriweke eka vumbhoni bya dyondzo. Kombisa ndzima leyi landzelaka: tinkulumo, ku tshunxiwa ka ANC hi 1990, na ndlela yo ya eka 1994.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- Civil resistance 1970s-1980s
- Resource type
- Presentation