Nga nzila ifhio shango la magondo mavhili la 1989 lo litshelaho u wa ha Soviet Union nga 1991 - na u swika kha tshifhinga tsha globalisation, shango la mmbi nthihi fhedzi ya maanda.
Speaker notes
Thomani nga u humbula zwe vhagudiswa vha no zwi divha malugana na Nndwa ya Fhisa (Cold War) u bva kha Tshiitea 3: khaedu ya mahumi a minwaha vhukati ha Vhukovhela ha capitalist (vhu rangwa nga USA) na Vhubvaduvha ha communist (vhu rangwa nga USSR), yo lwiwaho nga nndwa dza vhukhakhathi (proxy wars), phanzeledzano ya zwikwesele na ndivho hu si nga nndwa dza tshanduko. Sumbedzani mbudziso mbili khulwane dza tshiitea itshi: (1) Ndi ngani hoyu murole wa Soviet wo waho nga u tavhanya vhukati ha 1989 na 1991? (2) Ndi ndango ifhio ya shango ye ya vhewa vhudzuloni halo?
Lwa minwaha ya fhira mahumi mana mmbi mbili dza maanda dzo fhandekanya shango kha zwigwada zwa u lwisana.
Nga murahu ha 1945 shango lo vha na magondo mavhili (bipolar): United States yo ranga Vhukovhela ha capitalist na democratic nga NATO, ngeno Soviet Union yo ranga Vhubvaduvha ha communist nga Warsaw Pact. Yuropa yo fhandekanywa nga tshe Churchill a tshi vhidza Iron Curtain (Luvhondo lwa Tsimbi), tshe tsha imelwa nga Luvhondo lwa Berlin (lwo fhatwaho nga 1961).
- Phadzano yo vha kha tshivhumbeo tsha phanzeledzano ya zwikwesele, phanzeledzano ya mbuedzo (space race) na nndwa dza vhukhakhathi (Korea, Vietnam, Angola).
- Zwigwada zwoṱhe zwivhili zwo ṱoḓa vhathusi Afurika, Asia na Latin America.
- U ofhiswa nga nndwa ya nyukiliya zwo ita uri nndwa yo livhaho vhukati ha mmbi dza maanda i vhe ya khombo vhukuma - ndi ngazwo hu tshi vhidzwa nndwa ya 'fhisa' (cold).
Speaker notes
Khwaṱhisedzani maipfi ane vhagudiswa vha ḓo a ṱoḓa: bipolar, superpower, NATO, Warsaw Pact, Iron Curtain, proxy war. Ombedzelani uri nga 1980s u fhandekana uhu ho vha u tshi vhonala hu tshi ya nga hu si nga fhela - hu si na muthu we a vhona uri hu ḓo fhela hu si na dekede. Zwenezwi zwi ita uri luvhilo lwa u wa ha 1989-1991 lu vhe tshifhinga tshihulwane tsha tshiitea.
Nga vhukati ha 1980s vhulwadze vhuhulwane ha tshivhumbeo ho vha ho ḓidzumbulula nga ngomu ha USSR.
Ikonomi yo imaho
Ndugiselelo ya vhukati (central planning) yo kundelwa u lingana na maimo a vhutshilo a Vhukovhela; ho vha na u ṱahela ha thundu na u sa vha na thandululo ntswa.
Mutengo wa muvhuso muhulwane
Phanzeledzano ya zwikwesele na nndwa i ḓuraho ya Afghanistan (1979-1989) yo shungudza mugaganyagwama wa Soviet.
U xelelwa nga lutendo
Vhutshinyi na u thivhela mafhungo (censorship) zwo tsiwisa lutendo lwa vhathu kha communism kha USSR yoṱhe na Yuropa ya Vhubvaduvha.
Speaker notes
Vhonani zwiitisi izwi sa zwiitisi zwa tshifhinga tshilapfu (structural), zwine zwa fanela u fhambanyiswa na tshiitisi tsha tshifhinga tshipfufhi tsha dzitshanduko dza Gorbachev kha sisiḽaidi i tevhelaho. Musaukanyo wo khwaṱhaho wa FET u fhambanya zwiitisi zwa fhasi na zwiitisi zwa u ṱavhanya. Vhudzisani vhagudiswa uri: naa dzitshanduko fhedzi dzo vha dzi tshi nga tsireledza sisiṱeme, kana thaidzo idzi dzo vha dzo no vhulaya?
Dzitshanduko dze dza vha dzi tshi ṱoḓa u tsireledza Soviet Union dzo fheleledza dzi tshi ṱavhanyisa u wa halo.
Mikhail Gorbachev o vha Muṅwaleli-Muhulwane wa Communist Party nga Ṱhafamuhwe 1985. U itela u disaina hafhu sisiṱeme yo kundelwaho o thoma dzitshanduko mbili: glasnost ('u vulea' - u amba nga u vhofholowa na u sasaladza) na perestroika ('u fhaṱa hafhu' - dzitshanduko dza musika dzo lengiselwaho).
- Glasnost yo tendela vhathu u amba khakhathi dze muvhuso wa lwela u dzi fhelisa lwa tshifhinga tshilapfu.
- Perestroika yo litshelela vhulanguli ha vhukati fhedzi ya tshinyadza ikonomi u ita zwihulwane.
- Gorbachev o dovha a fhelisa Brezhnev Doctrine, a sumbedza uri USSR i nga si tsha shumisa maanda u tikedza mivhuso ya communist ya Yuropa ya Vhubvaduvha.
Speaker notes
Mbuno khulwane ya musaukanyo: Gorbachev o vha a tshi ṱoḓa u DISAINA HAFHU communism, hu si u i fhelisa. Nga u tendela u sasaladza (glasnost) na u laṱa Brezhnev Doctrine, o bvisa u ofha na maanda zwe zwa vha zwo farelela murole. Hetshi ndi tsumbo yo dzumbamaho ya mvelelo dzi songo lavheleswaho - dzi thusa kha u ṅwala mutshinyalelo (essay) wa u sumbedza zwiitisi.
Musi Moscow i sa tsha ḓo dzhenelela, mivhuso ya communist yo wa nthihi nga munwe.
Nga 1989 luvhilo lwa dzitshanduko dzo dalaho dzo vha dza mulalo dzo kanda Yuropa ya Vhubvaduvha. Poland yo ita dzikhetho dzo vhofholowaho tshipiḓa dze dza kunda nga Solidarity; Hungary yo vula mukano wayo; nahone nga 9 Ṅyendavhusiku 1989 Luvhondo lwa Berlin lwo wa, dzikheshiphoinṱi dzalwo dzo kandelwa nga mbungano dza vhathu.
- 'Velvet Revolution' ya mulalo ya Czechoslovakia yo fhelisa vhulanguli ha communist.
- Kha Romania ṱhalusonyeledzi Nicolae Ceausescu o wiswa nahone a vhulahwa.
- Zwifanyiso zwa vhathu fhedzi vha tshi tshola Luvhondo lwa Berlin zwo vha tshiga tsha u fhela ha Nndwa ya Fhisa.
Speaker notes
Ombedzelani vhukoni ha vhathu: idzi dzo vha dzitshanduko dza mulalo dzo rangwaho nga vhathu, hu si zwiitea zwo laedzwaho u bva ntha. Sumbedzani mvelelo ya u konani (domino effect) - musi Moscow yo no sumbedza uri i nga si rumele diṱanigi (sa zwe ya ita Hungary 1956 na Czechoslovakia 1968), u wa hunwe na hunwe ho ṱuṱuwedza hune ha tevhela. U wa ha Luvhondo nga 9 Ṅyendavhusiku 1989 ndi ḓaṱa ḽithihi ḽine ḽa nga vhonala kha mbudziso yo disendekaho kha zwiko. [SME] Khwaṱhisedzani uri ni ṱoḓa u dzhenisa vhuḓalo ha u vhulahwa ha Ceausescu kha tshigwada itshi; itani nga vhulenda.
- June 1989 Solidarity i kunda dzikhetho dzo vhofholowaho tshipiḓa Poland
- 9 Nov 1989 Luvhondo lwa Berlin lwo wa
- Dec 1989 Dzitshanduko kha Yuropa yoṱhe ya Vhubvaduvha; Malta Summit
- Oct 1990 Germany i a ṱanganyiswa hafhu
- July 1991 Warsaw Pact i a phumudzwa
- Aug 1991 U shandukela muvhuso (coup) ha vhaimaho khwaṱha vha lwa na Gorbachev ho kundelwa
- 26 Dec 1991 Soviet Union i a phumudzwa nga vhufhinduleli
Speaker notes
Shumisani sisiḽaidi iyi u khwaṱhisa nzudzanyo phanḓa ha u saukanya mvelelo. Sumbedzani luvhilo lu tshi khou ṱavhanya: dzitshanduko u bva 1985, dzitshanduko dza 1989, na USSR nayo yo no fhela nga magumo a 1991 - minwaha ya rathi fhedzi. Vhagudiswa vha fanela u kona u vhea a huṱa Luvhondo (1989) na u phumudzwa ha USSR (1991) nga ndila yo teaho.
Musi muvhuso muhulwane wa nnḓa u tshi wa, USSR yone yo ḓipwashekanya kha mashango a fumi na maṱanu o ḓimeaho.
Glasnost yo dovha ya vusa nationalism (lufuno lwa lushaka) nga ngomu ha USSR. Mashango a Baltic (Lithuania, Latvia, Estonia) na manwe o ṱoḓa u ḓiima nga u ḓimea. Nga Ṱhangule 1991 vhaimaho khwaṱha vha communist vho ita coup vha lwa na Gorbachev; yo wa hu saathu fhira maḓuvha, yo tsiwa vhukoni musi mbungano na Boris Yeltsin vha tshi i lwisa.
- Coup yo kundelwaho yo pwashekanya vhurangi ha Communist Party na Gorbachev.
- Nthihi nga munwe mashango a Soviet o ḓidzumbulula u ḓiima nga u ḓimea.
- Nga 26 Nyendavhusiku 1991 USSR yo phumudzwa nga vhufhinduleli nahone Gorbachev a bva mushumoni; Nndwa ya Fhisa yo vha yo fhela.
Speaker notes
Sumbedzani phambano vhukati ha u wa ha murole wa nnḓa (Yuropa ya Vhubvaduvha, 1989) na u ḓipwashekanya ha USSR yone (1991). Nationalism ye ya vuswa nga glasnost yo vha ya ndeme nga ngomu ha muṱaṱisano. U gonya ha Yeltsin na u wa ha Gorbachev zwi sumbedza u fhiriselwa ha maanda kha Russia ntswa. Ombedzelani uri hezwi zwo fhelisa hu si muvhuso fhedzi fhedzi, fhedzi muvhuso muhulwane na projeke yoṱhe ya ndivho.
Musi USSR yo no fhela, United States yo ima sa muvhuso wone muthihi muhulwane wa shango - 'tshifhinga tsha gondo ḽithihi' (unipolar moment).
Ndango ntswa ya shango... yo vhofholowaho khwine kha u ofha, yo khwaṱhaho khwine kha u lwela vhulamukanyi, na yo tsireledzeaho khwine kha u ṱoḓa mulalo. Muphuresidennde wa US George H. W. Bush, marifhi kha Congress, 11 Khubvumedzi 1990
Vharangaphanḓa vho amba nga ha ndango ntswa ya shango hune mashango a ḓo shumisana nga United Nations hu si u ḓifhandekanya kha zwigwada zwa lushaka. Vhanwe vhahumbuleli vho dovha vha ḓidzumbulula u kunda ha democracy ya liberal na misika yo vhofholowaho sa tshifanyiso tsha vhumatshelo.
- USA yo vha maanda a re ntha kha mmbi, ikonomi na mvelele.
- Zwithu zwe zwa vha zwi tshi divhiwa zwo ngala nahone khani ntswa (dza lushaka, dza vhupo) dza vhonala.
- Vhasasaladzi vho amba uri 'ndango ntswa' i ṱalutshedza fhedzi madzangalelo a Vhukovhela.
Speaker notes
Sumbedzani muhumbulo wa shango ḽa gondo ḽithihi (unipolar) na khani ye ya vha hone. Marifhi a Bush ndi tshiko tsha ngoho tsha u thoma tshine tsha thusa kha mbudziso yo disendekaho kha zwiko. Ambani nga ha muhumbulo wa Francis Fukuyama wa 'magumo a ḓivhazwakale' sa muvhono wa fulufhelo, ni u vhambedze na vhane vha lavhelela u sa dzika hutswa (sa tsumbo nndwa dza Yugoslavia dza 1990s). Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u linganyisa ṱhalutshedzo dzi lwisanaho. [SME] Khwaṱhisedzani maipfi na ḓaṱa ya marifhi a Bush ni tshi vhambedza na tshinwalwa tsha u thoma phanḓa ha u shumisa.
U fhela ha Nndwa ya Fhisa zwo ṱavhanyisa u ṱanganyiswa ha ikonomi na mvelele ya shango.
Ya ikonomi
Vhurengiselani ho vhofholowaho, dzikhamphani dza mashango manzhi na maimo a nga WTO zwo ṱanganya ikonomi dza mashango.
Ya thekhinolodzhi
Inthanethe, mediya ya sathelaithi na vhudavhidzani ha thengo ṱhukhu zwo tshinyadza mbalo dza vhukati nga u ṱavhanya.
Ya mvelele
Mihumbulo, dzibirandi na mvelele ya vhathu zwo phaḓaladzwa shangoni ḽoṱhe, zwa vusa khani nga ha vhuḓivhi na u sa lingana.
Speaker notes
Ṱalusani globalisation sa u ḓaḓisa ha u ṱanganyiswa ha ikonomi, thekhinolodzhi na mvelele dza shango. Ombedzelani uri a yo ngo thoma nga 1989 - fhedzi u wa ha murole wa communist zwo bvisa tshithivheli tshihulwane nahone zwa vula mashango a re Vhubvaduvha kha musika wa shango ḽoṱhe. Bvisani zwavhuḓi (nyaluwo, vhudavhidzani) na khaedu (u sa lingana, u xelelwa nga vhulanguli ha hayani), ni tshi lugisela vhagudiswa kha khani yo lingananaho.
U wa ha murole wa Soviet zwo shandula politiki ya minwaha ya u fhedzisela ya apartheid.
Muvhuso wa apartheid wo dzula u ḓiimelela u kandeledza sa u ḓitsireledza kha rooi gevaar ('khombo tswuku') ya communism. Musi Nndwa ya Fhisa i tshi fhela, tshenetshi tshiimelo tsho xelelwa nga maanda ao, nahone mbofho ya u ita nyambedzano ya hula. Nga 2 Luhuhi 1990 F. W. de Klerk o vulela ANC, PAC na SACP, nahone nga 11 Luhuhi 1990 Nelson Mandela o vhofhololwa.
- Soviet Union yo vha mutikedzi wa ndeme wa ANC na SACP.
- U wa halo zwo tsiwisa thikhedzo ya nnḓa ya ANC fhedzi zwa dovha zwa bvisa u ofha ha Vhukovhela ha 'u dzhielwa nga communist' Afurika Tshipembe.
- Vhaḓivhazwakale vhanzhi vha vhona u fhela ha Nndwa ya Fhisa sa tshiitisi tshithihi tshe tsha thusa uri thendelano ya nyambedzano i konadzee.
Speaker notes
Sisiḽaidi iyi i ita uri tshiitea tsha ḓivhazwakale ya shango tshi vhe tsha hayani - zwa ndeme kha SAHO na kha CAPS, ine ya ṱumanya u fhela ha Nndwa ya Fhisa na tshanduko ya Afurika Tshipembe. Itani mbizho ya tshiitisi nga vhulenda: u fhela ha Nndwa ya Fhisa ho vha tshiitisi TSHITHIHI kha zwiitisi zwinzhi (khathihi na u lwisa ha ngomu, dzisankhisini na mbofho ya ikonomi) zwe zwa vhumba nyambedzano. Ni songo huanyisa sa tshiitisi tshithihi fhedzi. [SME] Vhuḓalo ha vhukwamani ha tshiitisi vhukati ha u fhela ha Nndwa ya Fhisa na u vulelwa ha 1990 hu na khani vhukati ha vhaḓivhazwakale - sumbedzani kha SME uri a linganyise maipfi kha vhuḓi ha muṱoḓisiso.
Vhaḓivhazwakale a vha tenda malugana na tshe tsha vha tsha ndeme vhukuma - musaukanyo wo khwaṱhaho u linganyisa yoṱhe mivhili.
Speaker notes
Sumbedzani u humbula ha vhuḓivhazwakale (historiographical): a hu na tshiitisi tshithihi fhedzi. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u ṱanganyisa - vhaḓivhazwakale vhanzhi vha ṱanganya zwoṱhe zwivhili, vha tshi vhona mbofho ya nnḓa NA vhulwadze ha ngomu. Tsheo iyi yo linganaho, yo sendekaho kha vhufhaṱuwa ndi zwone zwine rubric ya mutshinyalelo wa FET i lambedzaho. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi muvhono ufhio une vha u tenda vhukuma na uri ndi ngani.
Zwiitea zwa 1989-1991 zwo shandula politiki, ikonomi na vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha shangoni ḽoṱhe.
U fhela ha Nndwa ya Fhisa zwo vala ndima ya ndeme ya ḓana ḽa vhu-20 ḽa minwaha. Zwo fhelisa u lwisana ha nyukiliya vhukati ha mmbi dza maanda, zwa vulela mashango e a vha communist kha democracy na misika, zwa dovha zwa ṱavhanyisa globalisation - fhedzi a zwo ngo ḓisa mulalo wa lini na lini we vhanzhi vha vha vha tshi u fulufhela.
- Khani ntswa dzo vhonala, zwi tshi katela nndwa dza lushaka kha Yugoslavia ya kale.
- United States yo vha maanda a shango a re ntha, mafhungoni fhedzi lwa tshifhinganyana.
- Khani nga ha u sa lingana, u pfulutshela na vhuḓivhi zwi kha ḓi vhumba shango ḽa ṋamusi ḽa globalisation.
Speaker notes
Ḓisani tshiitea kha zwa ṋamusi ('1989 u swika ṋamusi' kha ṱhoho ya CAPS). 'Ndango ntswa ya shango' yo vha yo ḓaḓaho na u vha na khani u fhira zwe vha fulufhelaho vha u thoma. Sisiḽaidi iyi i ṱumanya na sisiḽaidi dza ndango ntswa ya shango na globalisation nahone i vhea mbudziso dza u sedzulusa. Rambani vhagudiswa u ṱumanya thero idzi na zwiitea zwa zwino zwe vha zwi divha.
Shumisani mbudziso idzi dza sitaela ya CAPS u linga zwiitisi, musaukanyo wa zwiko na u ṅwala ho ṱanḓavhudzwaho.
Manweledzo: Vhukati ha 1989 na 1991 murole wa Soviet wo wa - wo ṱuṱuwedzwa nga vhulwadze ha ikonomi, dzitshanduko dza Gorbachev na dzitshanduko dza vhathu fhedzi - u fhelisa Nndwa ya Fhisa. Mvelelo yo vha shango ḽa muvhuso muhulwane muthihi, ḽi tshi khou globalisa, nahone, kha Afurika Tshipembe, tshipiḓa tsha nṱanganyeledzo ya u shanduka ya tshanduko ya u ya kha demokirasi.
Q. Ṱalutshedzani zwiitisi ZWIVHILI zwe zwa ita uri Soviet Union i we vhukati ha 1989 na 1991. (4 marks)
Q. Ni tshi shumisa Luvhondo lwa Berlin sa tsumbo, ṱalutshedzani uri ndi ngani 1989 i tshi vhoniwa sa tshifhinga tsha tshanduko kha ḓivhazwakale ya shango. (6 marks)
Q. 'U fhela ha Nndwa ya Fhisa zwo thusa uri thendelano ya nyambedzano Afurika Tshipembe i konadzee.' Naa ni a tenda? Tikedzani phindulo yaṋu nga vhufhaṱuwa. (10 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu kha mushumo wo ṅwaliwaho kana nyambedzano; u kovhelwa ha maki hu edzisa sitaela dza CAPS dza phindulo pfufhi, phara na u ṅwala ho ṱanḓavhudzwaho. Q3 yo itwa nga bvumo uri vhagudiswa vha kone u haseledza nḓivho iṅwe na iṅwe, arali vha tshi shumisa vhufhaṱuwa - lambedzani tsheo yo linganaho u fhira phindulo yo fanelaho 'ya ngoho'. Valani nga u ṱumanya na tshipiḓa tshi tevhelaho tsha mushumo na tshanduko ya Afurika Tshipembe ine ya gudwa hunwe kha silabhasi.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- The end of the Cold War and a new world order
- Resource type
- Presentation