Ndlela leyi misava leyi a yi avanyisiwile hi tindzhawu timbirhi ta 1989 yi hundzukeke ku wa ka Yuniyoni ya Soviet hi 1991 - yi ya eka nkarhi wa vun'we, wa mfumo wun'we lowukulu ku tlula hinkwavo, ni wa ku hlanganisiwa ka misava hinkwayo.
Speaker notes
Sungula hi ku tsundzuxa leswi swichudeni se swi tivaka mayelana ni Nyimpi ya Titimeleke ku suka eka Xihloko xa 3: mpfhukanyo lowu tekeke makumu ya malembe, exikarhi ka Vupela-dyambu bya vukapitali (byi rhangeriwa hi USA) ni Vuvuxa-dyambu bya vukhomanisi (byi rhangeriwa hi USSR), lowu lweriweke hi tinyimpi ta swiavelo, mphikizano wa matlhari ni maendlelo yo anakanya ku tlula ku lwa hi ku kongoma. Kombisa swivutiso swimbirhi swikulu swa xihloko lexi: (1) Ha yini mpimavito wa Soviet wu weke hi rivilo lero-tano exikarhi ka 1989 ni 1991? (2) I fambiselo ra njhani ra misava leri sivelaka wona?
Ku ringana malembe yo tlula 40 mimfumo mimbirhi leyikulu ku tlula hinkwayo yi avanyisile misava yi va mintlawa ya valala.
Endzhaku ka 1945 misava a yi ri ni tindzhawu timbirhi (bipolar): Vumanani lwa Amerika a byi rhangela Vupela-dyambu bya vukapitali ni bya xidemokrasi hi ku tirhisa NATO, kasi Yuniyoni ya Soviet a yi rhangela Vuvuxa-dyambu bya vukhomanisi hi ku tirhisa Warsaw Pact. Yuropa a yi avanyisiwile hi leswi Churchill a swi vitanaka Nsimbi ya Nsutsulu (Iron Curtain), leswi fanekiseriweke hi Rirhangu ra Berlin (ri akiwe hi 1961).
- Mphikizano a wu ri ni xivumbeko xa mphikizano wa matlhari, mphikizano wa vundzhawu ni tinyimpi ta swiavelo (Korea, Vietnam, Angola).
- Mintlawa hayimbirhi a yi lava vanghana etikweni ra Afrika, Asia ni Amerika ya le N'walungu-dzonga.
- Xitshemo xa nyimpi ya nyukiliya xi endle leswaku ku lwa hi ku kongoma ka mimfumo leyikulu ku va khombo lerikulu ngopfu - hikwalaho ku va 'nyimpi ya titimeleke'.
Speaker notes
Tiyisisa marito lawa swichudeni swi nga ta ma lava: tindzhawu timbirhi (bipolar), mfumo lowukulu (superpower), NATO, Warsaw Pact, Nsimbi ya Nsutsulu, nyimpi ya swiavelo. Kandziyisa leswaku hi va-1980s ku avana loku a ku vonaka ku ri ka masiku hinkwawo - a ku ri hava munhu la a vhumbheke leswaku ku ta hela endzhaku ka malembe ya khume. Leswi swi endla rivilo ra ku wa ka 1989-1991 ri va xiphiqo lexikulu xa xihloko.
Hi va-1980s exikarhi ku tikeka lokukulu ka xivumbeko a ku hlengeletanile endzeni ka USSR.
Ikonomi leyi nga fambiki
Ku kunguhata ka le xikarhi a ku nga koti ku ringana mahanyelo ya Vupela-dyambu; a ku ri ni ku pfumaleka ka swilo ni ku pfumaleka ka vutumbuluxi.
Ntsengo wa vukoloni
Mphikizano wa matlhari ni nyimpi ya durhaka ya le Afghanistan (1979-1989) swi hlomule mali ya mfumo wa Soviet.
Ku lahlekeriwa hi ku tshemba
Vukanganyisi ni ku sivela vuxokoxoko swi onhile ku tshemba ka vanhu eka vukhomanisi eka USSR hinkwayo ni le Yuropa ya Vuxa.
Speaker notes
Kombisa leswi swi ri swivangelo swa nkarhi wo leha (structural), leswi fanele ku hambanyisiwa ni xisusumeteri xa nkarhi wo koma xa ku antswisa ka Gorbachev eka slaidi leyi landzelaka. Nxopaxopo wa FET wo tiya wu hambanyisa swivangelo swa le hansi ni swisusumeteri swa hi ku hatlisa. Vutisa swichudeni ku anakanya: xana ku antswisa ntsena a swi ta kota ku ponisa sisiteme, kumbe swiphiqo leswi a swi tolovelekile se swi ri ni ku dlaya?
Ku antswisa loku a ku fanele ku ponisa Yuniyoni ya Soviet ku hetelele ku hatlisisa ku wa ka yona.
Mikhail Gorbachev u ve Muteti-Jenerali wa Phati ya Vukhomanisi hi Nhlangula (March) 1985. Ku pfuxeta sisiteme leyi a yi tsana u sungurile ku antswisa kumbirhi: glasnost ('ku pfuleka' - ku vulavula ni ku sola ku talaka) ni perestroika ('ku akaka nakambe' - ku antswisa ka mabindzu loku pimiweke).
- Glasnost yi pfumelele vanhu ku phofula ku vilela loku mfumo a wu ku sivele nkarhi wo leha.
- Perestroika yi tsanuxile mfumo wa le xikarhi kambe yi tlhela yi hlanganisa ikonomi ku engetela.
- Gorbachev u tlhele a hetisa Brezhnev Doctrine, a kombisa leswaku USSR a yi nge ha tirhisi matimba ku seketela mimfumo ya vukhomanisi ya le Yuropa ya Vuxa.
Speaker notes
Yinhla ya nkoka ya nxopaxopo: Gorbachev a a rhandza ku ANTSWISA vukhomanisi, ku nga ri ku byi hetisa. Hi ku pfumelela ku sola (glasnost) ni ku tshika Brezhnev Doctrine, u susile xitshemo ni matimba lawa a ma khoma ntlawa hi vun'we. Lexi i xikombiso xa ntolovelo xa mimbuyelo leyi nga vhumbhekiki - xi pfuna eka ku tsala swiphemu-nhlokomhaka mayelana ni ku vangela.
Loko Moscow yi nga ha lava ku nghenelela, mimfumo ya vukhomanisi yi wile yin'we endzhaku ka yin'wana.
Hi 1989 rimpf-mpfe ra minhlekelo leyi tanihi ku rhula ri kukurile Yuropa ya Vuxa. Poland yi endle nhlawulo lowu nga ntshunxekaka hi xiphemu lowu hluriweke hi Solidarity; Hungary yi pfule ndzilakano wa yona; naswona hi 9 Nhlangula (November) 1989 Rirhangu ra Berlin ri wile, tindzhawu ta yona ta ku lawula ti hluriwile hi mintshungu.
- Nhlekelo wa 'Velvet Revolution' wa ku rhula wa le Czechoslovakia wu herise mfumo wa vukhomanisi.
- Le Romania mufumeri wa tihanyi Nicolae Ceausescu u wisiwile a tlhela a dlayiwa.
- Swifaniso swa vanhu ntsena va hahluta Rirhangu ra Berlin swi ve xifanekiselo xa ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke.
Speaker notes
Kandziyisa vutihlamuleri: leti a ti ri minhlekelo yo rhula, leyi rhangeriweke hi vanhu, ku nga ri swiendlakalo leswi leriweke hi le henhla. Xiya nkucetelo wa domino - loko Moscow yi endla swi twala leswaku a yi nge rhumeli titanki (tanihi laha a yi endlile hi Hungary 1956 ni Czechoslovakia 1968), ku wa hun'wana ku khutaza kun'wana. Ku wa ka Rirhangu hi 9 Nhlangula (November) 1989 i siku rin'we leri swi nga tikombaka ngopfu eka xivutiso lexi seketeriweke hi swihlovo. [SME] Tiyisisa loko u lava ku katsa vuxokoxoko bya ku dlayiwa ka Ceausescu eka ntlawa lowu; swi khoma hi vukheta.
- June 1989 Solidarity yi hlula nhlawulo lowu nga ntshunxekaka hi xiphemu le Poland
- 9 Nov 1989 Rirhangu ra Berlin ri wa
- Dec 1989 Minhlekelo eYuropa ya Vuxa hinkwayo; Nhlengeletano wa Malta
- Oct 1990 Germany yi hlanganisiwa nakambe
- July 1991 Warsaw Pact yi herisiwa
- Aug 1991 Ku wisiwa ka mfumo ka vaomeleli lehenhla ka Gorbachev ku tsandzeka
- 26 Dec 1991 Yuniyoni ya Soviet yi herisiwa hi ximfumo
Speaker notes
Tirhisa slaidi leyi ku tiyisisa nxaxamelo u nga si xopaxopa mimbuyelo. Kombisa rivilo leri hatliseleke: ku antswisa ku suka eka 1985, minhlekelo hi 1989, ni USSR yona yi hela hi makumu ya 1991 - malembe ya tsevu ntsena. Swichudeni swi fanele ku kota ku veka kwalomu ka Rirhangu (1989) ni ku herisiwa ka USSR (1991) hi ndlela leyinene.
Loko vukoloni bya le handle byi wa, USSR yona yi tsemakanyile yi va matiko ya khume ya ntlhanu lama tiyimeleke.
Glasnost yi tlhele yi pfuxe vurhangeri bya rixaka (nationalism) endzeni ka USSR. Matiko ya Baltic (Lithuania, Latvia, Estonia) ni man'wana ma lave ku tiyimela. Hi Mhawuri (August) 1991 vaomeleli va vukhomanisi va endle ku wisiwa ka mfumo ehenhla ka Gorbachev; ku wile endzhaku ka masiku ma nga ri mangani, ku hlundzuka swinene loko mintshungu ni Boris Yeltsin va ku lwisa.
- Ku wisiwa ka mfumo loku tsandzekeke ku onhile matimba ya Phati ya Vukhomanisi ni ya Gorbachev.
- Yin'we hi yin'wana matiko ya Soviet ma phofule ku tiyimela.
- Hi 26 Nhlangula-Dzewu (December) 1991 USSR yi herisiwile hi ximfumo naswona Gorbachev u tshikile ntirho; Nyimpi ya Titimeleke a yi herile.
Speaker notes
Kombisa ku hambana exikarhi ka ku wa ka ntlawa wa le handle (Yuropa ya Vuxa, 1989) ni ku hlakahlaka ka USSR yona (1991). Vurhangeri bya rixaka lebyi pfuriweke hi glasnost byi ve bya nkoka swinene endzeni ka yuniyoni. Ku tlakuka ka Yeltsin ni ku wa ka Gorbachev swi kombisa ku hundziseriwa ka matimba eka Russia lerintshwa. Kandziyisa leswaku leswi swi herise ku nga ri ntsena mfumo kambe mfumo lowukulu ni ntirho hinkwawo wa maendlelo yo anakanya.
Loko USSR yi herile, Vumanani lwa Amerika a byi yime byi ri wona mfumo wun'we lowukulu ntsena wa misava - 'nkarhi wa ndzhawu yin'we' (unipolar moment).
Fambiselo lerintshwa ra misava... leri ntshunxekeke swinene eka xitshemo xa ku chavisa, ri tiya swinene eka ku lava vululami, naswona ri sirheleleke swinene eka ku lava ku rhula. Presidente wa USA George H. W. Bush, marito eka Congress, 11 Ndzhati (September) 1990
Varhangeri va vulavurile hi fambiselo lerintshwa ra misava laha matiko ma nga ta tirhisana hi ku tirhisa Nhlangano wa Matiko (United Nations) ku tlula ku avana ku va mintlawa ya valala. Vativi van'wana va tlhele va phofula ku hlula ka demokrasi ya vululami ni ka mabindzu lama ntshunxekeke tanihi xikombiso xa vumundzuku.
- USA byi ve matimba lama tlulaka hinkwavo eka masocha, ikonomi ni ndhavuko.
- Ku tiyiseka ka khale ku nyamalarile naswona timpfhukanyo tintshwa (ta marixaka, ta swifundzha) ti humelerile.
- Vasoli va vulavurile leswaku 'fambiselo lerintshwa' hi ku tala ri tirhele swirhandzwa swa Vupela-dyambu.
Speaker notes
Nghenisa mongo wa misava ya ndzhawu yin'we (unipolar) ni mbulavulo lowu ri rhendzeleke. Marito ya Bush i xihlovo xa ntiyiso xa xisungi lexi pfunaka eka xivutiso lexi seketeriweke hi swihlovo. Vula thiyori ya Francis Fukuyama ya 'ku hela ka matimu' tanihi ku languta ka ntshembo, u yi hoxa ku hambana ni lava a va languta ku pfumaleka ka ku tiyiseka lokuntshwa (xikombiso tinyimpi ta Yugoslavia ta va-1990s). Khutaza swichudeni ku pima ku hlamusela loku phikizanaka. [SME] Tiyisisa marito ni siku ra kuxewetiwa ka Bush u ri fananisa ni tsalwa ra xisungi u nga si humesela.
Ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke ku hatlisisile ku hlanganisiwa ka ikonomi ni ndhavuko wa misava.
Ta ikonomi
Ku xavisa loku ntshunxekeke, timphangela ta matiko yo tala ni mavandla yo fana ni WTO swi bohanisile tiikonomi ta matiko.
Ta thekinoloji
Inthanete, mahungu ya satelayiti ni mbulavurisano wa durha ro tsongo swi komisile mpfhuka wa tindzhawu hi ku hatlisa.
Ta ndhavuko
Miehleketo, tibrendi ni ndhavuko lowu tiveke ku hangalaka emisaveni hinkwayo, swi tlakusa mbulavulo hi vutivi ni ku pfumaleka ka ku ringana.
Speaker notes
Hlamusela ku hlanganisiwa ka misava tanihi ku bohana loku kulaka ka tiikonomi, tithekinoloji ni mindhavuko ya misava. Kandziyisa leswaku a swi sunguli hi 1989 - kambe ku wa ka ntlawa wa vukhomanisi ku susile xihinga lexikulu naswona ku pfulele matiko ya khale ya Vuxa ku va ma nghena eka bindzu ra misava. Humesela mikateko hayimbirhi (ku kula, mbulavurisano) ni ku sola (ku pfumaleka ka ku ringana, ku lahlekeriwa hi ku lawula ka ndhawu), u lunghiselela swichudeni eka mburhisano lowu ringaneke.
Ku wa ka ntlawa wa Soviet ku cince tipolitiki ta malembe yo hetelela ya apartheid.
Mfumo wa apartheid nkarhi wo leha a wu tiyisela ku tshikilela tanihi ku sirhelela eka rooi gevaar ('khombo ro tshwuka') ra vukhomanisi. Loko Nyimpi ya Titimeleke yi hela, ku hlamusela loku ku lahlekeriwile hi matimba yo tala, naswona ku tshikilela ku lava mbulavurisano ku kurile. Hi 2 Nyenyenyani (February) 1990 F. W. de Klerk u ntshunxile nkhavamo eka ANC, PAC ni SACP, naswona hi 11 Nyenyenyani (February) 1990 Nelson Mandela u ntshunxiwile ekhotsweni.
- Yuniyoni ya Soviet a yi ri museketeri wa nkoka wa ANC ni SACP.
- Ku wa ka yona ku onhile nseketelo wa le handle wa ANC kambe ku tlhele ku susa xitshemo xa Vupela-dyambu xa 'ku tekiwa hi vukhomanisi' eAfrika-Dzonga.
- Vatimu vo tala va vona ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke tanihi xin'wana xa swilo leswi pfuneke leswaku ntwanano wa mbulavurisano wu koteka.
Speaker notes
Slaidi leyi yi veka xihloko xa matimu ya misava eka ndhawu ya ka hina - swa nkoka eka SAHO ni eka CAPS, leyi bohanisaka ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke ni ku hundzuluka ka Afrika-Dzonga. Endla xivumbeko xa ku vangela hi vukheta: ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke a ku ri XIN'WE xa swilo swo tala (swin'we ni ku lwisana ka le ndzeni, tisankshini ni ku tshikileriwa ka ikonomi) leswi vumbeke mbulavurisano. Papalata ku swi hundzisela u swi vula tanihi xivangelo xin'we ntsena. [SME] Ntamu wa vuxaka bya ku vangela exikarhi ka ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke ni ku ntshunxiwa ka 1990 wu buriwa hi vatimu - swi kombisa leswaku SME a ringanisa marito ku va ni vululami eka nkambelo.
Vatimu va pfumelelani hi leswi swi nga ni nkoka swinene - nxopaxopo wo tiya wu pima hayimbirhi.
Speaker notes
Kombisa maanakanyelo ya matimu: ku talanga ku va ni xivangelo xin'we ntsena. Khutaza swichudeni ku hlanganisa - vatimu vo tala va hlanganisa hayimbirhi, va vona ku tshikilela ka le handle NI ku tsana ka le ndzeni. Ku avanyisa loku ringaneke, loku pimiweke hi vumbhoni hi leswi swi hakelaka eka rubriki ya swiphemu-nhlokomhaka ya FET. Vutisa swichudeni leswaku hi wihi ku languta loku va ku kumaka ku tshembeka swinene ni leswaku ha yini.
Swiendlakalo swa 1989-1991 swi cince tipolitiki, ikonomi ni vutomi bya siku ni siku emisaveni hinkwayo.
Ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke ku pfarile ndzima ya nkoka ya lembe-xidzana ra vumakume-mbirhi. Ku herise mphikizano wa nyukiliya exikarhi ka mimfumo leyikulu, ku pfulele matiko ya khale ya vukhomanisi eka demokrasi ni mabindzu, naswona ku hatlisisile ku hlanganisiwa ka misava - kambe a ku tisanga ku rhula ka masiku hinkwawo loku vo tala a va ku languterile.
- Timpfhukanyo tintshwa ti humelerile, ku katsa tinyimpi ta marixaka le Yugoslavia ya khale.
- Vumanani lwa Amerika byi ve matimba lama tlulaka hinkwavo emisaveni, hambiswiritano hi nkarhi wo karhi.
- Mburhisano hi ku pfumaleka ka ku ringana, ku rhurha ni vutivi wa ha vumba misava ya namuntlha leyi hlanganisiweke.
Speaker notes
Tisa xihloko eka namuntlha ('1989 ku ya eka sweswi' eka nhlokomhaka ya CAPS). 'Fambiselo lerintshwa ra misava' ri kombisile ku va ni ku pfundlha ni ku phikizana ku tlula leswi lava a va ri ni ntshembo va swi vhumbheke. Slaidi leyi yi bohanisa ni tislaidi ta fambiselo lerintshwa ra misava ni ta ku hlanganisiwa ka misava naswona yi veka swivutiso swa nkambelo. Rhamba swichudeni ku bohanisa mongo lowu ni swiendlakalo swa sweswi leswi va swi tivaka.
Tirhisa swivutiso leswi swa xivumbeko xa CAPS ku kambela ku vangela, nxopaxopo wa swihlovo ni ku tsala ko andziseka.
Nkomiso: Exikarhi ka 1989 ni 1991 ntlawa wa Soviet wu wile - wu susumetiwa hi ku tsana ka ikonomi, ku antswisa ka Gorbachev ni minhlekelo ya vanhu - wu herisa Nyimpi ya Titimeleke. Mbuyelo a ku ri misava ya mfumo wun'we lowukulu, leyi hlanganisiwaka, naswona, eAfrika-Dzonga, xiphemu xa xiyimo lexi cincaka xa ku hundzukela eka demokrasi.
Q. Hlamusela swivangelo SWIMBIRHI leswi Yuniyoni ya Soviet yi weke ha swona exikarhi ka 1989 ni 1991. (4 marks)
Q. U tirhisa Rirhangu ra Berlin tanihi xikombiso, hlamusela ha yini 1989 ri voniwa tanihi nsika wo hundzuka eka matimu ya misava. (6 marks)
Q. 'Ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke ku pfunile leswaku ntwanano wa mbulavurisano eAfrika-Dzonga wu koteka.' Xana wa pfumelelana na swona? Seketela nhlamulo ya wena hi vumbhoni. (10 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu eka ntirho wo tsariwa kumbe mbulavurisano; ku avela ka timaki ku fanisa maxaka ya CAPS ya nhlamulo yo koma, xiphemu ni ku tsala ko andziseka. Q3 yi pfuliwile hi vomu leswaku swichudeni swi kota ku hlamusela hi tlhelo rin'wana ni rin'wana, ku ri leswaku va tirhisa vumbhoni - hakela ku avanyisa loku ringaneke ku tlula nhlamulo yin'we leyi 'yinene'. Gimeta hi ku bohanisa ni xiphemu lexi landzelaka xa ntirho ni ku hundzukela ka Afrika-Dzonga loku dyondziweke etindhawini tin'wana ta sirilabhasi.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- The end of the Cold War and a new world order
- Resource type
- Presentation