U Ḓa ha Demokirasi na U Sedzana na Zwo Iteaho Kale
Nḓila ye Afrika Tshipembe ya ambelana ngayo u bva kha apartheid, ya fara khetho yayo ya u thoma ya demokirasi nga 1994, na u shumisa Khomishini ya Ngoho na Vhuvhonalali (Truth and Reconciliation Commission) u sedzana na zwo iteaho kale.
Speaker notes
Thomani nga u ṱanganyisa masia mavhili o ṱanganaho a ino thero ya CAPS. Tsha u thoma, 'u ḓa ha demokirasi': thendelano yo ambelanwaho ya 1990-1994 ye ya fhelisa apartheid hu si na nndwa khulwane ya vhadzulapo. Tsha vhuvhili, 'u sedzana na zwo iteaho kale': Khomishini ya Ngoho na Vhuvhonalali, tshiitisi tsho nangwaho nga Afrika Tshipembe tsha vhulamukanyi ha tshanduko. Humbelani vhagudiswa uri vha fare mbudziso nthihi ya u sedzulusa kha ngudo yoṱhe: naa iyi tshanduko yo vha 'vhuṱolo', thendelano yo ambelanwaho, kana phanduluo i songo fhelaho?
Ndi ngani hu tshi ambelanwa? Tshiimo tsho omaho nga vhufhelo ha vho-1980
Hu si mmuso wa apartheid kana mishumo ya u vhofholowa ye ya kona u kunda tshoṱhe - zwe zwa sudzulusela masia oṱhe kha nyambedzano.
Nga vhufhelo ha vho-1980 apartheid yo vha kha khakhathi khulwane. U vukela ha malokishini na maimo a khombo khulwane (states of emergency) a tshi dovholola zwo sumbedza uri mmuso wo vha u sa koni u vhuyedzedza vhulande, ngeno zwikhukhulisi (sanctions), u bviswa ha masheleni ha nnyi na nnyi na u ṱhuphuwa ha ikonomi zwo tshinya mmuso. Nga tshifhinga tshithihi, ANC yo vha i sa koni u wisa mmuso nga maanḓa. Mvelelo ho vha tshiimo tsho omaho tshine masia oṱhe a khou pfa vhuṱungu (mutually hurting stalemate).
- U fhela ha Nndwa yo Rothaho (Cold War) (u bva 1989) zwo bvisa khwinifhadzo ya mmuso ya uri wo vha u tshi lwa na 'nyalulwano yo fhelelaho' ya Soviet.
- Nyambedzano dza tshiphiri vhukati ha Nelson Mandela o valelwaho na mmuso dzo thoma nga tshifhinga tsha P.W. Botha nga vhufhelo ha vho-1980.
- F.W. de Klerk, we a vha Muphuresidennde wa Muvhuso nga 1989, o dzhia tsheo ya uri tshanduko nga nyambedzano ndi yone nḓila fhedzi ye ya vha i tshi konadzea.
Speaker notes
Ombedzelani zwiitisi na zwithu zwinzhi: u hanedza ha nga ngomu, mutsiko wa ikonomi, zwikhukhulisi, na u shanduka ha tshiimo tsha ḽifhasi nga murahu ha 1989 zwo ṱanganela zwoṱhe. Ḓivhadzani muhumbulo wa 'tshiimo tsho omaho tshine masia oṱhe a khou pfa vhuṱungu' u bvaho kha ngudo dza khani - tshifhinga tshine masia oṱhe a wana uri u bvela phanḓa na lwendo lwa khakhathi zwi ḓura u fhira thendelano. Ṱhogomelani uri Mandela o thoma nyambedzano dza u ṱoḓisisa e vhogireni; nyambedzano a yo ngo thoma nga De Klerk e eṱhe. [SME] Khwaṱhisedzani ombedzelo yo takalelwaho na maḓuvha a muṱangano wa Mandela-Botha (5 Fulwi 1989).
De Klerk u bvisa u iletshwa ha mishumo; Mandela u a vhofhololwa
Kha nyambo nthihi phalamennde, F.W. de Klerk o vula muṋango wa vhumatshelo ho ambelanwaho.
Nga 2 Luhuhi 1990 De Klerk o bvisa u iletshwa ha ANC, PAC, SACP na dziṅwe ndangano, a bvisa thivhelo kha maṱhungoni a mafhungo nahone a vhofholola vhavalelwa vha politiki vhanzhi. Nga murahu ha maḓuvha a fumu, nga 11 Luhuhi 1990, Nelson Mandela o bva e muvhofhololwa nga murahu ha miṅwaha ya 27 e vhogireni.
- Vho balaho vha vha vha tshi kona u vhuya nahone mishumo ya u vhofholowa ya vha i tshi kona u dzudzanya khagala na nga mulayo.
- Groote Schuur Minute (Shundunthule 1990) na Pretoria Minute (Ṱhangule 1990) dzo vhea milayo ya mutheo; ANC ya imisa lwendo lwa zwiḽwaho.
- U bvisa u iletshwa ho vha tshiimo tsha ndeme tshi tshi tea u thoma u vha hone hu saathu vha na nyambedzano dzine dza vha na vhukoni.
Speaker notes
Iyi sḽaidi i sumbedza tshanduko ya ndeme khulwane. Bviselani khagala vhulandulano: u bviswa ha u iletshwa u thoma (2 Luhuhi), zwenezwo u vhofhololwa ha Mandela (11 Luhuhi). Ṱalutshedzani 'Minutes' sa thendelano dza u fhaṱa lutendo dze dza ita uri nyambedzano dzi konadzee - Groote Schuur na Pretoria Minutes dzo sedzana na u vhuya ha vho balaho, u vhofhololwa ha vhavalelwa na u imiswa ha lwendo lwa zwiḽwaho. Humbelani vhagudiswa uri ndi ngani u bviswa ha u iletshwa ho tea u thoma phanḓa ha nyambedzano: ndangano yo iletshwaho a i koni u imela vhathu vhayo nga vhukoni ṱhefulani.
U Bva Nyambedzano u Ya kha Demokirasi, 1990-1998
- 1990 Mishumo ya bviselwa u iletshwa; Mandela wa vhofhololwa (Luhuhi)
- 1991 CODESA I ya ṱangana Kempton Park (Nyendavhusiku)
- 1992 CODESA II ya oma; u vhulahwa ha vhathu ha Boipatong na Bisho; Record of Understanding
- 1993 Multiparty Negotiating Forum; u vhulahwa ha Chris Hani; ndayotewa ya tshifhinganyana ya tendelwa (Ḽara)
- 1994 Khetho ya u thoma ya demokirasi (27 Lambamai); Mandela wa vhewa muvhusoni (10 Shundunthule)
- 1996 Dziṱhoṱhavhili dza khagala dza TRC dza thoma; Ndayotewa ya u fhedza ya ṱanganedzwa
- 1998 TRC ya ṋekedza muvhigo wayo wa u fhedza (Tshimedzi)
Speaker notes
Shumisani iyi laini ya tshifhinga sa mudongo wa ngudo. Sumbedzani tshiedzhiswa tshine vhagudiswa vha fanela u tshi sedzulusa: nyambedzano dzo vha dzi songo leluwa kana u lelekana. Dzo dovholola dza pwashea (1992) dza dovha dza tshidzwa (Record of Understanding), zwine ndi ngazwo vhaḓivhazwakale vha ṱalusaho tshanduko sa i sa khwaṱhi na i sa fanelei, hu si i sa iledzei. Vhuyelelani kha iyi sḽaidi musi tshiitea tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi haseledzwa.
Vhuḓipfi na u sa fulufhelana zwo ṱoḓa u tshinya nyambedzano
Nyambedzano dzo itea nga tshifhinga tsha vhuḓipfi ha politiki he masia oṱhe a pomokana nga u tou hasha.
Vhukati ha 1990 na 1994 zwigidi zwa vhathu zwo lovha kha vhuḓipfi ha politiki, zwihuluhulu khani vhukati ha vhatikedzi vha ANC na Inkatha Freedom Party (IFP), hu tshi pfi zwo hasha nga 'maanḓa a vhuraru' (third force) a nga ngomu ha tshiimiswa tsha tsireledzo. U vhulahwa ha vhathu havhili nga 1992 zwo isa nyambedzano tsini na u wa.
- U vhulahwa ha vhathu ha Boipatong (17 Fulwana 1992): vhadzulapo vha vhalaho 45 vho vhulahwa; ANC ya imisa nyambedzano.
- U vhulahwa ha vhathu ha Bisho (7 Khubvumedzi 1992): maswole a Ciskei o thuthula vhaimbi vha ANC, a vhulaha vhathu vha vhalaho 28.
- Zwigwada zwa vhatshena vha right-wing na vharangaphanḓa vha mavu a hayani vho ofhadza nga u tshinya thendelano naanyi.
Speaker notes
Iyi sḽaidi i bveledza mbuno ya u sedzulusa ya uri tshanduko yo vha i tshi nga kundelwa. Ṱalutshedzani khoḓelo ya 'maanḓa a vhuraru' - vhuṱanzi ha uri masiaṱari a mmbi dza tsireledzo o hasha vhuḓipfi nga tshiphiri u itela u fhungudza nungo dza ANC. Boipatong yo ita uri ANC i bve nyambedzano na tshifhinga tsha 'rolling mass action' (khakhathi ya vhathu vhanzhi ye ya bvela phanḓa). Bisho yo bvisela khagala khombo ya zwiimiswa zwa mavu a hayani. Ombedzelani uri tshanduko yo tshidzwa nga khetho dza vharangaphanḓa dza u vhuya ṱhefulani, hu sa londwi izwi zwiitisi. [SME] Nomboro dza vho lovhaho Boipatong dzi anzela u ṋewa sa 45; khwaṱhisedzani nomboro ine muhasho waṋu wa i takalela.
CODESA I na CODESA II
Convention for a Democratic South Africa yo vha yone lingedzo ḽa u thoma ḽa mahoro manzhi ḽa u ambelana vhukoni hutswa ha ndayotewa.
CODESA I yo ṱangana nga 20-21 Nyendavhusiku 1991 kha World Trade Centre ngei Kempton Park, hune mahoro manzhi a saina Declaration of Intent a ḓifunga kha Afrika Tshipembe i songo fhandekanywaho, ya demokirasi. CODESA II (Shundunthule 1992) ya kwasha nga u oma (deadlock).
- Mahoro o hanana nga vhunzhi ho ṱoḓeaho u ṱanganedza ndayotewa ntswa na nga u kovhelana maanḓa.
- Mmuso wo ṱoḓa tsireledzo khwaṱha dza vhathu vha si vhanzhi; ANC yo ṱoḓa vhulangi ha vhunzhi vhu re khagala.
- IFP na vhaṅwe vharangaphanḓa vha mavu a hayani vho vha vha sa takali nga muvhuso wa vhukati wo khwaṱhaho.
Speaker notes
Ṱalutshedzani CODESA sa ya mahoro manzhi (hu si ANC-mmuso fhedzi): zwigwada zwa vharumiwa zwa vhalaho 19 zwo dzhenela, u katela na vhulanguli ha mavu a hayani na mahoro maṱuku. Declaration of Intent yo vha mvelelo ya vhukuma ya mbuno dzo ṱanganwaho khadzo. Fhedzi CODESA II yo pwashea nga mbudziso ya tshimonḓe fhedzi ya ndeme ya vhunzhi ho khetheaho ho ṱoḓeaho u ṅwala ndayotewa - tshiimeleli tsha khani yo dzikaho vhukati ha vhulangi ha vhunzhi na vhukoni ha vha si vhanzhi ha u thivhela (veto). Ṱumanyani u oma uku na uri ndi ngani forumu yo fhambanaho (MPNF) yo ṱoḓea nga 1993.
Record of Understanding na MPNF
Nga murahu ha u pwashea ha 1992, u fhaṱa lutendo vhukati ha masia mavhili na forumu ntswa zwo vhuyedzedza tshanduko kha nḓila.
Nga 26 Khubvumedzi 1992 Mandela na De Klerk vho saina Record of Understanding, thendelano ya masia mavhili nga ha vhavalelwa, dzihosṱela na u hwala zwiḽwaho ye ya vhuyedzedza nungo. Nyambedzano dzo thoma hafhu nga 1993 u tshi shumiswa Multiparty Negotiating Forum (MPNF).
- Record of Understanding yo sia IFP nṱha, ye ya bva nyambedzano i tshi hanedza lwa tshifhinganyana.
- Cyril Ramaphosa (ANC) na Roelf Meyer (mmuso) vho vha nḓila ya ndeme vhukati ha mahoro mahulwane mavhili.
- U vhulahwa ha murangaphanḓa wa SACP Chris Hani nga 10 Lambamai 1993 zwo engedza khombo nahone zwa sudzulusela mahoro u vhea ḓuvha ḽa khetho nga u ṱavhanya.
Speaker notes
Ombedzelani maitele: u shanduka u bva kha CODESA ya masia manzhi ye ya kundelwa u ya kha ṱhanganyelo ya thendelano khwaṱha dza masia mavhili (Record of Understanding) na forumu yo aluwaho (MPNF). Sumbedzani 'nḓila' ya Ramaphosa-Meyer sa tsumbo ya nḓila ye lutendo lwa muthu nga muṅwe vhukati ha vhaambelani lwa vha lwa ndeme ngayo. Sedzulusani u vhulahwa ha Hani sa tshihanganea - tshifhinga tshe tsha nga thutshedza nndwa ya vhadzulapo fhedzi tshe nyambo ya Mandela ya u humbela mulalo kha thelevishini ya i shandukisa mutsiko wa u vhea ḓuvha ḽo khwaṱhaho ḽa khetho (ḽo ḓivhadzwaho nga murahu hu si kale). [SME] Khwaṱhisedzani nḓila ya u ṱalusa u bva ha IFP na u vhuya hayo nga murahu.
Thendelano dze dza ita uri demokirasi i konadzee
Demokirasi yo tsireledzwa nga khwaṱhisedzo dzo ambelanwaho dze dza fhembeledza muvhuso we wa vha u tshi bva.
Sunset clauses
Themendelo ya Joe Slovo ya 1992: Muvhuso wa Vhuthihi ha Lushaka (Government of National Unity) na tsireledzo ya mishumo kha vhashumeli vha muvhuso lwa tshifhinga tsho vhewaho, u fhungudza nyofho dza vhatshena nga tshanduko ya tshifhinganyana.
Ndayotewa ya tshifhinganyana
Yo tendelwa nga 18 Ḽara 1993, yo vhea milayo ya mutheo ya 34 ine ndayotewa ya u fhedza ya tea u i tevhedza nahone ya sika mutheo wa khetho ya 1994.
Muvhuso wa Vhuthihi ha Lushaka
Mahoro o wanaho zwihulwane ha 5% ya khetho o wana zwidulo khabinete; e a wana zwihulwane ha 20% o vha a tshi kona u vhea muphuresidennde muthusi - u kovhelana maanḓa lwa miṅwaha miṱanu.
Speaker notes
Hovhu ndi mbilu ya u sedzulusa ya u ḓa ha demokirasi. Ṱalutshedzani 'sunset clauses': murangaphanḓa wa SACP Joe Slovo o amba uri ANC i fanela u ṋekedza thendelano - u kovhelana maanḓa na khwaṱhisedzo kha vhashumeli vha muvhuso na mmbi dza tsireledzo dzi re hone - u itela u bvisa tshiṱuṱuwedzi tsha sia ḽo kundwaho ḽa u tshinya thendelano. Hanganani na vhagudiswa: naa idzi thendelano dzo vha mutengo wa vhukoni wa u fhirisela maanḓa nga mulalo, kana dzo dzikisa masiaṱari a maimele a kale dza kokodza tshanduko? [SME] Khwaṱhisedzani maambele a tshikhala tsha zwidulo zwa khabinete ya GNU (mahoro nṱha ha 5% zwidulo khabinete; nṱha ha 20% muphuresidennde muthusi).
Khetho ya u thoma ya demokirasi
Lwa u thoma, vhathu vha Afrika Tshipembe vha mirafho yoṱhe vho vouta kha khetho nthihi ya lushaka.
U vouta ho itea lwa maḓuvha o vhalaho, hu 27 Lambamai 1994 ḽi ḓuvha ḽihulwane ḽa u vouta - zwino ḽi pembelelwaho sa Ḓuvha ḽa Mbofholowo (Freedom Day). IFP yo tenda u dzhenela maḓuvha o linganaho fhedzi phanḓa ha khetho, nahone dzina ḽayo ḽa engedzwa kha mavhoutho nga tshiṋamatheli (sticker). Vhathu vho ḓa vhanzhi vhukuma, hu na mitevhe milapfu ya u sedzela ḽuṱie shangoni ḽoṱhe.
- Mavhouto o teaho a linganaho na 19.7 milioni o voutwa kha khetho ya mulalo.
- Yo vha khetho ya u thoma, i si ya mirafho hune vhathu vhoṱhe vha vhalaho vha na ndugelo ya u vouta.
- Khetho yo ṋekedza vhukoni (legitimacy) he vhulangi ha apartheid ha miṅwaha minzhi ha vha na ho shaya.
Speaker notes
Ṋekedzani maanḓa a vhumuthu na a tshiga a 27 Lambamai: zwifanyiso zwa mitevhe ya khilomithara nga vhulapfu, vhalala vha tshi vouta lwa u thoma. Ṱalutshedzani u dzhenela ha IFP ha tshifhinga tsha u fhedza, he ha thivhela u hana khetho na vhuḓipfi vhune ha nga vha hone KwaZulu-Natal. Haseledzani vhukoni (legitimacy) sa muhumbulo wa ndeme - mivhuso ya apartheid a yo ngo vhuya ya nangwa nga vhunzhi ha vhathu vha Afrika Tshipembe, nga zwenezwo iyi khetho yo vha 'ya u thoma' nga ṅwambo wa uri yo sika muvhuso we vhunzhi ha u dzhia sa wavho. [SME] Nomboro ya mavhouto o teaho ine ya anzela u ambiwa ndi ya 19.7 milioni; khwaṱhisedzani na tshiko tsho takalelwaho nga muhasho.
Mvelelo na Muvhuso wa Vhuthihi ha Lushaka
ANC yo kunda nga vhunzhi vhu re khagala, nahone muvhuso wa u kovhelana maanḓa wa dzhena mushumoni hu tshi ranga phanḓa Nelson Mandela.
ANC yo kunda hu na 62.6% ya mavhouto, National Party na 20.4%, na IFP na 10.5%. Sa zwe zwa tendelwa, ho vhumbwa Muvhuso wa Vhuthihi ha Lushaka. Nelson Mandela o vhewa muvhusoni sa Muphuresidennde nga 10 Shundunthule 1994, hu na Thabo Mbeki na F.W. de Klerk sa vhaphuresidennde vhathusi.
- ANC yo kunda vhunzhi fhedzi hu si vhuraru-vhuvhili (two-thirds) ho ṱoḓeaho u ṅwala ndayotewa ya u fhedza i eṱhe.
- NP na IFP vhoṱhe vho dzhia zwidulo khabinete fhasi ha thendelano ya u kovhelana maanḓa.
- Ndayotewa ya u fhedza, i tshi hulisa milayo ya mutheo yo tendelwaho, yo ṱanganedzwa nga 1996.
Speaker notes
Ṋekedzani vhagudiswa mvelelo khulwane fhedzi ni sedze mvelelo dzadzo nga u sedzulusa. Vhunzhi ha ANC ho vha fhasi ha vhuraru-vhuvhili, zwe zwa amba uri ndayotewa ya u fhedza yo vha i tshi kha ḓi ambelanwa kha Constitutional Assembly - u khwaṱhisa politiki ya thendelano. Ṱhogomelani uri NP ya De Klerk yo bva GNU nga murahu nga 1996, i tshi sumbedza mikano ya u kovhelana maanḓa ho gandeledzwaho. Ṱumanyani Ndayotewa ya 1996 na milayo ya mutheo ya 34 yo tendelwaho kha ndayotewa ya tshifhinganyana. [SME] Phesenthe dza mavhouto (ANC 62.65%, NP 20.39%, IFP 10.54%) dzi vhigwa hoṱhe; khwaṱhisedzani nomboro dzo teaho.
U Thomiwa ha Khomishini ya Ngoho na Vhuvhonalali
U fhira khaṱhulo dzi ngaho dza Nuremberg kana pfarelo yo fhelelaho, Afrika Tshipembe yo nanga u sedzana na zwo iteaho kale khagala.
A hu na vhumatshelo hu si na u hangwelana. Archbishop Desmond Tutu, Mudzulatshidulo wa TRC
TRC yo sikwa nga Promotion of National Unity and Reconciliation Act (Mulayo wa vhu 34 wa 1995) nahone ya rangwa phanḓa nga Archbishop Desmond Tutu. Ndivho yayo ho vha u vhea tshifanyiso tsho fhelelaho nga hune zwa nga konadzea ha u pwanyiwa hukuhulu ha pfanelo dza vhathu ho itwaho vhukati ha 1960 na 1994, na u ṱuṱuwedza vhuthihi ha lushaka na vhuvhonalali.
- Yo ṋekedza 'nḓila ya vhuraru' vhukati ha u sengisa muṅwe na muṅwe (vhulamukanyi ha vhurifhi) na u hangwa (pfarelo yo fhelelaho).
- Nḓila yayo yo tou disa kha mihumbulo ya vhulamukanyi ha u vusulusa na muhumbulo wa vhuthu (ubuntu).
- Vho khaseledzwaho vho ṋewa fhethu ha khagala ha u anetshela mafhungo avho na u dzhielwa nṱha nga tshiofisi.
Speaker notes
Vheani TRC sa vhulamukanyi ha tshanduko - khetho dzine tshitshavha tsha ita nga ha vhuḓifhinduleli musi tshi tshi bva kha vhulangi ha tshiṱhuṱhuwo u ya kha demokirasi. Vhambedzani nga tshiṱuku na dziṅwe nḓila: khaṱhulo dza lushaka lwa Nuremberg (dzo vha na khombo ya u tshinya thendelano na mmbi dza tsireledzo) na pfarelo yo fhelelaho na u fhumula (zwe zwa dzhielela vho khaseledzwaho vhulamukanyi na ngoho). Ṱalutshedzani vhulamukanyi ha u vusulusa na vhuthu (ubuntu) sa mutheo wa filosofi we Tutu a u ombedzela. Ṱhogomelani uri ndaela yo katela u pwanyiwa nga masia oṱhe, u katela mishumo ya u vhofholowa, hu si mmuso fhedzi.
Zwikwatha zwiraru, maitele mathihi
Khomishini yo kuvhanganya ngoho nga vhuṱanzi ha khagala na pfarelo i re na zwiimo (conditional amnesty).
U Pwanyiwa ha Pfanelo dza Vhathu (Human Rights Violations)
Yo pfa vhuṱanzi ha vho khaseledzwaho na vho tshidzeaho kha dziṱhoṱhavhili dza khagala dza mbilaelo dzo phaḓaladzwaho kha lushaka u bva 1996.
Pfarelo (Amnesty)
Yo vha i tshi kona u ṋekedza pfarelo kha vhaiti vha mavhi vho bulaho zwoṱhe nga vhukuma nga ha vhutshinyi ho ṱuṱuwedzwaho nga politiki - ngoho i tshi tshintshelwa na mbofholowo kha u sengiswa.
Vhurifhi na Vhuvhuyedzedzi (Reparation and Rehabilitation)
Yo themendela nḓila ine vho khaseledzwaho vha fanela u tikedzwa na u lifhelwa ngayo nga mmuso.
Speaker notes
Ṱalutshedzani u rengiselana ha ndeme na hu hanedzwaho vhukati ha TRC: pfarelo i re na zwiimo. Pfarelo yo vha i si ya tou ḓiitea - vha humbelaho vho vha vha tshi tea u bula ngoho yoṱhe nga ha zwiito zwo linganaho na zwo ṱuṱuwedzwaho nga politiki. Vhambedzani dziṱhoṱhavhili dza vho khaseledzwaho dza kwamaho mbilu (Human Rights Violations Committee) na dziṱhoṱhavhili dza pfarelo dza mulayo. Vhudzisani vhagudiswa: naa u tshintshelana pfarelo na ngoho ndi mutengo wo teaho? Ndi mini zwine muḓipfi a zwi wana, nahone u ṋekedza mini?
TRC: mvelelo dzavhuḓi na khaḓeko
TRC i takalelwa shangoni ḽoṱhe, fhedzi vhaḓivhazwakale na vhathu vha Afrika Tshipembe vha kha ḓi hanedza nga ha uri yo swikelela zwingafhani.
Khomishini yo pfa mafhungo a fhiraho 20,000 nahone ya ṋekedza muvhigo wayo muhulwane wa u fhedza nga Tshimedzi 1998 (hu na dziṅwe volumu nga murahu). Yo ṅwala vhutshinyi ho vha ho landwaho, ya ṋekedza vho khaseledzwaho u dzhiwa nṱha nga khagala, nahone ya thusa u thivhela luswielo lwa u dzhiela nga zwithu. Naho zwo ralo, ṅwaledzo yayo i a hanedzwa.
- Mvelelo dzavhuḓi: yo bvisela khagala ngoho dzo dzumbamaho, ya ita vho khaseledzwaho vha vhonala sa vhathu, nahone ya ṋekedza tsumbo ya u sedzana na zwo iteaho nga mulalo ye ya gudwa shangoni ḽoṱhe.
- Khaḓeko: pfarelo yo dzhielela miṱa miṅwe vhulamukanyi; vhurifhi kha vho khaseledzwaho ho vhonwa nga vhunzhi sa vhu tshi lenga na vhu songo linganaho.
- Vhaiti vha mavhi vhanzhi vha ndeme vho hana u shumisana, nahone vhaṅwe vho vhudzisa arali 'vhuvhonalali' ho vhuya ha swikelelwa vhukuma.
Speaker notes
Livhisani vhagudiswa kha tsheo yo linganaho, yo dzikaho kha vhuṱanzi, nṱhani ha tsheo i leluwaho. Mvelelo dzavhuḓi: u dzhia nṱha, u fhaṱa ṅwaledzo, na u iledza u shulula malofha ha vhurifhi. Khaḓeko: vho khaseledzwaho kanzhi vho pfa vho fhirwa musi vhaiti vha mavhi vha tshi bva vho vhofholowa nga murahu ha u bula, na musi vhurifhi ho fulufhedziswaho ho lenga. Vhaṅwe vha amba uri TRC yo swikelela 'ngoho' u fhira 'vhuvhonalali', na uri a yo ngo sedzana na masaka a ikonomi a apartheid. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u lelekanya masia oṱhe. [SME] Khwaṱhisedzani nomboro dza mafhungo/dziṱhoṱhavhili na ḓuvha ḽo teaho ḽa u ṋekedzwa ha muvhigo wa u fhedza (Tshimedzi 1998; dziṅwe volumu 2003).
Demokirasi yo ambelanwaho na u sedzana ho songo fhelaho
Afrika Tshipembe yo iledza nndwa ya vhadzulapo nga thendelano, ya kona ya lingedza u fholisa nga u amba ngoho - mvelelo dzoṱhe mbili dzi kha ḓi hanedzwa.
Tshanduko ya 1990-1994 i sumbedza ḓivhazwakale yo itwaho nga khetho dza vhathu vhe vha vha vhe fhasi ha mutsiko: tshiimo tsho omaho, tshanduko khulwane, u pwashea ho dovholoaho, na thendelano dzo wanwaho nga vhukonḓi dze dza bveledza khetho ya demokirasi na muvhuso wa u kovhelana maanḓa. TRC ya kona ya lingedza u sedzana na zwo iteaho kale nga ngoho nṱhani ha u dzhiela nga zwithu - lingedzo ḽa tshivhindi ḽine mvelelo dzaḽo dzavhuḓi na vhushai zwa kha ḓi hanedzwa na ṋamusi.
Q. Ṱalutshedzani uri ndi ngani nyambedzano vhukati ha 1990 na 1994 dzi tshi nga ṱaluswa sa dzi songo khwaṱhaho na dzi tshinyiwaho nga u leluwa. Sumbani zwiitea zwo teaho zwivhili u ya nṱha. (8 marks)
Q. 'Sunset clauses' na Muvhuso wa Vhuthihi ha Lushaka zwo shuma nga hani u khwaṱhisa tshanduko ya mulalo ya u ya kha demokirasi? (6 marks)
Q. 'TRC yo swikelela ngoho fhedzi hu si vhuvhonalali ho fhelelaho.' Naa ni a tenda? Tikedzani mbono yaṋu nga vhuṱanzi. (10 marks)
Speaker notes
Ṱanganyisani masia mavhili a thero: u ḓa ha demokirasi (thendelano ya politiki yo ambelanwaho, i sa fanelei) na u sedzana na zwo iteaho kale (vhulamukanyi ha tshanduko nga TRC). Shumisani mbudziso tharu u ela vhukoni ha u sedzulusa zwiko na u ṅwala ho aluwaho kha level ya Ndima ya 12; u kovhelwa ha marki hu edzisa milayo ya CAPS ya rembo na ndimana. Humbudzani vhagudiswa uri thendelano dzo ambelanwaho na mushumo wa TRC u songo fhelaho zwoṱhe zwi ṱumana zwavhuḓi na nyambedzano dza Afrika Tshipembe ya ṋamusi.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- The coming of democracy and coming to terms with the past
- Resource type
- Presentation