Ku Fika ka Vulawuri bya Vanhu no Tiyimisana na Nkarhi lowu Hundzeke (The Coming of Democracy and Coming to Terms with the Past)
Ndlela leyi Afrika-Dzonga yi burisaneke ha yona ku suka eka apartheid, yi endla nhlawulo wa yona wo sungula wa vulawuri bya vanhu hi 1994, kutani yi tirhisa Truth and Reconciliation Commission (Khomixini ya Ntiyiso na Ku Vuyelelana) ku langutana na nkarhi wa yona lowu hundzeke.
Speaker notes
Sungula hi ku hlamusela swiphemu swimbirhi leswi hlanganeke swa dyondzo leyi ya CAPS. Xo sungula, 'ku fika ka vulawuri bya vanhu': ntwanano lowu burisaniweke wa 1990-1994 lowu heriseke apartheid handle ka nyimpi leyikulu ya vaakatiko. Xa vumbirhi, 'ku tiyimisana na nkarhi lowu hundzeke': Truth and Reconciliation Commission, ndlela leyi Afrika-Dzonga yi yi hlawuleke ya vululami bya ku hundzuka. Kombela swichudeni ku khoma xivutiso xin'we xo xopaxopa ku hundza dyondzo hinkwayo: xana ku hundzuka loku a ku ri 'singita', ntwanano lowu burisaniweke, kumbe ku pfukela loku nga hetisekangiki?
Ha yini ku burisana? Ku pfaleka hi le ku heleni ka va-1980s
Hambi ku ri mfumo wa apartheid kumbe minhlangano yo ntshunxa, a ku ri na un'we loyi a nga ta hlula hi vun'we - leswi sindzisaka matlhelo hamambirhi ku ya eka mabulo.
Hi le ku heleni ka va-1980s apartheid a yi ri exiphiqweni lexikulu. Ku pfukela ka le tilokexini na swiyimo swo tala swa xitiko lexi tsandzekaka swi kombisile leswaku mfumo a wu nga swi koti ku vuyisela ku rhula, kasi swigwevo swa matiko ya le handle, ku susiwa ka vuvekisi na ku wela ka ikhonomi swi tsanisile mfumo. Hi nkarhi wolowo, ANC a yi nga swi koti ku wisa mfumo hi matimba. Vuyelo a ku ri ku pfaleka loku vavisaka matlhelo hamambirhi.
- Ku hela ka Nyimpi ya Titimeleke (Cold War) (ku suka hi 1989) ku susile xivangelo xa mfumo xa leswaku a wu lwa na 'nhlaselo lowukulu' wa maSoviet.
- Mabulo yo fihleka exikarhi ka Nelson Mandela loyi a a khotsiwile na mfumo ma sungurile ehansi ka P.W. Botha hi le ku heleni ka va-1980s.
- F.W. de Klerk, loyi a veke Presidente wa Xitiko hi 1989, u tekile leswaku ku antswisa hi ku burisana a ku ri ndlela ntsena leyi nga tirhaka.
Speaker notes
Kandziyisa swivangelo na swilo swo tala: ku kaneta ka le ndzeni, ku tshikilela ka ikhonomi, swigwevo, na ku cinca ka xiyimo xa misava endzhaku ka 1989 hinkwaswo swi hlanganile. Nghenisa mongo wa 'ku pfaleka loku vavisaka matlhelo hamambirhi' ku suka eka tidyondzo ta timholovo - nkarhi lowu matlhelo hamambirhi ma gimetaka leswaku ku ya emahlweni ka nyimpi swi biha ku tlula ntwanano. Xiya leswaku Mandela u sungurile mabulo yo lavisisa a ha ri ekhotsweni; ku burisana a ku sunguriwanga hi De Klerk a ri yexe. [SME] Tiyisisa ku kandziyisa na masiku lama rhandzekaka ya nhlangano wa Mandela na Botha (5 Nhlangula 1989).
De Klerk u ntshunxa minhlangano; Mandela wa ntshunxiwa
Hi mbulavulo wun'we eholobyeni ya palamende, F.W. de Klerk u pfulile nyangwa ya vumundzuku lebyi burisaniweke.
Hi 2 Nyenyenyani 1990 De Klerk u ntshunxile ANC, PAC, SACP na minhlangano yin'wana, u susile swipimelo eka mahungu naswona u ntshunxile vabohiwa vo tala va tipolitiki. Endzhaku ka masiku ya nkaye, hi 11 Nyenyenyani 1990, Nelson Mandela u fambile a ntshunxiwile endzhaku ka malembe ya 27 a ri ekhotsweni.
- Lava a va ri le vhukhweni va kotile ku vuya naswona minhlangano yo ntshunxa yi kotile ku tihlanganisa erivaleni na hi nawu.
- Groote Schuur Minute (Mudyaxihi 1990) na Pretoria Minute (Mhawuri 1990) swi vekile milawu ya masungulo; ANC yi yimisile nyimpi ya matimba.
- Ku susa xipimelo a ku ri xilaveko lexikulu xa ku burisana ka nkoka.
Speaker notes
Xitlarhi lexi xi kombisa nkarhi wa nkoka wa ku hundzuka. Endla leswaku ku landzelelana ku va erivaleni: ku ntshunxa minhlangano ku sungula (2 Nyenyenyani), kutani ku ntshunxiwa ka Mandela (11 Nyenyenyani). Hlamusela 'Minutes' tanihi mintwanano yo aka ku tshemba leyi endleke leswaku mabulo ma koteka - Groote Schuur na Pretoria Minutes ti khumbe ku vuya ka lava a va ri le vhukhweni, ku ntshunxiwa ka vabohiwa na ku yimisiwa ka nyimpi ya matimba. Vutisa swichudeni leswaku ha yini ku susa xipimelo a ku fanele ku rhanga ku burisana: nhlangano lowu pfaliweke a wu nge koti ku yimela vanhu va wona hi ndlela leyi amukelekaka etafuleni.
Ku suka eka ku burisana ku ya eka vulawuri bya vanhu, 1990-1998
- 1990 Minhlangano yi ntshunxiwa; Mandela wa ntshunxiwa (Nyenyenyani)
- 1991 CODESA I yi hlengeletana eKempton Park (Nhlangula)
- 1992 CODESA II yi pfaleka; ku dlaya ka Boipatong na Bisho; Record of Understanding
- 1993 Multiparty Negotiating Forum; Chris Hani wa dlayiwa; vumbiwa bya nkarhinyana byi pfumeleriwa (Nwendzamhala)
- 1994 Nhlawulo wo sungula wa vulawuri bya vanhu (27 Dzivamisoko); Mandela u nghenisiwa evutomini (10 Mudyaxihi)
- 1996 Ku twetela ka le rivaleni ka TRC ku sungula; Vumbiwa byo hetelela byi amukeriwa
- 1998 TRC yi nyika xiviko xa yona xo hetelela (Nhlangula)
Speaker notes
Tirhisa nkongomelo wa nkarhi lowu tanihi murhi wa dyondzo. Kombisa xivumbeko lexi swichudeni va faneleke va xi xopaxopa: mabulo a ma nga famba hi ku rhula kumbe hi ku landzelelana. Ma tshame ma pfaleka (1992) kutani ma ponisiwa (Record of Understanding), hikwalaho ka leswi vativi va matimu va hlamuselaka ku hundzuka tanihi ku nga tiyanga na loku nga tsariwangiki. Tlhelela eka xitlarhi lexi loko xiendlakalo xin'wana ni xin'wana xi hlamuseriwa.
Madzolonga na ku pfumala ntshembo swi tsandzise mabulo
Mabulo ma humelele ehenhla ka madzolonga ya tipolitiki lawa matlhelo hamambirhi ma hehlanaka ha wona hi ku ma hlohlotela.
Exikarhi ka 1990 na 1994 magidi ya vanhu va lovile eka madzolonga ya tipolitiki, ngopfu-ngopfu timholovo exikarhi ka valandzeri va ANC na Inkatha Freedom Party (IFP), lawa ku vuriwaka ma hlohloteriwe hi 'third force' (ntlawa wa vunharhu) lowu nga endzeni ka vuhlayiseri. Ku dlaya ka mbirhi hi 1992 ku tise mabulo eku heleni.
- Ku dlaya ka Boipatong (17 Khotavuxika 1992): kwalomu ka vaaki va 45 va dlayiwile; ANC yi yimisile mabulo.
- Ku dlaya ka Bisho (7 Ndzhati 1992): masocha ya Ciskei ma pfurhe emphambukanyeni wa valandzeri va ANC, ma dlaya kwalomu ka vanhu va 28.
- Mintlawa ya valungu ya xineleni na varhangeri va tihomeland va tshikileriwe ku onha ntwanano wihi na wihi.
Speaker notes
Xitlarhi lexi xi hluvukisa mhaka yo xopaxopa ya leswaku ku hundzuka a ku nga ha tsandzeka. Hlamusela mhaka ya 'third force' - vumbhoni bya leswaku swiphemu swa mavandla ya vuhlayiseri swi hlohlotele madzolonga hi ku fihla ku tsanisa ANC. Boipatong yi vange ku huma ka ANC na nkarhi wa 'rolling mass action'. Bisho yi paluxile khombo ra swivumbeko swa tihomeland. Kandziyisa leswaku ku hlawula ka varhangeri ku tlhelela etafuleni, ku nga khathariseki swikombiso leswi, hi swona swi poniseke ntwanano. [SME] Tinhlayo ta lava dlayiweke eBoipatong hakanyingi ti nyikiwa tanihi 45; tiyisisa nhlayo leyi ndzawulo ya n'wina yi yi rhandzaka.
CODESA I na CODESA II
Convention for a Democratic South Africa a ku ri ntsako wo sungula wa mintlawa yo tala wa ku burisana hi vumbiwa byintshwa.
CODESA I yi hlengeletanile hi 20-21 Nhlangula 1991 eWorld Trade Centre eKempton Park, laha mintlawa yo tala yi sayineke Declaration of Intent (Xiboxo xa Xikongomelo) yi tiboha eka Afrika-Dzonga leyi nga avanyiwangiki, ya vulawuri bya vanhu. CODESA II (Mudyaxihi 1992) kutani yi wile hi ku pfaleka.
- Mintlawa yi kanetanile hi vunyingi lebyi laveka ku amukela vumbiwa byintshwa na hi ku avelana matimba.
- Mfumo a wu lava nsirhelelo lowu tiyeke wa vanhu vo tsongo; ANC a yi lava ku fuma ka vunyingi loku nga erivaleni.
- IFP na varhangeri van'wana va tihomeland a va nga tshamiseki hi mfumo lowukulu wa le xikarhi.
Speaker notes
Hlamusela CODESA tanihi ya mintlawa yo tala (ku nga ri ntsena ANC-mfumo): kwalomu ka mintlawa ya 19 yi hlanganyerile, ku katsa vufumi bya tihomeland na mintlawa leyitsongo. Declaration of Intent a ku ri vuhumelela bya ntiyiso bya ku pfumelelana. Kambe CODESA II yi wile hi mhaka ya xithekiniki kambe ya nkoka ya vunyingi byo hlawuleka lebyi laveka ku tsala vumbiwa - lexi a xi ri xifaniso xa nyimpi ya le ndzeni exikarhi ka ku fuma ka vunyingi na matimba yo ala ya vanhu vo tsongo. Hlanganisa ku pfaleka na leswaku ha yini ku laveka forum yin'wana (MPNF) hi 1993.
Record of Understanding na MPNF
Endzhaku ka ku pfaleka ka 1992, ku aka ntshembo exikarhi ka matlhelo mambirhi na forum yintshwa swi vuyisile ku hundzuka en-dleleni.
Hi 26 Ndzhati 1992 Mandela na De Klerk va sayineke Record of Understanding, ntwanano wa matlhelo mambirhi hi vabohiwa, ti-hositela na ku rhwala ka matlhari lowu vuyiseke rivilo. Mabulo ma tlheriseke hi 1993 hi ku tirhisa Multiparty Negotiating Forum (MPNF).
- Record of Understanding yi tlheriserile IFP etlhelo, leyi humeke eka mabulo hi ku kaneta ku ringana nkarhinyana.
- Cyril Ramaphosa (ANC) na Roelf Meyer (mfumo) va vile ndlela ya nkoka exikarhi ka mintlawa yimbirhi leyikulu.
- Ku dlayiwa ka murhangeri wa SACP Chris Hani hi 10 Dzivamisoko 1993 ku tlakusile khombo naswona ku sindzise mintlawa ku veka siku ra nhlawulo hi ku hatlisa.
Speaker notes
Kandziyisa endlelo: ku hundzuka ku suka eka CODESA leyi tsandzekeke ya mintlawa yo tala ku ya eka ntwanano wa matlhelo mambirhi lowu tiyeke (Record of Understanding) na forum leyikulu (MPNF). Kombisa 'ndlela' ya Ramaphosa-Meyer tanihi xikombiso xa ndlela leyi ntshembo wa munhu na munhu exikarhi ka vaburisani wu nga ni nkoka. Xopaxopa ku dlayiwa ka Hani tanihi xihlamariso - nkarhi lowu a wu nga vanga nyimpi ya vaakatiko kambe lowu xikombelo xa Mandela xa ku rhula lexi kombisiweke eTV xi hundzuleke ku va ntshikilelo wa ku veka siku ra nhlawulo leri tiyeke. [SME] Tiyisisa ndlela ya ku huma ka IFP na ku vuya ka yona endzhaku.
Mintwanano leyi endleke leswaku vulawuri bya vanhu byi koteka
Vulawuri bya vanhu byi tiyisiwile hi ku burisana hi swiboho leswi tshembiseke mfumo lowu humaka.
Sunset clauses
Xiringanyeto xa Joe Slovo xa 1992: Mfumo wa Vun'we bya Rixaka (Government of National Unity) na ku sirhelela mitirho ya vatirhela-mfumo ku ringana nkarhi lowu vekiweke, ku olovisa ku chava ka valungu ka ku cinca ka xitshuketa.
Vumbiwa bya nkarhinyana
Byi pfumeleriwile hi 18 Nwendzamhala 1993, byi vekile milawu ya 34 leyi vumbiwa byo hetelela byi faneleke byi yi hlangana, kutani byi endla xivumbeko xa nhlawulo wa 1994.
Mfumo wa Vun'we bya Rixaka
Mintlawa leyi nga na 5% ku tlula ya tivhoti yi kumile switulu swa khabinete; leyi nga na 20% ku tlula yi kotile ku thya xandla-presidente - ku avelana matimba malembe ya ntlhanu.
Speaker notes
Lexi hi xona xikarhi xo xopaxopa xa ku fika ka vulawuri bya vanhu. Hlamusela 'sunset clauses': murhangeri wa SACP Joe Slovo u kaneterile leswaku ANC yi fanele yi nyika mintwanano - ku avelana matimba na swiboho eka vatirhela-mfumo na masocha ya nkarhi wolowo - ku susa xisusumeteri xa tlhelo leri hluriweke xa ku onha ntwanano. Kanetani na swichudeni: xana mintwanano leyi a yi ri ntsengo wa vutlhari wa ku hundzisa matimba hi ku rhula, kumbe yi tiyisile swiphemu swa mfumo wa khale naswona yi hlwerisile ku cinca? [SME] Tiyisisa marito ya xipimelo xa switulu swa khabinete swa GNU (mintlawa ehenhla ka 5% eka switulu swa khabinete; ehenhla ka 20% eka xandla-presidente).
Nhlawulo wo sungula wa vulawuri bya vanhu
Ro sungula, vaaki va Afrika-Dzonga va mihlobo hinkwayo va vhotile eka nhlawulo wun'we wa rixaka.
Ku vhota ku endlekile ku ringana masiku man'wana, kunene 27 Dzivamisoko 1994 ku ri siku ra nkulu ra ku vhota - sweswi ri tlangeleriwa tanihi Freedom Day (Siku ra Ntshunxeko). IFP yi pfumele ku hlanganyela masiku ma nga si fika nhlawulo, kutani vito ra yona ri engetiwile eka tibalothi hi xitikara. Ku vhota a ku ri kukulu, ku ri na milayini yo leha ya vanhu lava lehiseleke mbilu tikweni hinkwaro.
- Kwalomu ka tivhoti ta 19.7 wa timiliyoni leti amukelekaka ti hlayiwile eka nhlawulo wo rhula.
- A ku ri nhlawulo wo sungula, wo ka wu nga langutisi muhlovo, ehansi ka mfanelo ya ku vhota ya lavakulu hinkwavo.
- Nhlawulo wu nyikile ku amukeleka loku mfumo wa apartheid wa malembe yo tala wu pfumaleke.
Speaker notes
Kombisa matimba ya vumunhu na ya xifaniso ya 27 Dzivamisoko: swifaniso swa milayini ya tikhilomitara to leha, vanhu lavakulu va vhota ro sungula. Hlamusela ku hlanganyela ka IFP ka le makumu, loku ponisiweke ku ala ku vhota na madzolonga lama a ma nga humelela eKwaZulu-Natal. Kanela ku amukeleka tanihi mongo wa nkoka - mifumo ya apartheid a yi hlawuriwanga hi vanhu vo tala va Afrika-Dzonga, hikwalaho nhlawulo lowu a wu ri 'wo sungula' hikuva wu tumbuluxile mfumo lowu vunyingi byi wu tekaka tanihi wa byona. [SME] Nhlayo leyi tivekaka ya tivhoti leti amukelekaka i kwalomu ka 19.7 wa timiliyoni; tiyisisa na tsalwa leri ndzawulo yi ri rhandzaka.
Vuyelo na Mfumo wa Vun'we bya Rixaka
ANC yi hlurile hi vunyingi lebyi nga erivaleni, kutani mfumo wo avelana matimba wu tekile vulawuri ehansi ka Nelson Mandela.
ANC yi hlurile hi kwalomu ka 62.6% wa tivhoti, National Party hi kwalomu ka 20.4%, kutani IFP hi kwalomu ka 10.5%. Hilaha ku pfumeleriweke hakona, Mfumo wa Vun'we bya Rixaka wu vumbiwile. Nelson Mandela u nghenisiwile evutomini tanihi Presidente hi 10 Mudyaxihi 1994, na Thabo Mbeki na F.W. de Klerk va ri swandla-presidente.
- ANC yi hlurile hi vunyingi kambe ku nga ri swiphemu swimbirhi swa vunharhu leswi laveka ku tsala vumbiwa byo hetelela yi ri yoxe.
- NP na IFP hamambirhi va tekile switulu ekhabinete ehansi ka ntwanano wa ku avelana matimba.
- Vumbiwa byo hetelela, byi xixima milawu leyi pfumeleriweke, byi amukeriwile hi 1996.
Speaker notes
Nyika swichudeni vuyelo bya nhloko kambe kongomisa ku xopaxopa eka vuyelo bya swona. Vunyingi bya ANC byi hlulekile eka swiphemu swimbirhi swa vunharhu, leswi vuleke leswaku vumbiwa byo hetelela byi ha fanele byi burisaniwa eConstitutional Assembly - ku tiyisisa tipolitiki ta ku pfumelelana. Xiya leswaku NP ya De Klerk yi humile eGNU endzhaku hi 1996, ku kombisa mipimo ya ku avelana matimba loku sindzisiweke. Hlanganisa Vumbiwa bya 1996 na milawu ya 34 leyi pfumeleriweke eka vumbiwa bya nkarhinyana. [SME] Tiphesente ta tivhoti (ANC 62.65%, NP 20.39%, IFP 10.54%) ti viwa hi vunyingi; tiyisisa tinhlayo leti kongomeke.
Ku simeka Truth and Reconciliation Commission
Ematshan'weni ya swigwevo swo fana na Nuremberg kumbe ku rivalela hinkwaswo, Afrika-Dzonga yi hlawurile ku langutana erivaleni na nkarhi wa yona lowu hundzeke.
A ku na vumundzuku handle ka ku rivalela. Archbishop Desmond Tutu, Mutshamaxitulu wa TRC
TRC yi tumbuluxiwile hi Promotion of National Unity and Reconciliation Act (Act 34 of 1995) naswona yi rhangeriwe hi Archbishop Desmond Tutu. Xikongomelo xa yona a ku ri ku veka xifaniso lexi heleleke lexi kotekaka xa ku tlula mfanelo ya vanhu leswi endliweke exikarhi ka 1960 na 1994, na ku antswisa vun'we bya rixaka na ku vuyelelana.
- Yi nyikile 'ndlela ya vunharhu' exikarhi ka ku gwevisa hinkwavo (vululami byo tlherisela) na ku rivala (ku rivalela hinkwaswo).
- Endlelo ra yona ri tekele eka mianakanyo ya vululami byo tlherisela na mongo wa ubuntu.
- Lava vaviseriweke va nyikiwile xihlengeleti xa le rivaleni ku hlamusela timhaka ta vona na ku amukeriwa hi ndlela leyi kongomeke.
Speaker notes
Veka TRC tanihi vululami bya ku hundzuka - swiboho leswi vaaki va swi endlaka mayelana na ku tekelela vutihlamuleri loko ku hundzuka ku suka eka mfumo wo sindzisa ku ya eka vulawuri bya vanhu. Fananisa hi ku koma na tindlela tin'wana: swigwevo swo fana na Nuremberg (a swi ta khoma khombo ra ku onha ntwanano na masocha) na ku rivalela hinkwaswo na ku miyela (ku ala vululami na ntiyiso eka lava vaviseriweke). Hlamusela vululami byo tlherisela na ubuntu tanihi xisekelo xa vutivi lexi Tutu a xi kandziyisaka. Xiya leswaku vulawuri byi khumbe ku tlula mfanelo hi matlhelo hinkwawo, ku katsa minhlangano yo ntshunxa, ku nga ri mfumo ntsena.
Tikhomiti tinharhu, endlelo rin'we
Khomixini yi hlengeletile ntiyiso hi ku twetela ka le rivaleni na ku rivalela loku nga ni swipimelo.
Ku Tlula Mfanelo ya Vanhu (Human Rights Violations)
Yi twe vumbhoni bya lava vaviseriweke na lava poneke eka ku twetela ka le rivaleni loku vavisaka mbilu loku hangalasiweke etikweni ku suka hi 1996.
Ku Rivalela (Amnesty)
Yi kote ku nyika ku rivalela eka lava endleke swidyoho loko va paluxa hinkwaswo swa swidyoho swa tipolitiki - ntiyiso hi ku tshovelana na ntshunxeko eka ku gweviwa.
Nhakelo na Ku Vuyisela (Reparation and Rehabilitation)
Yi bumabumele ndlela leyi lava vaviseriweke va faneleke va seketeriwa na ku hakeriwa ha yona hi mfumo.
Speaker notes
Hlamusela ku tshovelana ka nkoka na loku kanetiwaka loku nga exikarhi ka TRC: ku rivalela loku nga ni swipimelo. Ku rivalela a ku nga tsuvuki; lava va kombelaka a va fanele va paluxa ntiyiso hinkwawo hi swiendlo leswi a swi ringanela naswona swi ri swa tipolitiki. Fananisa ku twetela ka lava vaviseriweke loku vavisaka mbilu (Human Rights Violations Committee) na ku twetela ka ku rivalela loku landzelaka nawu ngopfu. Vutisa swichudeni: xana ku tshovelana ka ku rivalela hi ntiyiso i ntsengo lowu ringaneleke? Xana loyi a vaviseriweke u kuma yini, naswona u siya yini?
TRC: vuhumelela na ku sola
TRC yi xiximiwa emisaveni hinkwayo, kambe vativi va matimu na vaaki va Afrika-Dzonga va ha kanetana hi leswi yi swi humeleriseke.
Khomixini yi twe swiviko swo tlula 20 000 kutani yi nyike xiviko xa yona xa nkulu xo hetelela hi Nhlangula 1998 (na tibuku tin'wana endzhaku). Yi tsarile swiendlo swo biha leswi a swi aleriwile, yi nyika lava vaviseriweke ku amukeriwa ka le rivaleni, naswona yi pfune ku sivela ku rihiselana. Kambe tsalwa ra yona ra kanetiwa.
- Vuhumelela: yi paluxile ntiyiso lowu a wu fihliwile, yi endla lava vaviseriweke va va ni vumunhu, naswona yi nyika xikombiso xa ku langutana hi ku rhula lexi dyondziwaka misava hinkwayo.
- Ku sola: ku rivalela ku ale vululami eka mindyangu yin'wana; nhakelo eka lava vaviseriweke yi voniwe hi vunyingi tanihi leyi nonoke naswona leyi nga ringananga.
- Vo tala lava endleke swidyoho swa nkoka va arile ku hlanganyela, naswona van'wana va vutisile loko 'ku vuyelelana' ku fikelele hakunene.
Speaker notes
Rhangela swichudeni ku fikelela xiboho lexi ringaneleke, lexi seketeriweke hi vumbhoni ku ri ku nga ri xiboho xo olova. Vuhumelela: ku amukeriwa, ku aka tsalwa, na ku papalata ku halata ngati ko tlherisela. Ku sola: lava vaviseriweke hakanyingi va titwe va tsandzekile loko lava endleke swidyoho va famba va ntshunxekile endzhaku ko paluxa, na loko nhakelo leyi tshembisiweke yi nonoka. Van'wana va vula leswaku TRC yi kume 'ntiyiso' ku tlula 'ku vuyelelana', naswona a yi langutananga na nhakelo ya ikhonomi ya apartheid. Khutaza swichudeni ku pima matlhelo hamambirhi. [SME] Tiyisisa tinhlayo ta swiviko na masiku lama kongomeke ya ku nyikiwa ka xiviko xo hetelela (Nhlangula 1998; tibuku tin'wana 2003).
Vulawuri bya vanhu lebyi burisaniweke na ku langutana loku nga hetisekangiki
Afrika-Dzonga yi papalatile nyimpi ya vaakatiko hi ku tshovelana, kutani yi ringeta ku hola hi ku vulavula ntiyiso - vuhumelela hamambirhi bya ha kanetiwa.
Ku hundzuka ka 1990-1994 ku kombisa matimu lama endliweke hi swiboho swa vanhu ehansi ka ntshikilelo: ku pfaleka, ku hlula, ku pfaleka ko phindzaphindza, na mintwanano leyi kumiweke hi ku tika leyi vumbeke nhlawulo wa vulawuri bya vanhu na mfumo wo avelana matimba. TRC kutani yi ringete ku langutana na nkarhi lowu hundzeke hi ntiyiso ku nga ri hi ku rihiselana - ntsako lowu tiyeke lowu vuhumelela na ku tsandzeka ka wona swi ha kanetiwaka namuntlha.
Q. Hlamusela leswaku ha yini mabulo exikarhi ka 1990 na 1994 ma nga hlamuseriwa tanihi lama nga tiyangiki na lama tsandzekaka hi ku olova. Kombeta swiendlakalo swimbirhi swo kongoma. (8 marks)
Q. Xana 'sunset clauses' na Mfumo wa Vun'we bya Rixaka swi pfune njhani eka ku tiyisisa ku hundzuka ko rhula ku ya eka vulawuri bya vanhu? (6 marks)
Q. 'TRC yi kume ntiyiso kambe a yi kumanga ku vuyelelana hinkwako.' Xana wa pfumelelana? Seketela mavonelo ya wena hi vumbhoni. (10 marks)
Speaker notes
Hlanganisa swiphemu swimbirhi swa dyondzo: ku fika ka vulawuri bya vanhu (ntwanano wa tipolitiki lowu burisaniweke, lowu nga tiyangiki) na ku tiyimisana na nkarhi lowu hundzeke (vululami bya ku hundzuka hi TRC). Tirhisa swivutiso swinharhu ku kambela vutshila bya ku xopaxopa xihloko na ku tsala ko andziha eka rivhala ra Grade 12; ku averiwa ka timaki ku landzelela milawu ya CAPS ya xitsalwana na ndzimana. Tsundzuxa swichudeni leswaku mintwanano leyi burisaniweke na mitirho ya TRC leyi nga hetisekangiki swi hlanganile hi ku kongoma na ku kanetana ka namuntlha eAfrika-Dzonga.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- The coming of democracy and coming to terms with the past
- Resource type
- Presentation