Nḓila ye mashango mavhili a maanḓa mahulu (superpowers), a sa lwi nga u tou livhana, o kovhekanya ngayo ḽifhasi kha zwigwada zwivhili zwo lwanaho, a ita na mvelele kha politiki ya ḽifhasi lwa tsini na hafu ya ḓana ḽa miṅwaha.
Speaker notes
Thoma nga u ṱalutshedza tshiṱaluli tshi re dzinani: 'nndwa' ye tsumbo yayo ya vha yo rothola (cold) - yo lwiwa nga mihumbulo (ideology), phropaganda, u lavhelesa u fara vhaṅwe (spying), mutatisano wa zwiḽwa na dzinndwa dza vhaimeleli (proxy) nṱhani ha u lwa nga u tou livhana vhukati ha USA na USSR. Vhea tshifhinga: tsini na 1945 u swika 1991. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi ngani vhathu vhavhili vhe vha vha vhakoni kha nndwa vha vhuya vha vha maswina - mbudziso khulwane ya ngudo iyi.
Vhuimo ho dzulaho ha khakhathi ya politiki na ya masole vhukati ha United States na Soviet Union na vhakonani vhavho.
Nndwa ya Rothola yo vha i khakhathi ya ḽifhasi vhukati ha mashango mavhili a maanḓa mahulu (superpowers) - United States (USA) ya khaphithaḽisimo na Soviet Union (USSR) ya khomionisimo - u bva mafheleloni a Nndwa ya Vhuvhili ya Shango nga 1945 u swika kha u wa ha USSR nga 1991. Yo vha i 'yo rothola' ngauri vhavhili a vho ngo vhuya vha lwa nga u tou livhana; nndwa yo vulaho vhukati havho yo thivhelwa nga zwiḽwa zwa nyukiliya.
- Ndango ya mapholo mavhili (bipolar order): mashango manzhi o ḓivhofha na tshigwada tshithihi kha zwigwada zwivhili zwa maanḓa.
- Khakhathi yo lwiwa nga mihumbulo, ikonomi, phropaganda, u pfhukha na mutatisano wa zwiḽwa.
- Yo lwiwa kha 'dzinndwa dza vhaimeleli' (proxy wars) - dzinndwa kha maṅwe mashango dzo tikedzwaho nga mashango a maanḓa mahulu.
Speaker notes
Ṱalutshedzani maipfi a ndeme e vhagudiswa vha a ṱoḓa kha ngudo yoṱhe: superpower, bipolar, khaphithaḽisimo, khomionisimo, proxy war, mutatisano wa zwiḽwa, na u thivhela (deterrence). Ombedzelani uri 'bipolar' zwi amba mapholo mavhili kana zwiko zwivhili zwa maanḓa. Ṱalutshedzani uri nyofho ya u fhelisana nga nyukiliya ndi yone ye ya ita uri nndwa i dzule yo rothola - muhumbulo une ra ḓo vhuya khawo kha zwiteṅwa zwa mutatisano wa zwiḽwa na Cuba.
USA na USSR vho kunda Nazi Germany vhoṱhe, hafhu vha vhuya vha thanya nga ha nḓila ya u vusulusa ḽifhasi nga murahu ha nndwa.
Nga tshifhinga tsha Nndwa ya Vhuvhili ya Shango USA, Britain na USSR vho vha vhe vhakonani vha lwaho na Hitler. Musi kukundo ku tshi sendela, vharangaphanḓa vhavho vho ṱangana ngei Yalta (Ḽuhuhi 1945) na Potsdam (Fulwana-Ṱhangule 1945) u dzudzanya mulalo - fhedzi u sa tendelana huhulwane ha bvelela nga ha vhumatshelo ha Yuropa ya Vhubvaḓuvha, zwihuluhulu Poland na Germany yo kundwaho.
- USA yo vha i tshi ṱoḓa dzikhetho dzo vhofholowaho na mimaraga yo vulekaho kha Yuropa yoṱhe.
- USSR, ye ya vhulaiwa lwa kanzhi lwa u vhili nga Germany, yo vha i tshi ṱoḓa mashango a vhukonani a u vhea mukano kha mikano yayo.
- U timatimana ho engedzea: USSR a yo ngo fulufhela bomo ya athomu ya USA; USA a yo ngo fulufhela u anḓadzea ha USSR.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri vhaḓivhazwakale vha kha ha hanedzana nga uri ndi nnyi we a vha 'na mulandu' wa Nndwa ya Rothola (zwigwada zwa orthodox, revisionist na post-revisionist). Ṱuṱuwedzani vhagudiswa uri vha i vhone sa khani ya madzangalelo NA mihumbulo, hu si muvhingi muthihi. Sumbedzani thaidzo ya tsireledzo (security dilemma): zwiito zwa u ḓitsireledza zwa sia ḽiṅwe zwi tshi vhonala sa u vutshela. [SME] Khwaṱhisedzani vhukuma ha mavuḓa e a ṱoḓea kha khani ya vhaḓivhazwakale u ya nga ndingo yaṋu ya CAPS.
Mbiluni yayo Nndwa ya Rothola yo vha i khani vhukati ha mbono mbili dzo lwanaho dza politiki na ikonomi.
Khaphithaḽisimo (USA)
Vhune ha zwithu ha muthu nga eṱhe, mimaraga yo vhofholowaho, demokirasi ya maḽarati manzhi na mbofholowo dza muthu nga eṱhe.
Khomionisimo (USSR)
Vhune ha muvhuso kha zwithu, ikonomi yo dzudzanywaho, ndango ya ḽarati ḽithihi na zwipikwa zwa tshigwada u fhira nyemo dza muthu nga eṱhe.
Muṅwe na muṅwe o amba uri ndi ene vhumatshelo
Zwigwada zwivhili zwo ṱanziela sisiṱeme yatsho sa khwine, zwa lingedza u kokodza mashango maswa o vhofholowaho a Afrika na Asia.
Speaker notes
Litshani u vhambedza hu na vhulinganyi na tsedzuluso: ṱalusani sisiṱeme iṅwe na iṅwe u ya nga maimo ayo nṱhani ha u i nyadza. Ṱhogomelani uri kha zwiito zwigwada zwivhili a zwo ngo swika kha zwipikwa zwazwo - USA yo tikedza miṅwe mibuso i si ya demokirasi, na USSR yo vha ya tsikeledzo. Ndeme heyi i ndeme kha vhutsila ha FET ha u sengulusa u dzeka na u fulufhedzea ha zwiko.
USA yo ḓifara u imisa u anḓadzea ha khomionisimo u fhira hune ya vha i hone.
Nga Ṱhafamuhwe 1947 Muphuresidennde Harry Truman o fulufhedzisa thikhedzo ya USA kha 'vhathu vho vhofholowaho' vhe vha vha vha tshi hanedza khomionisimo - mbekanyamaitele ya u dzivhisa (containment). Nga 1948 ha tevhela Marshall Plan, ye ya ṋekedza mabhiḽioni a maranda u fhaṱa afho Yuropa ya Vhukovhela yo tshinyalaho nga nndwa, u fhungudza vhutungu na u ita uri khomionisimo i sa takadze.
- USSR yo vhona Marshall Plan sa 'vhupambi ha maranda' (dollar imperialism) ya USA, ya thivhela mashango a tshigwada tsha Vhubvaḓuvha u dzhenela.
- Vhukonani ha masole ho khwaṱhisa u kovhekana: NATO (Vhukovhela, 1949) na Warsaw Pact (Vhubvaḓuvha, 1955).
- Yuropa zwino yo vha yo kovhekanywa kha zwigwada zwivhili zwo lwanaho zwo hwalaho zwiḽwa.
Speaker notes
Sumbedzani tshiitisi na mvelelo: u dzivhisa na Marshall Plan zwo vha zwiito zwa USA kha u anḓadzea ho vhonalaho ha Soviet, nazwo zwa ita uri hu vhe na u fhindula ha Soviet (Cominform, nga murahu Warsaw Pact). Iyi nḓila ya tshiito-mvelelo ndi yone i ntenganyaho ya Nndwa ya Rothola ya u thoma. Ṱhogomelani zwiṱuṱuwedzi zwo dzekaho zwa Marshall Plan - thuso ya vhathu na madzangalelo a tshiimo.
Yuropa yo kovhekanywa vhukati ha Vhubvaḓuvha ho langwaho nga Soviet na Vhukovhela ho ḓivhofhaho na USA.
U bva Stettin kha Baltic u swika Trieste kha Adriatic, guḓa ḽa tsimbi ḽo tsela ḽa kovhekanya Kontinennde. Winston Churchill, Fulton, Missouri, Ṱhafamuhwe 1946
Fulufhedziso ḽa Churchill ḽo fara vhukuma vhuswa: USSR yo dzhenisa mivhuso ya khomionisimo ya vhukonani afho Yuropa ya Vhubvaḓuvha - Poland, Hungary, Czechoslovakia, East Germany na miṅwe - ya sika tshigwada tsha mashango a vhalanda (satellite states). Germany nga yoṱhe yo kovhekanywa kha Vhukovhela ha demokirasi na Vhubvaḓuvha ha khomionisimo.
- 'Guḓa' ḽo vha ḽa mihumbulo, ḽa politiki, mafheleloni ḽa vha ḽa tshivhumbeo.
- U tshimbila na mafhungo zwo vha zwo langwa nga maanḓa vhukati ha zwipiḓa zwivhili zwa Yuropa.
- Berlin, i re nga ngomu ha East Germany, yo vha ndau ya khombo khulwanesa ya Nndwa ya Rothola.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri Churchill o vha e nnyi na uri muambo wonoyu ndi tshiko tsha mathomo tsha ndeme - tshi shumaho kha ngudo ya u sengulusa tshiko nga vhuḓi, tshipikwa na vhaṱoli. Dzudzanyani slaithi i tevhelaho nga u ombedzela ndau ya Berlin i sa ḓoweleaho: ḓorobo yo kovhekanywaho kha zwipiḓa zwa Vhukovhela na Soviet, fhedzi i re nga ngomu tshoṱhe ha East Germany ya khomionisimo, zwe zwa ita uri i vhe ndau ya khakhathi.
Berlin yo kovhekanywaho yo vha mutsheṱo we khakhathi ya Nndwa ya Rothola ya vhuya ya lingedza u bvela nga hone lwa kanzhi.
Nga Fulwana 1948 USSR yo valela West Berlin, ya kwea nḓila dza goloi na dza tshidimela u ita uri maanḓa a Vhukovhela a bve. Vhukovhela ho fhindula nga Berlin Airlift, u hwalela zwiḽiwa na mafuvhelo nga bufho lwa tsini na ṅwaha woṱhe u swika Soviet vha tshi litsha nga Shundunthule 1949. Nga Ṱhangule 1961 East Germany yo fhaṱa Luvhondo lwa Berlin (Berlin Wall) u imisa vhadzulapo vhayo u shavhela Vhukovhela.
- U hwalela nga bufho ho vha tshiga tsha vhukhwaṱhi ha Vhukovhela; vhafhufhi vha bvaho mashangoni o fhambanaho, u katela Afrika Tshipembe, vho dzhenela.
- Luvhondo lwo kovhekanya miṱa nga tshivhumbeo, lwa vha tshifanyiso tshi dzulaho tsha ḽifhasi ḽo kovhekanywaho.
- U wa halwo nga Ḽara 1989 nga murahu zwo sumbedza mafhelo a Nndwa ya Rothola.
Speaker notes
Shumisani Berlin u ita uri khani i sa vhonali i vhe khagala kha zwiitea zwiraru: u valelwa (1948-49), Luvhondo (1961), u wa (1989). Ṱhogomelani mafhungo a SAHO nga ha vhafhufhi vha Afrika Tshipembe kha Berlin Airlift sa ndau ya u ṱumana ha vhupo (sedzani zwiko). Ombedzelani vhutungu ha vhathu ha Luvhondo. Slaithi iyi yo dzudzanywa u vala Nndwa ya Rothola yoṱhe, ye vhagudiswa vha ḓo i guda u swika mafheloni ayo kha Tshiṱoho 6.
- 1945 Nyangaredzano dza Yalta na Potsdam; vhukonani ha tshifhinga tsha nndwa vhu a wa
- 1947 Truman Doctrine i ḓivhadza u dzivhisa (containment)
- 1948-49 U valelwa ha Berlin na Berlin Airlift
- 1950-53 Nndwa ya Korea - nndwa khulwane ya u thoma ya vhaimeleli (proxy)
- 1961 Luvhondo lwa Berlin lwo fhaṱwa
- 1962 Khombo ya Misaela ya Cuba (Cuban Missile Crisis)
- 1965-73 Vhuimo ha nṱhesa ha u dzhenela ha USA kha Vietnam
- 1989-91 Luvhondo lwa Berlin lwo wa; USSR yo wa; Nndwa ya Rothola yo fhela
Speaker notes
Shumisani slaithi iyi u khwaṱhisa ndanele ya zwifhinga phanḓa ha u dzhena kha mutatisano wa zwiḽwa zwa nyukiliya na dzikhombo. Vhudzisani vhagudiswa uri vha ṱale muvhala wa u hulesa na u leludzea (u timatimana, khombo, u rothola ha tshifhinganyana, u timatimana havhuswa). Sumbedzani u lapfa ha tshifhinga - u fhira miṅwaha ya fumbili - uri vha pfesese uri Nndwa ya Rothola yo ita mvelele kha vhutshilo hoṱhe ha murafho wa vhomakhulukuku wavho.
Shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maanḓa mahulu ḽo fhaṱa zwiḽwa zwo eḓanaho u fhelisa ḽiṅwe lwa kanzhi - ndi zwone zwe zwa vhulunga mulalo.
USA yo shumisa mabomo a athomu nga 1945; USSR ya linga awo nga 1949. Vhavhili vha vhuya vha tatisana u fhaṱa zwiḽwa zwa nyukiliya (nuclear arsenals) zwa maanḓa u fhira na misaela ya u zwi ḓisa. Zwenezwi zwo ita muhumbulo wo tshuwisaho wa U Fheliswa ho Khwaṱhisedzwaho ha Vhoṱhe (Mutually Assured Destruction, MAD): nga uri sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi nga fhelisa ḽiṅwe nga u lifhedza, a huna ane a tou tou thoma u lwa.
- Mutatisano wo phaḓaladzea u swika mbiluni - saṱaḽaithe ya USSR ya Sputnik (1957) yo mangadza USA.
- U thivhela (deterrence) zwo amba uri tsireledzo yo ima kha tshityisi tsha u fhela tshoṱhe.
- Khombo ya tshiwo kana u vhala luvhi zwo ita uri khombo iṅwe na iṅwe i tshuwise.
Speaker notes
Ṱalutshedzani tshiṱaluli tshi re mbiluni ya Nndwa ya Rothola: zwiḽwa zwe zwa ita uri i vhe khombo khulwanesa, zwenezwo, nga u thivhela, ndi zwone zwe zwa thivhela nndwa yo vulaho 'yo fhisaho' vhukati ha mashango a maanḓa mahulu. Ḓivhadzani MAD na deterrence nga vhuronwane - hezwi ndi mihumbulo ine ya nga vhudziswa. Ṱhogomelani zwiṱhavhelo zwa nnḓa: mvalelo khulwane ya masole, nyofho ya vhathu, na u hula ha zwigwada zwa u lwisana na nyukiliya.
Lwa maḓuvha a fumi na mararu ḽifhasi ḽo sendela tsini na nndwa ya nyukiliya u fhira tshiṅwe tshifhinga tshoṱhe.
Musi USSR yo dzhenisa nga u dzumbama misaela ya nyukiliya kha Cuba, tsini na khunzikhunzi ya USA, Muphuresidennde Kennedy o laela u valela ha maanḓa a maḓi (naval blockade) na u ṱoḓa uri i bviswe. Nga murahu ha u timatimana ho tshuwisaho, murangaphanḓa wa Soviet Khrushchev o tenda u bvisa misaela; kha u fhindula USA nga u dzumbama ya fulufhedzisa u bvisa misaela yayo Turkey na u sa lwa Cuba.
- Ho vha hu tsini-tsini he Nndwa ya Rothola ya swika hone kha nndwa yo vulaho ya nyukiliya.
- Khombo yo sumbedza khombo ya u lwela mukano (brinkmanship) na ndeme ya nyambedzano ya nga murahu (back-channel diplomacy).
- Nga murahu, luṱingo lwa 'hotline' lwo ṱumanya Washington na Moscow u fhungudza khombo ya nndwa ya tshiwo.
Speaker notes
Iyi ndi ngudo ya tsumbo ya khethekanyo ya u lwela mukano (brinkmanship) ha Nndwa ya Rothola. Tshimbidzani vhagudiswa kha tshiitisi (misaela ya Soviet Cuba, iyo yo vha i tshi fhindula misaela ya USA Turkey na u kundelwa ha Bay of Pigs), khombo (u valela na u ṱoḓa), na tandululo (thendelano yo dzumbamaho). Ombedzelani uri 'kukundo' kwa khagala kwa Kennedy kwo dzumba u konana ha vhuvhili - tsumbo yavhuḓi ya uri ndi ngani ri sengulusa mafhungo a tshiofisi.
Vha sa koni u lwa nga u tou livhana, mashango a maanḓa mahulu o tikedza masia o lwanaho kha dzinndwa kha ḽifhasi ḽoṱhe.
Speaker notes
Ṱalusani 'proxy war' zwavhuḓi: mashango a maanḓa mahulu o ṋekedza zwiḽwa, tshelede na vhaeletshedzi kha vhakonani vha hone nṱhani ha u tou lwa nga u livhana. Ṱhogomelani uri dzinndwa hedzi dzo tshinya vhukuma mashango e a vha dzi hone. Vietnam zwihuluhulu yo tshinya u ḓifulufhela na thendo ya USA. Dzudzanyani slaithi i tevhelaho nga u ṱhogomela uri dzinndwa nnzhi dza vhaimeleli dzo itea kha 'Ḽifhasi ḽa Vhuraru' ḽo vhofholowaho, u katela Afrika Tshipembe (Angola), ye vhagudiswa vha i guda kha zwiṱoho zwa nga murahu.
Ḽifhasi ḽoṱhe ḽo koḓelwa kha khani ya masia mavhili - fhedzi a si shango ḽoṱhe ḽo ṱoḓaho u nanga sia.
Nndwa ya Rothola yo sika ndango ya mapholo mavhili (bipolar order) hune mashango manzhi a ḓivhofha na Washington kana Moscow. Musi mibuso mihulwane ya Yuropa i tshi wa nga murahu ha 1945, mashango mavhili a maanḓa mahulu o tatisana nga vhuḓifhinduleli kha mashango maswa o vhofholowaho a Afrika na Asia, kanzhi nga thuso, vhurengiselani na thikhedzo ya mivhuso ya vhukonani.
- Muvhuyo wa Vha si na Vhukonani (Non-Aligned Movement) (wo thomiwaho 1961) wo tendela mashango a nga India, Egypt na Yugoslavia u hana u dzhenela tshiṅwe tshigwada.
- Nyangaredzano ya Bandung ya 1955 yo vha yo no amba lutamo ulu lwa u vhofholowa kha mashango a maanḓa mahulu.
- Afrika Tshipembe, u katela nndwa ya Angola, yo koḓelwa kha khani heyi ya ḽifhasi - tshiṱumo tsha zwiṱoho zwa nga murahu zwa Ndima ya 12.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri u vhofhololwa ha mibuso na Nndwa ya Rothola zwo ṱanganela: mashango maswa o vhofholowaho o vha ndau ya khani ya vhuḓifhinduleli ha mashango a maanḓa mahulu. Non-Aligned Movement ndi ya ndeme kha vhagudiswa vha Afrika Tshipembe ngauri vhuimo ha Afrika yo vhofholowaho, na nga murahu vhukonani ha ANC ha ḽifhasi, zwi ṱumana na tshifanyiso tshihulwane hetshi. Farani mbono i re na vhuḓifhinduleli: mivhuyo minzhi ya u vhofholowa yo vha na midzi ya vhukuma ya hune, hu si u tikedzwa fhedzi nga Nndwa ya Rothola.
Khani ya mapholo mavhili, ya mihumbulo - yo lwiwaho nga dzikhombo, dzinndwa dza vhaimeleli na mutatisano wa zwiḽwa - ye ya ita mvelele kha ḽifhasi hu si na nndwa yo livhanaho ya mashango a maanḓa mahulu.
U bva u wa ha vhukonani ha tshifhinga tsha nndwa nga 1945 u swika kha u wa ha USSR nga 1991, Nndwa ya Rothola yo kovhekanya ḽifhasi vhukati ha mashango mavhili a maanḓa mahulu na mihumbulo mivhili. Yo 'kundwa' hu si sialani ḽa nndwa fhedzi nga thengelelo ya ikonomi, tshanduko ya politiki na u wa ha khomionisimo Yuropa mafheleloni - hu humbulwaho zwihulwanesa nga u wa ha Luvhondo lwa Berlin nga 1989.
Q. Ṱalutshedzani uri ndi ngani vhukonani ha tshifhinga tsha nndwa vhukati ha USA na USSR ho wa nga murahu ha 1945. Bulani mihumbulo (ideology) na madzangalelo a tsireledzo. (8 marks)
Q. 'Mutatisano wa zwiḽwa zwa nyukiliya wo ita uri Nndwa ya Rothola i vhe khombo khulwane hafhu yo khwaṱha.' Haseledzani muambo uyu. (10 marks)
Q. Ni tshi shumisa Khombo ya Misaela ya Cuba KANA Nndwa ya Vietnam sa tsumbo, ṱalutshedzani zwine zwa ambiwa nga 'u lwela mukano' (brinkmanship) kana 'nndwa ya vhaimeleli' (proxy war) ya Nndwa ya Rothola. (6 marks)
Speaker notes
Valani nga u ṱanganyisa dziṱhali dzoṱhe: mathomo, mihumbulo, dzikhombo, dzinndwa dza vhaimeleli na ndango ya mapholo mavhili. Shumisani mbudziso tharu sa ngudiso ya u ṅwala ho engedzeaho; u kovhelwa ha maraga hu edana na khethekanyo ya CAPS ya rambo na ya zwiko. Sumbedzani phanḓa kha Tshiṱoho 6 (mafhelo a Nndwa ya Rothola, u bva 1989) na kha tshipiḓa tsha Afrika Tshipembe (Angola, u lwela mbofholowo). Elelwedzani vhagudiswa u sengulusa u fulufhedzea na u dzeka ha zwiko zwa Nndwa ya Rothola, ngauri masia oṱhe o ita phropaganda.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Cold War
- Resource type
- Presentation