Ndlela leyi matiko mambirhi ya matimba lamakulu, handle ko lwa hi ku kongoma exikarhi ka wona, ma averiseke misava yi va mintlawa yimbirhi leyi kanetanaka, kutani ma vumba tipolitiki ta misava hinkwayo ku ringana kwalomu ka hafu ya lembe-xidzana.
Speaker notes
Sungula hi ku hlamusela xihlawuhlawu lexi nga eka vito: 'nyimpi' leyi a yi ri ntsena yo titimeleke - yi lwiwa hi tidyondzo (ideology), hi vunyingi (propaganda), hi vuhloti bya swihundla, hi ku phikizana ka matlhari na tinyimpi ta swandla (proxy conflicts) ku ri na ku lwa hi ku kongoma exikarhi ka USA na USSR. Veka nkarhi: kwalomu ka 1945 ku fika 1991. Vutisa vadyondzi leswaku ha yini vanakulobye vambirhi va nyimpi va hundzukile valala - ku nga xivutiso lexikulu xa dyondzo leyi.
Xiyimo xo leha xa ku tshikilelana ka tipolitiki na masocha exikarhi ka United States na Soviet Union na vanakulobye va wona.
Nyimpi ya Titimeleke a ku ri ku phikizana ka misava hinkwayo exikarhi ka matiko mambirhi ya matimba lamakulu (superpowers) - United States (USA) ya bumabumelo (capitalist) na Soviet Union (USSR) ya vukomunisi (communist) - ku sukela emakumu ka Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava hi 1945 ku fika loko USSR yi wa hi 1991. A yi 'titimeleke' hikuva timbirhi ta tona a ti nga lwanga hi ku kongoma; nyimpi yo pfuleka exikarhi ka tona a yi siveriwa hi matlhari ya nyukiliya (nuclear weapons).
- Fambiselo ra tipholo timbirhi (bipolar order): matiko yo tala a ma tihlanganisa na yin'wana ya mintlawa yimbirhi ya matimba.
- Ku kanetana a ku humelela hi tidyondzo, hi ikhonomi, hi vunyingi (propaganda), hi vuhloti bya swihundla na ku phikizana ka matlhari.
- A yi lwiwa hi 'tinyimpi ta swandla (proxy wars)' - tinyimpi ta le matikweni man'wana leti a ti seketeriwa hi matiko ya matimba lamakulu.
Speaker notes
Hlamusela marito ya nkoka lawa vadyondzi va ma lavaka eka dyondzo hinkwayo: superpower (tiko ra matimba lamakulu), bipolar (tipholo timbirhi), capitalism (bumabumelo), communism (vukomunisi), proxy war (nyimpi ya swandla), arms race (ku phikizana ka matlhari), deterrence (ku sivela). Tiyisisa leswaku 'bipolar' swi vula tipholo timbirhi kumbe swikarhi swimbirhi swa matimba. Hlamusela leswaku ku chava ku herisana hi matlhari ya nyukiliya hi swona swi hlayiseke nyimpi yi 'titimeleke' - nhlokomhaka leyi hi ta vuyelaka eka yona eka tluka ra ku phikizana ka matlhari na ra Cuba.
USA na USSR ma hlule Nazi Germany swin'we, kutani ma hambana hi ndlela yo pfuxeta misava endzhaku ka nyimpi.
Enkarhini wa Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava, USA, Britain na USSR a ku ri vanakulobye lava lwaka na Hitler. Loko ku hlula ku tshinela, varhangeri va tona va hlangane eYalta (Nyenyenyani 1945) na ePotsdam (Mawuwani-Mhawuri 1945) ku kunguhata ku rhula - kambe ku hambana lokukulu ku humelerile mayelana na vumundzuku bya Yuropa wa le Vuxeni, ngopfu-ngopfu Poland na Germany leyi hluriweke.
- USA a yi lava mihlawulo yo ntshunxeka na timakete to pfuleka eYuropa hinkwayo.
- USSR, leyi hlaseriweke kambirhi hi Germany, a yi lava matiko yo tshama kusuhi lama nga na vuxaka lehlanjhini ra yona (buffer states).
- Ku honokelana ku engetelekile: USSR a yi nga tshembi bomo ya athomiki ya USA; USA a yi nga tshembi ku andza ka Soviet.
Speaker notes
Hlamusela leswaku vativi va matimu va hambana hi loyi a nga na 'nandzu' wa Nyimpi ya Titimeleke (swikolo swa orthodox, revisionist na post-revisionist). Khutaza vadyondzi ku yi vona tanihi ku kanetana ka swilaveko NA ka tidyondzo, ku nga ri munhu un'we wa nandzu. Kombisa xiphiqo xa nsirhelelo (security dilemma): magoza ya nsirhelelo ya tlhelo rin'wana a ma languteka onge ma na vuhomboloki eka tlhelo rin'wan'wana. [SME] Tiyisisa vuenti bya vuxokoxoko lebyi languteriwaka hi ku kanetana ka matimu (historiography) eka nkambelo wa CAPS wa n'wina.
Enhlohlorhini, Nyimpi ya Titimeleke a ku ri ku phikizana exikarhi ka swivono swimbirhi swo kanetana swa tipolitiki na ikhonomi.
Bumabumelo / Capitalism (USA)
Vun'wini bya munhu hi yexe, timakete to ntshunxeka, demokrasi ya mavandla yo tala na ntshunxeko wa munhu hi yexe.
Vukomunisi / Communism (USSR)
Vun'wini bya mfumo, ikhonomi leyi kunguhatiweke, ku fumiwa hi vandla rin'we na swikongomelo swa ntlawa ku tlula ku hlawula ka munhu hi yexe.
Un'wana ni un'wana a a tibula vumundzuku
Mintlawa hayimbirhi a yi kucetela sisiteme ya yona tanihi leyi tlulaka, kutani yi ringeta ku koka matiko lawa ya ha ku kuma ntshunxeko ya le Afrika na Asia.
Speaker notes
Hlayisa ku ringanisa ku ringanile ni ku xopaxopa: hlamusela sisiteme yin'wana ni yin'wana hi ndlela ya yona ku ri na ku yi soholota. Kombisa leswaku eka ntirho, mintlawa hayimbirhi a yi nga fikeleli swikongomelo swa yona - USA a yi seketela tihulumende tin'wana leti nga riki ta demokrasi, kasi USSR a yi tshikilela. Ku hluvukisa loku ku na nkoka eka vutshila bya FET byo kambela ku kombela ku (bias) na ku tshembeka ka swihlovo.
USA yi tibohile ku sivela ku andza ka vukomunisi ku tlula laha byi nga kona ka byona.
Hi Nyenyankulu 1947 Presidente Harry Truman u tiyisisile nseketelo wa USA eka 'vanhu lava ntshunxekeke' lava kanetaka vukomunisi - ku nga vulongo bya ku sivela (containment). Hi 1948 ku landzela Marshall Plan, lowu a wu nyika tibiliyoni ta tidolara ku pfuxeta Yuropa wa le Vupela-dyambu lowu onhakeke hi nyimpi, ku olola ku xaniseka na ku endla vukomunisi byi nga koki vanhu.
- USSR yi vone Marshall Plan tanihi 'vuhluti bya tidolara (dollar imperialism)' bya USA, kutani yi ala matiko ya ntlawa wa le Vuxeni ku joyina.
- Vuxaka bya masocha byi tiyisile ku hambana: NATO (wa le Vupela-dyambu, 1949) na Warsaw Pact (wa le Vuxeni, 1955).
- Sweswi Yuropa a wu averiwe wu va mintlawa yimbirhi leyi hlomeke leyi kanetanaka.
Speaker notes
Kombisa vangi na vuyelo: ku sivela na Marshall Plan a ku ri tinhlamulo ta USA eka ku andza ka Soviet loku voniweke, kutani swona swi susumetele magoza yo hlanganyeta ya Soviet (Cominform, endzhaku Warsaw Pact). Ntirho lowu wa nchumu-nhlamulo hi wona injhini wa Nyimpi ya Titimeleke yo sungula. Kombisa swivangelo swo hlanganisiwa swa Marshall Plan - ku olola vanhu na ku tirhela swilaveko swa wona hi woxe.
Yuropa a wu averiwe exikarhi ka Vuxeni lebyi fumiweke hi Soviet na Vupela-dyambu lebyi tihlanganiseke na USA.
Ku suka eStettin eBaltic ku fika eTrieste eAdriatic, xisirhelelo xa nsimbi xi wele ehenhla ka Kontinente hinkwayo. Winston Churchill, Fulton, Missouri, Nyenyenyani 1946
Xiga xa Churchill xi khomile ntiyiso lowuntshwa: USSR yi vekile tihulumende ta vukomunisi leti nga na vuxaka na yona eYuropa wa le Vuxeni hinkwawo - Poland, Hungary, Czechoslovakia, Germany wa le Vuxeni na man'wana - yi vumba ntlawa wa matiko yo landzela (satellite states). Germany hi woxe a wu averiwe wu va Vupela-dyambu bya demokrasi na Vuxeni bya vukomunisi.
- 'Xisirhelelo' a xi ri xa dyondzo, xa politiki, kutani eku heteleleni xi va xa nyama.
- Ku famba na vuxokoxoko a swi lawuriwa hi matimba exikarhi ka tihafu timbirhi ta Yuropa.
- Berlin, leyi nga endzeni ka Germany wa le Vuxeni, yi hundzuke ndhawu ya khombo swinene ya Nyimpi ya Titimeleke.
Speaker notes
Hlamusela leswaku Churchill a a ri mani na leswaku vulavuri lebyi i xihlovo xa nkoka xo dumile xo sungula (primary source) - lexi pfunaka eka ntirho wo xopaxopa xihlovo hi ku languta muxaka wa marito, xikongomelo na vayingiseri. Longoloxa tluka leri landzelaka hi ku tshikilela xiyimo xo hlawuleka xa Berlin: doroba leri averiweke ku va swiphemu swa Vupela-dyambu na swa Soviet, kambe ri ri hinkwaro endzeni ka Germany wa le Vuxeni bya vukomunisi, sweswo swi ri endla ndhawu yo tshikilelana.
Berlin leyi averiweke yi hundzuke ndhawu ya nyimpi laha ku tshikilelana ka Nyimpi ya Titimeleke ku ringetaka ku pfurha kambe-kambe.
Hi Khotavuxika 1948 USSR yi pfalerile (blockaded) Berlin wa le Vupela-dyambu, yi tsema tindlela ta magondzo na ta xitimela ku susumeta matiko ya le Vupela-dyambu ku huma. Vupela-dyambu byi hlamurile hi Ku Hakela Berlin hi Tibaloni (Berlin Airlift), byi hahisa swakudya na mafurha ku ringana kwalomu ka lembe hi ku helela loko va-Soviet va tshika hi Mudyaxihi 1949. Hi Mhawuri 1961 Germany wa le Vuxeni byi akile Khumbi ra Berlin (Berlin Wall) ku sivela vaaki va byona ku balekela eVupela-dyambu.
- Ku hakela hi tibaloni ku hundzuke xifaniso xa ku tiyimisela ka Vupela-dyambu; vahaha-tibaloni va matiko yo hambana, ku katsa na Afrika-Dzonga, va tekile xiave.
- Khumbi ri hambanise mindyangu hi nyama kutani ri va xifaniso lexi tshamaka xa misava leyi averiweke.
- Ku wa ka rona hi Nhlangula 1989 endzhaku ku kombise makumu ya Nyimpi ya Titimeleke.
Speaker notes
Tirhisa Berlin ku endla ku kanetana loku ka miehleketo ku va ka xiviri ku hundza swiendlakalo swinharhu: ku pfaleriwa (1948-49), Khumbi (1961), ku wa (1989). Kombisa vunkomu bya SAHO bya vahaha-tibaloni va Afrika-Dzonga eka Berlin Airlift tanihi ndhawu yo hlanganisa na matimu ya laha kaya (vona swihlovo). Tiyisa hi vulavelo bya vanhu bya Khumbi. Tluka leri hi vomu ri pfala Nyimpi ya Titimeleke hinkwayo, leyi vadyondzi va nga ta yi dyondza ku fika emakumu ka yona eka Topic 6.
- 1945 Tinhlengeletano ta Yalta na Potsdam; vuxaka bya nkarhi wa nyimpi byi tshovekile
- 1947 Truman Doctrine yi tivisa ku sivela (containment)
- 1948-49 Ku pfaleriwa ka Berlin na Ku Hakela hi Tibaloni
- 1950-53 Nyimpi ya Korea - nyimpi ya swandla yo sungula leyikulu
- 1961 Khumbi ra Berlin ri akiwa
- 1962 Khombo ra Miseve ya Cuba (Cuban Missile Crisis)
- 1965-73 Nhlohlorhi wa ku katseka ka USA eVietnam
- 1989-91 Khumbi ra Berlin ri wa; USSR yi wa; Nyimpi ya Titimeleke yi hela
Speaker notes
Tirhisa tluka leri ku hlanganisa nkarhi-landzelano loko u nga si nghena eka ku phikizana ka matlhari ya nyukiliya na eka makhombo. Vutisa vadyondzi ku kuma xivumbeko xa ku tlakuka na ku olova ka ku tshikilelana (ku tshikilelana, khombo, ku rhulisa nkarhinyana, ku vuya ka ku tshikilelana). Kombisa vuleha - ku tlula makhume ya mune ya malembe - leswaku va twisisa leswaku Nyimpi ya Titimeleke yi vumbe vutomi hinkwabyo bya nzukulu wa vakokwa wa vona.
Tiko rin'wana ni rin'wana ra matimba lamakulu ri akile matlhari yo ringana ku herisa lerin'wana kanharhu-nharhu - kutani hi swona swi hlayiseke ku rhula.
USA yi tirhise tibomo ta athomiki hi 1945; USSR yi ringete ya yona hi 1949. Timbirhi ta tona ti phikizane ku aka matlhari ya nyukiliya (nuclear arsenals) ya matimba swinene na miseve ku ya rhwexa. Sweswo swi vumbe vugevenga byo chavisa bya Ku Herisana Loku Tiyisisiweke (Mutually Assured Destruction, MAD): hikuva tlhelo rin'wana ni rin'wana a ri ta herisa lerin'wana hi ku rihisela, ku hava loyi a a ta ba xo sungula.
- Ku phikizana ku andze ku fika evhuxeni - satelayiti ya USSR Sputnik (1957) yi hlamarise USA.
- Ku sivela (deterrence) a swi vula leswaku vuhlayiseki byi seketeriwa hi ku chavisa hi ku herisiwa hinkwako.
- Khombo ra xihoxo kumbe ku hlayela kambe-kambe a ri endla khombo rin'wana ni rin'wana ri chavisa.
Speaker notes
Hlamusela xihlawuhlawu lexi nga enhlohlorhini ka Nyimpi ya Titimeleke: matlhari lawa a ma yi endla yi chavisa swinene, hi ku sivela (deterrence), na wona hi wona lama sivelaka nyimpi yo 'hisa' yo kongoma exikarhi ka matiko ya matimba lamakulu. Nghenisa MAD na deterrence hi vukheta - i swikombiso leswi kamberiwaka. Kombisa ku durha lokukulu: ku hakela ka masocha lokukulu, ku chava ka vanhu na ku kula ka mintlawa yo lwisana na nyukiliya.
Ku ringana masiku ya khume-nharhu misava yi tshinele ku fika enyimpini ya nyukiliya ku tlula minkarhi hinkwayo.
Loko USSR yi vekile miseve ya nyukiliya eCuba hi xihundla, kusuhi ni ribuwa ra USA, Presidente Kennedy u lerise ku pfaleriwa ka masocha ya le matini kutani a lava ku susiwa ka yona. Endzhaku ka ku tshikilelana ka nsimu, murhangeri wa Soviet Khrushchev u pfumelele ku susa miseve; hi ku rihisela USA yi tshembise hi xihundla ku susa miseve ya yona eTurkey na ku ka yi nga hlaseli Cuba.
- Hi kona Nyimpi ya Titimeleke yi tshineleke swinene enyimpini ya nyukiliya yo kongoma.
- Khombo ri kombise khombo ra ku lwela makumu (brinkmanship) na nkoka wa vuhlanganisi bya swihundla (back-channel diplomacy).
- Endzhaku, 'hotline' ya riqingho yi hlanganise Washington na Moscow ku hunguta khombo ra nyimpi ya xihoxo.
Speaker notes
Lexi i xikombiso xa ntolovelo xa ku lwela makumu (brinkmanship) ka Nyimpi ya Titimeleke. Fambisa vadyondzi hi vangi (miseve ya Soviet eCuba, leyi na yona a yi ri nhlamulo eka miseve ya USA eTurkey na ku tsandzeka ka ku hlasela ka Bay of Pigs), khombo (ku pfaleriwa na xilerisebo) na ntlhamuselo (ku pfumelelana ka xihundla). Tiyisa leswaku ku 'hlula' ka Kennedy loku voniweke hi vanhu a ku fihle ku nyikelana hi matlhelo mambirhi - xikombiso lexinene xa ku ha yini hi lava ku vuxa vuxokoxoko bya swiendlakalo swa ximfumo.
Loko va nga swi koti ku lwa hi ku kongoma, matiko ya matimba lamakulu ma seketele matlhelo yo kanetana eka tinyimpi ta misava hinkwayo.
Speaker notes
Hlamusela 'nyimpi ya swandla (proxy war)' hi ku kongoma: matiko ya matimba lamakulu a ma nyika matlhari, mali na varhangeri eka vanakulobye va laha kaya ku ri na ku lwa exikarhi ka wona. Kombisa leswaku tinyimpi leti a ti onha swinene matiko lawa ma khumbekaka. Vietnam ngopfu-ngopfu yi onhile ku tshemba ni xindzhuti xa USA. Longoloxa tluka leri landzelaka hi ku kombisa leswaku tinyimpi to tala ta swandla ti humelele eka matiko lama nga ku kuma ntshunxeko ya 'Third World', ku katsa na Afrika-Dzonga (Angola), leyi vadyondzi va yi dyondzaka eka tinhloko-mhaka leti landzelaka.
Misava hinkwayo yi kokeriwe eku phikizaneni ka matlhelo mambirhi - kambe a hi tiko hinkwaro leri a ri lava ku hlawula tlhelo.
Nyimpi ya Titimeleke yi vumbe fambiselo ra tipholo timbirhi (bipolar order) laha matiko yo tala ma tihlanganiseke na Washington kumbe Moscow. Loko mimfumo ya Yuropa yi wa endzhaku ka 1945, matiko hayimbirhi ya matimba lamakulu ma phikizanele nkucetelo eka matiko lama nga ku kuma ntshunxeko eAfrika na Asia, hakanyingi hi mpfuno, hi vuxavisi na hi nseketelo wa tihulumende ta vanghana.
- Nhlangano wa lava nga Tihlanganisiki (Non-Aligned Movement) (wu vumbiwe 1961) wu pfumelele matiko yo fana na India, Egypt na Yugoslavia ku ala ku joyina ntlawa wihi na wihi.
- Nhlengeletano ya Bandung ya 1955 se yi vulavurile hi ku navela loku ka ku tiyimela ku suka eka matiko ya matimba lamakulu.
- Afrika-Dzonga, ku katsa na nyimpi ya Angola, yi kokeriwe eku phikizaneni loku ka misava hinkwayo - vuxaka na tinhloko-mhaka ta Grade 12 leti landzelaka.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ku ntshunxeka ka matiko (decolonisation) na Nyimpi ya Titimeleke swi hlanganile: matiko lama nga ku kuma ntshunxeko ma hundzuke ndhawu ya nyimpi ya nkucetelo wa matiko ya matimba lamakulu. Non-Aligned Movement wu na nkoka eka vadyondzi va Afrika-Dzonga hikuva xiyimo xa Afrika leyi ntshunxekeke, na endzhaku vuxaka bya matiko bya ANC, swi hlanganisa na xifaniso lexikulu leswi. Hlayisa mavonelo yo tiya: mintlawa yo tala yo lwela ntshunxeko a yi na timitsu ta xiviri ta laha kaya, ku nga ri ntsena nseketelo wa Nyimpi ya Titimeleke.
Ku phikizana ka tipholo timbirhi, ka tidyondzo - loku lwiweke hi makhombo, tinyimpi ta swandla na ku phikizana ka matlhari - loku vumbeke misava handle ka nyimpi yo kongoma ya matiko ya matimba lamakulu.
Ku suka eka ku tshoveka ka vuxaka bya nkarhi wa nyimpi hi 1945 ku fika eka ku wa ka USSR hi 1991, Nyimpi ya Titimeleke yi averise misava exikarhi ka matiko mambirhi ya matimba lamakulu na tidyondzo timbirhi. Yi 'hluriwile' ku nga ri ehubyeni ra nyimpi kambe hi ku tshikilelana ka ikhonomi, ku cinca ka politiki na ku wa ka vukomunisi eYuropa eku heteleleni - loku tsundzukiwaka swinene eka ku wa ka Khumbi ra Berlin hi 1989.
Q. Hlamusela leswaku ha yini vuxaka bya nkarhi wa nyimpi exikarhi ka USA na USSR byi tshovekile endzhaku ka 1945. Kombeta eka dyondzo (ideology) na eka ku vilela ka nsirhelelo hakumbirhi. (8 marks)
Q. 'Ku phikizana ka matlhari ya nyukiliya ku endle Nyimpi ya Titimeleke yi va ya khombo swinene na yo tiya swinene.' Kanela xiga lexi. (10 marks)
Q. Hi ku tirhisa Khombo ra Miseve ya Cuba KUMBE Nyimpi ya Vietnam tanihi xikombiso, hlamusela leswi vuriwaka hi 'ku lwela makumu (brinkmanship)' kumbe 'nyimpi ya swandla (proxy war)' ya Nyimpi ya Titimeleke. (6 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku hlanganisa swiave: masungulo, dyondzo, makhombo, tinyimpi ta swandla na fambiselo ra tipholo timbirhi. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ku toloveta ku tsala ko andza; ku averiwa ka markhi ku landzelela swivumbeko swa CAPS swa xiphuxaphuxa na swo sekeriwa eka swihlovo. Kombeta emahlweni eka Topic 6 (makumu ya Nyimpi ya Titimeleke, ku sukela 1989) na eka xiave xa Afrika-Dzonga (Angola, ku lwela ntshunxeko). Tsundzuxa vadyondzi ku kambela ku tshembeka na ku kombela (bias) ka swihlovo swa Nyimpi ya Titimeleke, hikuva matlhelo hamambirhi ma humesile vunyingi (propaganda).
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Cold War
- Resource type
- Presentation