Vhulushaka ndi mini?

Vhulushaka ndi lutendo lwa uri tshigwada tsha vhathu tsha kovhaho vhuḓivhi vhu vhumba 'lushaka' ḽine ḽa fanela u vha na muvhuso waḽo, u fulufhelwa na u ḓivhusa.

Lushaka ndi tshitshavha tsho humbulelwaho: miraḓo yaḽo a i nga ṱangani na vhunzhi ha vhadzulapo ngaḽo, fhedzi vha ḓipfa vha tshi vha vhathihi. Vhulushaka vhu shandukisa mupfo wonoyo vhu u ita khumbelo ya politiki - pfanelo ya u ḓivhusa kha muvhuso wavho vhoṋe vhaṋe.

Vhaḓivhazwakale kanzhi vha fhambanya tshaka mbili. Vhulushaka ha vhudzulapo (civic) vhu ṱalusa lushaka nga vhudzulapo ho kovhelwaho, milayo na mikhwa, ngauralo muṅwe na muṅwe a nga dzhena. Vhulushaka ha mutupo (ethnic) vhu ḽi ṱalusa nga mbebo yo kovhelwaho, luambo, vhurereli kana mvelele, zwine zwa nga siela vhatsinda nnḓa. Mishumo minzhi ya vhukuma i ṱanganya tshaka mbili idzo.

• Kanzhi vhu ḓitika kha luambo lwo kovhelwaho, vhurereli, ḓivhazwakale kana muhumbulo wa vhomakhulukuku vha fanaho.
• Kanzhi vhu vuselwa kana vhu khwaṱhiswa nga vhuṱungu ho kovhelwaho - u kundwa, vhushai, ṱhalulo kana vhuvhusi ha vhatsinda.
• Vhu fhaṱa vhuthihi nga u ṱalusa 'riṋe', fhedzi kha u ita nga u ralo vhu dovha vha ṱalusa 'vhavho'.

Mbudziso ṱhanu dzine wa fanela u dzi vhudzisa kha vhulushaka vhuṅwe na vhuṅwe

Shumisa tshiswiswi tshithihi kha mushumo muṅwe na muṅwe uri u kone u vha vhambedza nga nḓila yo teaho.

Vhulushaka ha Vhaafrikanari: u kundwa, vhushai na u vusuluswa

Vhulushaka ha Vhaafrikanari vho bva kha u shoniswa kha Nndwa ya Afrika Tshipembe (1899-1902) na vhushai he vhanzhi vha Vhaafrikanari vha sedzana naho nga murahu.

U kundwa nga Ngilandi, lufu lwa vhafumakadzi na vhana kha kamba dza u vhulunga vhathu, na u xela ha dzirephabuliki dza Maburu zwo sia vhanzhi vha Vhaafrikanari vha tshi ḓipfa uri volk yavho (vhathu) i khou lingedzwa. Kha maṅwaha o tevhelaho, zwigidi zwa vhathu vho vha 'vhatshena vha shayaho', vho pandelwa mavuni vha ya maḓoroboni.

Vharangaphanḓa vho shumisa luambo, vhurereli na ḓivhazwakale u fhaṱa vhukhethwa hafhu. Luafrikaans lwo dzudzanywa lwa khwinifhadzwa; Kereke ya Dutch Reformed yo ombedzela uri Vhaafrikanari ndi vhathu vho nangwaho; nahone tshiedziswa tsha Nyendo Khulu (Great Trek) tsha vha ngano ya u thoma ya vhathu vhe vha lwela mbofholowo.

• Afrikaner Broederbond (yo thomiwaho nga 1918) yo fhaṱa vhukwamani ho dzumbamaho u itela u bvela phanḓa na madzangalelo a Vhaafrikanari kha politiki, bindu na mvelele.
• Zwiimiswa zwa mvelele na tshiṱieretshiara tsha ṅwaha wa vhufumi na tshi tanu (1938) tsha Nyendo Khulu zwo vusa maḓipfele a vhathu vhanzhi.
• National Party yo shumisa vhuḓivhi hoheu u itela u ṱoḓa maanḓa a muvhuso.

1948: Vhulushaka ha Vhaafrikanari vhu fara muvhuso

Nga 1948 National Party yo wana maanḓa nahone ya shandukisa vhulushaka ha Vhaafrikanari vhu vha mbekanyamaitele ya tshioffisi ya tshiṱalula (apartheid).

I tshi rangwa phanḓa nga D.F. Malan, National Party yo wana khethho ya 1948 ya vhatshena fhedzi nga tshifhinga ya fulufhedzisa apartheid ('u fhandekanya'). Vhulushaka ha Vhaafrikanari zwino vho vhusa muvhuso vha u shumisa u tsireledza mishumo, luambo na maanḓa a Vhaafrikanari - na u kombetshedza vhulanguli ha vhatshena kha vhunzhi ha vharema.

• Muvhuso wo engedza pfunzo ya Luafrikaans, tshumelo ya muvhuso na dzimboni dza muvhuso u itela u hwanela Vhaafrikanari.
• Milayo ya apartheid yo khethekanya vhathu nga muvhala ya sia maanḓa na tshileme kha vhatshena.
• Hoyu ndi mufananyi wa vhulushaka he ha kona u ḓivhusa kha tshigwada tshithihi nga u thivhela tshiṅwe u ḓivhusa.

Vhulushaka ha Vhaafrika: vhuthihi u lwa na u siiwa nnḓa

Vhulushaka ha Vhaafrika vho hula sa phindulo kha u kundwa, u xelelwa nga mavu na u siiwa nnḓa kha Vhuthihi ha Afrika Tshipembe ho vhumbiwaho nga 1910.

Vhuthihi ha Afrika Tshipembe (1910) ho ṱanganya vhatshena fhedzi ho vala Vhaafrika nnḓa ha maanḓa a politiki. Nga 1912 vharangaphanḓa vha Vhaafrika vho funzeaho vho thoma South African Native National Congress - lo rewaho dovha African National Congress (ANC) nga 1923 - u itela u ṱanganya Vhaafrika u pfuka miṱalo ya mutupo na ya vhupo na u ṱoḓa pfanelo kha lushaka luthihi lwo kovhelwaho.

Mulayo wa Mavu wa Vhaafrika wa 1913 (1913 Natives Land Act), we wa sia vhunzhi ha mavu a shango a vhatshena, wo sumbedza uri ndi ngani vhuthihi ho vha hu ha ṱavhanyiswa. Vhulushaka ha Vhaafrika ha tshifhingatshihulu ho vha ho dzika: ho shumisa dziphetishini, dzidelegeishini na mulayo u itela u humbela u katelwa.

• Ho ḓipfa u kunda kupambano kwa mutupo na u fhaṱa lushaka luthihi lwa Vhaafrika, na nga murahu lushaka lwa Afrika Tshipembe lu si na mvala.
• Ho ṱalusa lushaka nga vhudzulapo ho kovhelwaho na pfanelo - vhono ha vhudzulapo (civic) vhulwo.
• Nḓila dzaho dza u thoma dzo vha dza mulayotewa; u sinyuwa nga murahu ho ḓo ḓisendeka kha khakhathi ya vhathu vhanzhi.

Murafho muswa: ANC Youth League

Nga vho-1940 murafho wa vhaswa wo ṱoḓa vhulushaka ha Vhaafrika ho khwaṱhaho, ha vhathu vhanzhi.

Vho sinyuwa nga miṅwaha minzhi ya dziphetishini dza vhulenda, vharangaphanḓa vha vhaswa vho thoma ANC Youth League nga 1944. Mupresidennde wayo wa u thoma, Anton Lembede, o amba uri Vhaafrika vha fanela u ḓivhofholola nga vhukhethwa, u ḓiimela na u dzhenelela ha vhathu vhanzhi u fhira u lindela vhulenda ha vhatshena.

Africa is a black man's country... Africans are one. Out of the heterogeneous tribes there must emerge a homogeneous nation. Anton Lembede, 'Some Basic Principles of African Nationalism', 1945

• Polokoramu ya Nyito ya 1949 ya Youth League yo ṱanganedza magwaḓamano (strikes), u nyadza (boycotts) na u sa thetshelesa mulayo (civil disobedience).
• Vhathu vha ngaho Nelson Mandela, Walter Sisulu na Oliver Tambo vho gonya vha tshi bva khayo.
• Vhulushaka ho khwaṱhaho ha Vhaafrika vho ḓo shudufhadza nndwa ya vhathu vhanzhi ya u lwa na apartheid nga vho-1950.

Vhulushaka vhuvhili, shango ḽithihi

Vhulushaka ha Vhaafrikanari na ha Vhaafrika vho hula khathihi, vhuṅwe vhu tshi shandula vhuṅwe.

Zionism: hayani ha Vhajuda

Zionism ndi mushumo wa vhulushaka we wa vhidzelela hayani ha Vhajuda, zwihulwane sa phindulo kha maḓana a miṅwaha a u tovholwa Yuropa.

Vha tshi sedzana na vhuvengi ha Vhajuda hu re na khakhathi - pogroms kha Mubuso wa Russia na Dreyfus Affair kha Fura - Theodor Herzl o amba kha The Jewish State (1896) uri Vhajuda vha nga vha na tsireledzo fhedzi arali vha na muvhuso wavho vhoṋe. Khonferentsi ya u Thoma ya Zionist yo ṱangana Basel nga 1897, nahone u pfulutshela ha Vhajuda Palestina ho engedzea.

Kha Balfour Declaration (1917) Ngilandi yo ḓivhadza tikedzo ya 'a national home for the Jewish people' Palestina - shango ḽe nga tshenetsho tshifhinga ḽa vha ḽi na vhunzhi ha Vhaarabu. Ngilandi yo vhusa Palestina fhasi ha mandeti ya League of Nations nga murahu ha 1920, nahone khani vhukati ha zwitshavha zwa Vhajuda na Vhaarabu dzo gonya.

• Zionism yo ṱanganya vhuḓivhi ha mutupo na ha vhurereli na khumbelo ya musalauno ya muvhuso.
• Yo shudufhadzwa nga u tovholwa hukuma na ho vhulahaho, zwihulwane Holocaust ya 1941-1945.
• Fhedzi shango ḽe ya ḽi ṱoḓa ḽo vha ḽi tshi khou dzula vhathu vha Vhaarabu vhe vha vha na mupfo wavho wa vhulushaka.

1948: vhuḓilangi na khombo

Tshiitea tshithihi tsha 1948 tshi humbulwa nga vhathu vhavhili nga nḓila dzo fhambanaho.

Nga murahu ha Holocaust na khani i tshi gonya, Dziṅanganyisa dza Shango (United Nations) yo vouta nga 1947 u khethekanya Palestina u ita muvhuso wa Vhajuda na wa Vhaarabu. Nga 14 Shundunthule 1948 vharangaphanḓa vha Vhajuda vho ḓivhadza Muvhuso wa Israel. Nndwa na mibuso ya vhahura ya Vhaarabu yo tevhela nga u ṱavhanya.

Vhaisirayeli vha humbula 1948 sa Nndwa yavho ya Vhuḓilangi - u wana hayani hu re na tsireledzo. Vhapalestina vha ḽi humbula sa Nakba ('khombo'): tshiestimeithi tsha Vhaarabu vha Palestina vha 700 000 vho shavha kana vho pandelwa nahone a vho ngo tendelwa u humela murahu. Shango ḽithihi, tshaka mbili, mihumbulo mivhili i sa tendelaniho.

• Kha lushaka luthihi, 1948 ho amba u ḓivhusa na u tshila.
• Kha luṅwe, ho amba u dzhielwa zwithu na vhupereghia.
• Khani iyi i songo tandululwaho i kha ḓi shandula Vhubvaḓuvha ha Vhukati na ṋamusi.

Vhulushaka ha Vhaarabu: vhuthihi na vhuḓilangi

Vhulushaka ha Vhaarabu ho ṱoḓa u vhofholola vhathu vha ambaho Luarabu kha vhuvhusi ha vhatsinda nahone, kha vhaṅwe, u vha ṱanganya kha lushaka luthihi.

Musi Mubuso wa Ottoman u tshi wa nga murahu ha Nndwa ya Shango ya u Thoma, mavu a Vhaarabu o khethekanywa a ita mandeti ya Ngilandi na Fura. Vhulushaka ha Vhaarabu vho dinala nga vhulanguli hoho ha vhatsinda na mikano yo redzwaho nga Vhayuropa, vha ita vha lwa na u dzula ha Zionist Palestina.

Mushumo wo swika ntha fhasi ha Gamal Abdel Nasser wa Egipita. Musi Nasser a tshi ita Suez Canal ya muvhuso nga 1956 na u sedzana na tshiṱuvhulo tsha Ngilandi, Fura na Israel, o vha ṋamuni kha ḽifhasi ḽoṱhe ḽa Vhaarabu na tshiga tsha mishumo ya u lwa na vhukoloni kha Afrika na Asia yoṱhe.

• Vho fhaṱwa nga luambo lwa Luarabu lwo kovhelwaho, mvelele na (kha vhanzhi) Vhuislamu.
• Pan-Arabism yo lora u ṱanganya Vhaarabu vhoṱhe, ya ṱanganya Egipita na Syria lwa tshifhinganyana nga 1958.
• Ho vha na maanḓa a u lwa na vhukoloni nahone ho ṱuṱuwedza nndwa dza vhuḓilangi dza Afrika.

Vhulushaka vhuvhili, mavu manwe

U fana na Afrika Tshipembe, Vhubvaḓuvha ha Vhukati ho vhona vhulushaka vhuvhili vhu tshi ṱoḓa mavu manwe.

Vhulushaka: maanḓa a ṱanganyaho na a fhandekanyaho

Kha mafhungo maṋa oṱhe, vhulushaka vho ṋea vhathu vhuḓivhi na mbofholowo - nahone vho reda miṱalo ye ya ita khani.

1. 1897 Khonferentsi ya u Thoma ya Zionist, Basel
2. 1912 SANNC (nga murahu ANC) yo thomiwa Afrika Tshipembe
3. 1917 Balfour Declaration nga ha 'national home' ya Vhajuda
4. 1918 Afrikaner Broederbond yo thomiwa
5. 1944 ANC Youth League i khwaṱhisa vhulushaka ha Vhaafrika
6. 1948 National Party i wana maanḓa; Muvhuso wa Israel wo ḓivhadzwa / Nakba
7. 1956 Nasser na Suez Crisis: ntha ha vhulushaka ha Vhaarabu

Nyaluso: u vhambedza vhulushaka

Shumisa ngona ya mbudziso ṱhanu na u vhambedza u fhindula mbudziso dzi re fhasi.

Kha ngudo iyi ro ṱalusa vhulushaka, ra fhambanya vhulushaka ha vhudzulapo (civic) na ha mutupo (ethnic), ra vhambedza mishumo miṋa: vhulushaka ha Vhaafrikanari na ha Vhaafrika kha Afrika Tshipembe, na Zionism na vhulushaka ha Vhaarabu kha Vhubvaḓuvha ha Vhukati. Kha zwivhundu zwivhili vhulushaka vhuvhili vho ṱoḓa mavu manwe, hu na mvelelo dzo swikaho kule.