Vurhixaka (Nationalisms): Afrika-Dzonga, Vuxa bya le Xikarhi (Middle East) na Afrika
Ku fananisa mintlawa ya mune ya vurhixaka - vurhixaka bya Maburu (Afrikaner) ni bya Vaafrika eAfrika-Dzonga, na Vuzayoni (Zionism) ni vurhixaka bya Vaarabu eVuxa bya le Xikarhi - ku vutisa leswaku vurhixaka byi nga hlanganisa vanhu byi tlhela byi avanyisa tiko hi ndlela yihi.
Speaker notes
Veka yuniti hinkwayo tanihi dyondzo yo fananisa, ku nga ri swiyimo swa mune swo hambana. Vula xivutiso xa nkoka xa matimu: hikwalaho ka yini vurhixaka - matimba lawa ma nyikaka vanhu vutivi, ku tinyungubyisa ni ntshunxeko - hakanwe byi vanga ku hlaseriwa ni tinyimpi? Kombisa emahlweni xivumbeko: rankhela hlamusela vurhixaka, kutani u kambisisa swiyimo swimbirhi swa Afrika-Dzonga (Maburu ni Vaafrika), kutani swimbirhi swa Vuxa bya le Xikarhi (Vuzayoni ni vurhixaka bya Vaarabu), u fananisa loko u ri karhi u famba. Tsundzuxa swichudeni leswaku matimu man'wana lawa ma ha kanetana ni namuntlha naswona ma ha vava, hikokwalaho hi tirhisa tihuvo hi ku kambela ni ku xixima.
Xana vurhixaka i yini?
Vurhixaka i ku pfumela leswaku ntlawa wa vanhu lava avelanaka vutivi va endla 'rixaka' leri faneleke ku va ni mfumo wa rona, ku tshembeka ni ku titirhela.
Rixaka i ntshungu lowu anakanyiwaka: swirho swa rona a swi nge hlanganangi ni vaakatiko-kulobye hinkwavo, kambe swi twa swi fanele ku va swin'we. Vurhixaka byi hundzula ku titwa koloko ku va xilaveko xa tipolitiki - fanelo yo tifuma eka mfumo wa vona vinyi.
Vativi va matimu hakanwe va hambanisa mihlobo yimbirhi. Vurhixaka bya vuaki-tiko (civic) byi hlamusela rixaka hi ku va vaaki-tiko va fanaka, milawu ni matimba lama avelaniwaka, kutani un'wana ni un'wana a nga nghena. Vurhixaka bya ntumbuluko (ethnic) byi ri hlamusela hi ku va va huma erixakeni rin'we, ririmi rin'we, vukhongeri kumbe ndhavuko, leswi nga susaka vanhu van'wana. Mintlawa yo tala ya xiviri yi hlanganisa mihlobo leyimbirhi.
- Hakanwe byi seketeriwa hi ririmi rin'we, vukhongeri, matimu kumbe ku titwa hi ku huma eka rixaka rin'we.
- Hakanwe byi pfuxiwa kumbe byi tiyisiwa hi vukhalabye lebyi avelaniwaka - ku hluriwa, vusweti, ku xanisiwa kumbe ku fumiwa hi vamatiko-mambe.
- Byi aka vun'we hi ku hlawula 'hina', kambe eku endleni koloko byi tlhela byi hlawula 'vona'.
Speaker notes
Nyika swichudeni marito yo xopaxopa lawa va nga ta ma tirhisa eka yuniti hinkwayo: rixaka, vurhixaka, ku titirhela, vurhixaka bya vuaki-tiko na bya ntumbuluko, ni mianakanyo ya Benedict Anderson ya 'ntshungu lowu anakanyiwaka'. Kandziyisa leswaku vurhixaka a byi kahle ntsena kumbe byi bihe ntsena - byi rhurhumerile ku ntshunxeka eka vukholoni naswona byi rhurhumerile ku susa vanhu ni apartheid. Vuswikoti lebyi dyondzisiwaka i ku fananisa: miehleketo yin'we, swiyimo swo hambana.
Swivutiso swa ntlhanu leswi u nga swi vutisaka eka vurhixaka byin'wana ni byin'wana
Tirhisa xikambelo xin'we eka ntlawa wun'wana ni wun'wana leswaku u swi fananisa hi ku ringana.
Mani?
Hi mani loyi a valiwaka tanihi xirho xa rixaka - naswona hi mani loyi a siyiwaka ehandle?
Ha yini sweswi?
Xana i vukhalabye kumbe khombo rihi leri pfuxeke ntlawa lowu?
Hi ndlela yihi?
Xana varhangeri va hlengelete vanhu hi ndlela yihi - ndhavuko, vukhongeri, tinhlangano, kumbe magoza ya ntshungu?
Misava?
Xana va veke xiaverhelo xihi, naswona hi mani un'wana loyi a xi veke?
Mbuyelo?
Xana byi tise ntshunxeko, ku fuma hi matimba, tinyimpi - kumbe hinkwaswo swinharhu?
Speaker notes
Lexi i xikombiso xo fananisa lexi swichudeni va faneleke ku xi tirhisa hi ku landzelelana eka vurhixaka bya Maburu, vurhixaka bya Vaafrika, Vuzayoni ni vurhixaka bya Vaarabu. Va khutaze va hlayisa tafula ro fananisa emabukwini ya vona ri ri ni tikholomo leti ta ntlhanu. Kombisa leswaku xivutiso xa 'Misava?' i laha swiyimo swimbirhi swi vaka gome: eAfrika-Dzonga na eIsrayele/Palestina, vurhixaka byimbirhi byi vekile xiaverhelo xin'we.
Vurhixaka bya Maburu: ku hluriwa, vusweti ni ku vuya hi matimba
Vurhixaka bya Maburu byi kuleke ku suka eku tsongahatiweni eNyimpini ya Afrika-Dzonga (1899-1902) ni le vuswetini lebyi Maburu yo tala va byi languteke endzhaku.
Ku hluriwa hi Britain, ku fa ka vavasati ni vana emakhempeni yo hlengeleta vanhu (concentration camps), ni ku lahlekeriwa hi tirhiphabliki ta Maburu, swi siye Maburu yo tala va titwa leswaku volk (rixaka ra vona) ri le nshungwini. Emalembeni lama landzeleke, va nge ri madzana ya makume ya mitsotsomana va va 'valungu vo pfumala', va susiwe emisaveni va yisiwa emadorobeni.
Varhangeri va tirhise ririmi, vukhongeri ni matimu ku aka nakambe ku tinyungubyisa. Xibunu (Afrikaans) xi vekiwile hi mfanelo xi tlhela xi susumetiwa; Kereke ya Dutch Reformed yi kandziyise leswaku Maburu i rixaka leri hlawuriweke; naswona ntsheketo wa Great Trek (Rendzo Lerikulu) wu ve ntsheketo wa masungulo wa rixaka leri lwelaka ntshunxeko.
- Afrikaner Broederbond (yi simekiwe hi 1918) yi ake vuxaka byo fihleka byo yisa emahlweni swilaveko swa Maburu eka tipolitiki, bindzu ni ndhavuko.
- Mavandla ya ndhavuko ni nkhuvo wa malembe ya 100 wa Great Trek hi 1938 swi pfuxe mintlhaveko ya ntshungu.
- National Party yi kongomise vutivi lebyi eka xilavo xa ku kuma matimba ya mfumo.
Speaker notes
Hlamusela ndlela leyi ku titwa u ri xisulani ku hundzuriweke ku va nongonoko wa tipolitiki. Xihlovo-nkoka: vukhalabye (ku hluriwa, vusweti bya valungu vo pfumala) na ku hlengeletiwa ka ndhavuko (ririmi, kereke, ntsheketo wa matimu, Broederbond) swi endla ntlawa wa ntshungu. Nkhuvo wa malembe ya 100 wa Great Trek hi 1938 i xikombiso lexinene xa ndhavuko lowu vumbiweke. [SME] Khoma ntsundzuko wa concentration camps hi vukheta ni hi ntiyiso; wu tiyile eka matimu naswona endzhaku wu tirhisiwile hi tipolitiki. Kombisa leswaku lebyi i vurhixaka bya ntumbuluko lebyi hlamuseriwaka hi ntumbuluko, ririmi ni vukhongeri.
1948: Vurhixaka bya Maburu byi khoma mfumo
Hi 1948 National Party yi kume matimba kutani yi hundzula vurhixaka bya Maburu byi va pholisi ya ximfumo ya apartheid.
Yi rhangeriwa hi D.F. Malan, National Party yi hlule nhlawulo wa 1948 wa valungu ntsena hi xitshembiso xa apartheid ('ku hambana'). Vurhixaka bya Maburu sweswi byi lawula mfumo naswona byi wu tirhise ku sirhelela mitirho, ririmi ni matimba ya Maburu - ni ku sindzisa ku fuma ka valungu ehenhla ka vunyingi bya vantima.
- Mfumo wu andzise dyondzo hi Xibunu, vutirhi bya mfumo ni tibindzu ta mfumo ku tlakusa Maburu.
- Milawu ya apartheid yi avanyise vanhu hi muhlovo yi tlhela yi hlayisela valungu matimba ni malungelo.
- Lexi i xiyimo xa vurhixaka lebyi kumeke ku titirhela eka ntlawa wun'we hi ku byi arisa van'wana.
Speaker notes
Humesela erivaleni mhaka yo xopaxopa: vurhixaka bya Maburu byi 'humelerile' hi 1948, kambe ku humelela ka byona a ku ri ku tshikileriwa ka van'wana. Leswi swi veka ku rhwanyetana ku ni vurhixaka bya Vaafrika. Tlhelela eka xikombiso: Hi mani a katsiwa? (Maburu, kutani valungu.) Hi mani a arisiwa? (Vunyingi bya vantima.) Xiya leswaku apartheid a yi ri ni xiave xa ku vumba mitirho ni ku tlakusa Maburu yo pfumala, leswi pfunaka ku hlamusela ndlela leyi yi tsakeriweke ha yona hi ntlawa wa yona.
Vurhixaka bya Vaafrika: vun'we ku lwisana ni ku arisiwa
Vurhixaka bya Vaafrika byi kuleke tanihi nhlamulo eka ku hluriwa, ku lahlekeriwa hi misava ni ku arisiwa eka Yuniyoni ya Afrika-Dzonga leyi vumbiweke hi 1910.
Yuniyoni ya Afrika-Dzonga (1910) yi hlanganise valungu kambe yi pfale Vaafrika ehandle ka matimba ya tipolitiki. Hi 1912 varhangeri va Vaafrika lava dyondzeke va simeke South African Native National Congress - leyi thyiweke nakambe African National Congress (ANC) hi 1923 - ku hlanganisa Vaafrika ehenhla ka mifuwo ni tindhawu ni ku lava malungelo eka rixaka rin'we leri avelaniwaka.
Natives Land Act ya 1913, leyi hlayiseleke vunyingi bya misava ya tiko yi va ya valungu, yi kombise leswaku ha yini vun'we byi ri byo hatlisa. Vurhixaka bya Vaafrika bya masungulo a byi rhula: byi tirhise tikombelo, vurhumiwa ni nawu ku kombela ku katsiwa.
- Byi kongomise ku hlula ku avana ka mifuwo ni ku aka rixaka rin'we ra Xiafrika, kutani endzhaku ra Afrika-Dzonga leri nga riki ni xihlawuhlawu xa muhlovo.
- Byi hlamusele rixaka hi ku va vaaki-tiko va fanaka ni malungelo - xivono xa vuaki-tiko.
- Maendlelo ya byona ya masungulo a ma landzelela nawu; ku hela mbilu ku ta byi susumetela emagozeni ya ntshungu endzhaku.
Speaker notes
Fananisa mianakanyo ya masungulo ni vurhixaka bya Maburu: vurhixaka bya Vaafrika byi lave ku aka vun'we ehenhla ka mifuwo yo tala ya Vaafrika (Vazulu, Vaxhosa, Vasotho ni van'wana) hikwalaho ka ku lwisana ni mfumo lowu a wu va arisa. Kandziyisa xivono xa vuaki-tiko lexi katsaka - ANC yo hetelela yi ye eka ku nga vi na xihlawuhlawu xa muhlovo. Xiya xihlamba-nomu lexi yuniti yi tshamaka yi tlhelela eka xona: vurhixaka byimbirhi bya Afrika-Dzonga, byin'wana byi lava ku fuma, byin'wana byi lava ku katsiwa, byi rhwanyetana hi misava yin'we.
Xitukulwana lexintshwa: ANC Youth League
Hi va-1940 xitukulwana lexintshwa xi lave vurhixaka bya Vaafrika lebyi tiyeke, lebyi seketeriwaka hi ntshungu.
Va hele mbilu hi makumu ya tikombelo to olova ta malembe-tani, varhangeri lavantshwa va simeke ANC Youth League hi 1944. Presidente wa yona wo sungula, Anton Lembede, u vule leswaku Vaafrika va fanele ku titirhela hi ku tinyungubyisa, ku titshemba ni ku tihlengeleta hi ntshungu, ku ri na ku rindzela musa wa valungu.
Africa is a black man's country... Africans are one. Out of the heterogeneous tribes there must emerge a homogeneous nation. Anton Lembede, 'Some Basic Principles of African Nationalism', 1945
- Programme of Action ya Youth League ya 1949 yi amukele magoza ya switayiki, ku ala ku xava ni ku ala nawu hi ku rhula.
- Vanhu vo fana na Nelson Mandela, Walter Sisulu na Oliver Tambo va tlakuke va huma eka nhlengeletano wa yona.
- Vurhixaka bya Vaafrika lebyi tiyeke byi ta rhurhumela nyimpi ya ntshungu ku lwisana ni apartheid hi va-1950.
Speaker notes
Tirhisa marito ya Lembede ku kombisa mbilu ya vurhixaka bya Vaafrika - ku titshemba ni vun'we ehenhla ka mifuwo - loko u ri karhi u xiya leswaku ndhavuko-nkulu wa ANC na wona wu ye eka ku nga vi na xihlawuhlawu xa muhlovo (endzhaku Freedom Charter). [SME] Vuafrikanism bya Lembede a byi ri xihlovo xin'we; ANC a yi ri ni mburisano exikarhi ka Vuafrikanism lebyi hlawulaka ni ku nga vi na xihlawuhlawu lexi katsaka, leswi endzhaku swi vangeke ku hambana ka PAC (1959). Hlayisa ku hambana: vurhixaka bya Vaafrika a byi ri xin'we ntsena. Hlanganisa emahlweni: xitukulwana lexi xi rhangela Defiance Campaign leyi Giredi 9 yi yi hlamuseleke.
Vurhixaka byimbirhi, tiko rin'we
Vurhixaka bya Maburu ni bya Vaafrika byi kuleke byi ri etlhelo ka byin'wana, byin'wana byi kucetela byin'wana.
Speaker notes
Yima laha u endla ndzavisiso wo fananisa lowu vekiweke kahle. Vutisa swichudeni ku hlawula ku fana (havambirhi va tirhise matimu, ndhavuko ni nhlengeletano ku hlengeleta; havambirhi va lave ku titirhela) ni ku hambana (byin'wana byi hlawula naswona byi fuma, byin'wana byi katsa naswona byi arisiwa). Kandziyisa ku tirhisana: ntshikilelo wa vurhixaka bya Maburu wu tiyise vurhixaka bya Vaafrika, naswona ku lwisana ka Vaafrika ku tiyise vurhixaka bya Maburu. Ku vumbelana loku i vutivi bya le henhla bya nkoka eka FET.
Vuzayoni (Zionism): tiko ra kaya ra vanhu va Vayuda
Vuzayoni a ku ri ntlawa wa vurhixaka lowu a wu lava tiko ra kaya ra Vayuda, ngopfu-ngopfu tanihi nhlamulo eka malembe-tani yo xanisiwa eYuropa.
Va langutane ni rivengo ra tihanyi eka Vayuda - swiphungu (pogroms) eMfun'weni wa Russia ni Dreyfus Affair eFrance - Theodor Herzl u vule eka The Jewish State (1896) leswaku Vayuda va nga hlayiseka ntsena loko va ri ni mfumo wa vona. First Zionist Congress yi hlangane eBasel hi 1897, kutani ku rhurhela ka Vayuda ePalestina ku kule.
Eka Balfour Declaration (1917) Britain yi tivise ku seketela 'tiko ra kaya ra vanhu va Vayuda' ePalestina - tiko leri hi nkarhi wolowo a ri tele hi Vaarabu. Britain yi fume Palestina ehansi ka vulawuri (mandate) bya League of Nations endzhaku ka 1920, kutani ku hela mbilu exikarhi ka mintlawa ya Vayuda ni ya Vaarabu ku tlakuke.
- Vuzayoni byi hlanganise vutivi bya ntumbuluko ni bya vukhongeri ni xilaveko xa manguva lawa xa mfumo.
- Byi rhurhumeriwile hi ku xanisiwa ka xiviri ni ka rifu, ngopfu-ngopfu Holocaust ya 1941-1945.
- Kambe tiko leri byi ri veke a se ri ri kaya ra Vaarabu lava a va ri ni ku titwa ka vurhixaka bya vona.
Speaker notes
Kombisa Vuzayoni tanihi nhlamulo eka ku xanisiwa ka xiviri ni ka rifu, loku heteleleke hi Holocaust - swichudeni va fanele ku twisisa hikwalaho ka yini Vayuda yo tala va gimete leswaku va lava mfumo wa vona. Nakambe, va tiyisela hi ntiyiso leswaku Palestina a yi ri na vaaki, ngopfu-ngopfu Vaarabu, kutani tiko rin'we a ri ri ni swilavo swimbirhi. [SME] Lawa i matimu yo vava lama ha kanetaniwaka; namarhela eka mhaka leti pfumeleriwaka hi vunyingi (Herzl, Basel 1897, Balfour 1917, British Mandate) u papalata ku va etlhelo ka un'wana. Kombisa ku kambela ka tihuvo: Balfour Declaration na yona yi tshembise ku nga onhi malungelo ya 'mintlawa leyi nga riki ya Vayuda leyi a yi ri kona'.
1948: ntshunxeko ni khombo
Xiendlakalo xin'we xa 1948 xi tsundzukiwa hi mintlawa yimbirhi hi tindlela to hambana.
Endzhaku ka Holocaust ni ku tlakuka ka tinyimpi, United Nations yi vhotile hi 1947 ku avanyisa Palestina ku va tiko ra Vayuda ni tiko ra Vaarabu. Hi 14 May 1948 varhangeri va Vayuda va tivise State of Israel. Nyimpi ni matiko ya Vaarabu ya makumbe yi landzele hi ku hatlisa.
Vaisrayele va tsundzuka 1948 tanihi War of Independence ya vona - ku fikelela tiko ra kaya leri hlayisekeke. Vapalestina va yi tsundzuka tanihi Nakba ('khombo'): va nga ri madzana ya 700 000 ya Vaarabu va Palestina va balekile kumbe va hlongoriwile naswona a va pfumeleriwanga ku vuya. Tiko rin'we, marixaka mambirhi, mitsundzuko yimbirhi leyi nga hlanganiki.
- Eka rixaka rin'we, 1948 a swi vula ku titirhela ni ku hanya.
- Eka rin'wana, a swi vula ku dyeleriwa ni vukhumbi.
- Ku rhwanyetana loku ku nga heriseriwangiki ka ha vumba Vuxa bya le Xikarhi namuntlha.
Speaker notes
Lexi i xitepe xo vava ngopfu eka deki; xi dyondzise tanihi dyondzo ya matlhelo ya ku vona ni ntsundzuko wa matimu. Kombisa mavito mambirhi ya 1948 hi ku landzelelana handle ko ma xiva; tirhisa ririmi ra 'ku tsundzukiwa tanihi'. [SME] Tinhlayo ni swivangelo swa ku baleka ka Vapalestina swi kanetaniwa ntiyiso hi vativi va matimu (ku baleka na ku hlongoriwa); kombisa nhlayo ya ~700,000 tanihi nkanelo naswona u xiya mburisano. Xikongomelo xa ku dyondzisa i ntwelavusiwana ni ku kambela tihuvo: xiendlakalo xin'we xa siku rin'we xi vanga mitsheketo yimbirhi ya rixaka. Rhamba mburisano wo rhula, wo xixima naswona veka milawu ya nkarhi ku sungula.
Vurhixaka bya Vaarabu: vun'we ni ku titirhela
Vurhixaka bya Vaarabu byi lave ku ntshunxa vanhu lava vulavulaka Xiarabu eku fumiweni hi vamatiko-mambe, naswona, eka van'wana, ku va hlanganisa ku va rixaka rin'we.
Loko Mfumo wa Ottoman wu wa endzhaku ka Nyimpi ya Misava yo Sungula, matiko ya Vaarabu ma avanyisiwile ma va vulawuri (mandates) bya Britain ni France. Vurhixaka bya Vaarabu byi vengile ku lawuriwa hi vamatiko-mambe ni mindzilekano leyi peteriweke hi Vayuropa, naswona byi ye byi ala ku aka ka Vazayoni ePalestina.
Ntlawa wu fikelele xitsundzuxo ehansi ka Gamal Abdel Nasser wa Egypt. Loko Nasser a kumela tiko Suez Canal hi 1956 naswona a langutana ni nhlaselo wa Britain, France na Israel, u ve muhluri emisaveni hinkwayo ya Vaarabu ni xikombiso xa mintlawa yo lwisana ni vukholoni eAfrika ni Asia hinkwayo.
- Byi ake ehenhla ka ririmi ra Xiarabu leri avelaniwaka, ndhavuko ni (eka vo tala) Vaislamu.
- Pan-Arabism a yi lorha hi ku hlanganisa Vaarabu hinkwavo, yi hlanganisa Egypt na Syria hi nkarhinyana hi 1958.
- Byi lwisane ngopfu ni vukholoni naswona byi tlhavelele minlwelo ya ku tilawula ya Afrika.
Speaker notes
Kombisa vurhixaka bya Vaarabu tanihi ntlawa wun'wana wo lwisana ni vukholoni, lowu hlanganisaka xiyimo xa Vuxa bya le Xikarhi ni Afrika (nhloko-mhaka ya CAPS yi katsa havambirhi). Nasser na Suez 1956 i xikombiso-nkulu: matimba lamatsongo yo langutana ni vafumi va khale va vukholoni swi hlamarise misava leyi tilawulaka, ku katsa na Afrika-Dzonga wa le hansi ka Sahara. Xiya ku pfilunganyeka eka vurhixaka bya Vaarabu exikarhi ka vun'we bya Vaarabu hinkwavo ni marixaka yo hambana, ni leswaku ku ala Vuzayoni a ku ri xin'wana xa swivangelo swa vun'we bya byona. Hlanganisa matimba yo lwisana ni vukholoni ni vurhixaka bya Vaafrika lebyi dyondziweke eku sunguleni.
Vurhixaka byimbirhi, tiko rin'we
Ku fana na Afrika-Dzonga, Vuxa bya le Xikarhi byi vone vurhixaka byimbirhi byi vekela xiaverhelo xin'we.
Speaker notes
Endla ndzavisiso wo fananisa lowu fanaka ni wa xitepe xa Afrika-Dzonga. Kutani u endla ku hlanganisa ka swiyimo swimbirhi ku va erivaleni: havambirhi Afrika-Dzonga na Palestina swi kombisa vurhixaka byimbirhi byi rhwanyetana hi misava yin'we, byi vanga nyimpi yo leha, yo vava. Vutisa swichudeni ku fananisa ku nga ri Vuzayoni na vurhixaka bya Vaarabu ntsena, kambe na vurhixaka bya Maburu na Vuzayoni (havambirhi mintlawa yitsongo yi lava vuhlayiseki ni ku fuma) ni vurhixaka bya Vaafrika na vurhixaka bya Vaarabu (havambirhi mintlawa ya ntshungu yo lwisana ni vukholoni). Ku fananisa ka matlhelo ya mune loku hi kona vutivi bya le henhla lebyi CAPS yi byi hakelaka.
Vurhixaka: matimba lama hlanganisaka ma tlhela ma avanyisa
Eka swiyimo hinkwaswo swa mune, vurhixaka byi nyike vanhu vutivi ni ntshunxeko - kutani byi peta mipfhuka leyi vangeke tinyimpi.
- 1897 First Zionist Congress, Basel
- 1912 SANNC (endzhaku ANC) yi simekiwa eAfrika-Dzonga
- 1917 Balfour Declaration hi 'tiko ra kaya' ra Vayuda
- 1918 Afrikaner Broederbond yi simekiwa
- 1944 ANC Youth League yi tiyisa vurhixaka bya Vaafrika
- 1948 National Party yi kuma matimba; State of Israel yi tiviswa / Nakba
- 1956 Nasser na Suez Crisis: xitsundzuxo xa vurhixaka bya Vaarabu
Speaker notes
Hlanganisa hi nkarhi lowu avelaniwaka leswaku swichudeni va vona mintlawa ya mune yi humelela hi nguva yin'we, yi kucetela yin'wana (ku lwisana ni vukholoni ku hangalase mianakanyo ehenhla ka mindzilekano). Humesela mbulavurisano wo hetelela: vurhixaka i matimba ya matlhelo mambirhi - byi tshikilerile ku ntshunxeka eka vukholoni ni apartheid, kambe laha marixaka mambirhi ma vekaka xiaverhelo xin'we byi vange ku dyeleriwa ni tinyimpi to leha. Xiya 1948 tanihi lembe ra nkoka leri humelaka eka swiyimo swimbirhi swo hambana hi nkarhi wun'we.
Nkambelo: ku fananisa vurhixaka
Tirhisa xikombiso xa swivutiso swa ntlhanu ni ku fananisa ku hlamula swivutiso leswi nga laha hansi.
Eka dyondzo leyi hi hlamusele vurhixaka, hi hambanise vurhixaka bya vuaki-tiko (civic) na bya ntumbuluko (ethnic), kutani hi fananise mintlawa ya mune: vurhixaka bya Maburu na bya Vaafrika eAfrika-Dzonga, na Vuzayoni na vurhixaka bya Vaarabu eVuxa bya le Xikarhi. Eka tindhawu leti timbirhi, vurhixaka byimbirhi byi vekile xiaverhelo xin'we, ku ni mbuyelo lowu fikaka ekule.
Q. Hlamusela ku hambana exikarhi ka vurhixaka bya vuaki-tiko na bya ntumbuluko, u tirhisa xikombiso XIN'WE xa Afrika-Dzonga ni XIN'WE xa Vuxa bya le Xikarhi. (6 marks)
Q. Fananisa masungulo ya vurhixaka bya Maburu ni vurhixaka bya Vaafrika. Kombela u vula ku fana kumbirhi ni ku hambana kumbirhi. (8 marks)
Q. 'Swiendlakalo swa 1948 swi vule ntshunxeko eka rixaka rin'we ni ku lahlekeriwa eka rin'wana.' U tirhisa xikombiso xa Afrika-Dzonga KUMBE xa Israel-Palestina, kanela ndlela leyi nkarhi wun'we wa matimu wu nga tsundzukiwaka ha yona hi tindlela to hambanahambana. (6 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso leswinharhu tanihi ntirho lowu tsariweke kumbe mburisano wa tlilasi lowu vekiweke kahle; ku aviwa ka timaki ku landzelela mifanelo ya CAPS ya ku tsala ko andziseka ni ku ya hi tihuvo. Xivutiso 3 xi kambela hi ku kongoma vuswikoti bya ku twisisa ntsundzuko lowu kanetaniwaka ni matlhelo ya ku vona, leswi nga xikongomelo xa nhloko-mhaka leyi. Tsundzuxa swichudeni ku phikizana hi vumbhoni ni ku yimela tlhelo rin'wana ni rin'wana hi ku ringana. [SME] Loko u nga se kambela tihlawulelo ta Israel/Palestina, tiyisisa leswaku nkongomiso wa ndzawulo hi ku dyondzisa nhloko-mhaka leyi kanetaniwaka wu landzeleriwile naswona ku ni tihuvo to hambana leti nyikiweke.
- Grade
- Grade 11
- Subject
- History
- CAPS topic
- Nationalisms: South Africa, the Middle East and Africa
- Resource type
- Presentation