U vhumbiwa ha apartheid (mvhambanyo ya vhathu nga muvhala) sa sisiteme, na miṅwaha ya mahumi mavhili ya khanedzo na tsikeledzo ye ya bva kha khetho ya 1948 u swika kha Mulandu wa Rivonia wa 1963-64.
Speaker notes
Thomani nga u vhea mbudziso ya musaukanyo ya yunithi: apartheid yo vha i si tshiṱalulo fhedzi, fhedzi yo vha i sisiteme ye ya vhumbiwa nga vhutali nga mulayo nga murahu ha 1948. Sumbedzani thewa tharu - u vhumbiwa ha sisiteme (milayo), khanedzo yayo, na tsikeledzo i tshi engedzea ya muvhuso - nahone ṱalutshedzani uri yunithi i guma nga Mulandu wa Rivonia, tshifhinga tshe muvhuso wa valela vharangaphanḓa vha muvhuya wa mbofholowo nahone wa vha kandeledza uri vha ye vhupfululi na fhasi ha mavu nga tshiphiri.
Apartheid a yo ngo bvelela hu si na tshithu - yo dzudzanya na u khwaṱhisa miṅwaha ya mahumi ya tshiṱalulo tshe tsha vha tshi hone.
Nga vho-1940s Afurika Tshipembe yo vha yo no vha na tshiṱalulo tsho dzikaho. Natives Land Act ya 1913 yo vheela vhathu vhatshena vha si vhanzhi hu ṱoḓaho 87% ya mavu, milayo ya phaseni (pass laws) yo langa u tshimbila ha vhanna vhaswu, nahone khethululo ya muvhala yo pimela vhashumi vhaswu kha mishumo i sa ṱoḓi vhutsila. Tshe tsha shanduka nga murahu ha 1948 ndi vhuhulu, vhuthihi na ndivho ya tshiṱalulo.
- Tshiṱalulo fhasi ha mivhuso ya kale tsho vha tsho anda fhedzi tsho vha tshi songo lingana nahone tshi songo fhelela.
- U ṱuwela miḓinini nga u ṱavhanya ha vhashumi vhaswu nga tshifhinga tsha nndwa zwo vhilaedzisa vhavhusi vhatshena.
- Nationalism ya Vhaafrikaner na 'mihumbulo ya lushaka' ya saintsi ya mazwifhi zwo ṋea apartheid pfunzo yayo (ideology).
Speaker notes
Ombedzelani muhumbulo wa CAPS wa u bvela phanḓa na tshanduko. Vhagudiswa vha fanela u kona u sumbedza uri apartheid yo fhaṱa kha tshiṱalulo tsha kale NAHONE uri 1948 yo swaya u fhambana ha ndeme - pulane yo fhelelaho ya u vhumba tshitshavha tshoṱhe nga muvhala. Sedzani kha thero ya Gireidi 11 'Mihumbulo ya lushaka minwahani ya vhu-19 na vhu-20' u ṱalutshedza uri pfunzo ya apartheid yo bva ngafhi.
National Party yo wana maanḓa nga fulufhedziso ḽo tou vhonalaho ḽa apartheid.
National Party (NP) fhasi ha D.F. Malan, i tshi shumisana na Afrikaner Party, yo kunda United Party ya Jan Smuts. Pulane yayo ya khetho ya 1948 (Sauer Report) yo humbela u fhandekanywa ho fhelelaho ha vhathu nga muvhala. Zwa ndeme, NP yo wana vhunzhi ha zwidulo ngeno i tshi wana mavhouthu manzhi a fhasi kha United Party, ngauri zwiṱiriki zwa mahayani zwo vha zwo ṋewa ndeme khulwane.
- Ndi vhavhouthi vhatshena fhedzi vhe vha vha vha tshi kona u dzhenelela; vhunzhi ha vhaswu vho vha vha si na vhouthu.
- 'Apartheid' (ipfi ḽa Tshiafrikansi ḽi ambaho 'u fhambana') ḽa vha mbekanyamaano ya muvhuso.
- NP yo ita uri pfunzo yayo i shanduke ya vha luvhotho lwa milayo u bva nga 1949 u ya phanḓa.
Speaker notes
Iyi ndi tshiitea tsha ndeme tsha yunithi. Kokodzani thaidzo ya vhukoni ha mulayo ya musaukanyo: muvhuso we wa fhaṱa sisiteme i hanaho pfanelo dza vhunzhi wone wa ḓa maanḓani nga vhuṱuku ha mavhouthu a vhatshena, kha khetho ye vhunzhi ha Vhaafurika Tshipembe vha si kone u dzhenela khayo. Vhukalanḓila vhukati ha maanḓa e wa amba nao na thendelo ya vhukuma vhu bva nga tshifhinga tsha apartheid tshoṱhe.
Vhaḓivhazwakale vha fhambanya 'apartheid ṱhukhu' (tshiṱalulo tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) na 'apartheid khulwane' (u fhandekanywa ha shango nga mavu a homelands).
Vhea sialani
Vhea muthu muṅwe na muṅwe kha tshigwada tsha muvhala nga mulayo sa mutheo wa milayo miṅwe yoṱhe.
Fhandekanya
Fhandekanyani vhudzulo, mbingano, pfunzo, zwishumiswa na, mafheleloni, vhudzulapo nga muvhala.
Langa
Fhumudzani, thivhelani, valani na u sumba muṅwe na muṅwe we a hanedza sisiteme.
Speaker notes
Ṋeani vhagudiswa mudededzo uyu wa maiti mararu (vhea sialani - fhandekanya - langa) uri milayo minzhi i teaho i pfeswe sa zwipiḓa zwa pulane nthihi ntsini na muṱoli wa u guda nga nṱha. Ḓivhadzani phambano ya apartheid ṱhukhu/khulwane zwino; ni ḓo humela kha apartheid khulwane kha thero ya Bantustans. Humbelani vhagudiswa uri vha vhee mulayo muṅwe na muṅwe u teaho kha muṅwe wa mishumo miraru.
Vhukati ha 1949 na 1950 muvhuso wo fhaṱa marambo a mulayo a apartheid.
- Prohibition of Mixed Marriages Act, No. 55 of 1949 - yo thivhela mbingano vhukati ha mivhala.
- Immorality Amendment Act, No. 21 of 1950 - yo vhea vhupambano ha vhudzekani vhukati ha mivhala sa tshivhi.
- Population Registration Act, No. 30 of 1950 - yo vhea muthu muṅwe na muṅwe sa Mutshena, Muvhala kana Muswu (Muindia/Muasia yo engedzwa sa tshigwada tsho fhambanaho), yo vha khii khulwane ya milayo miṅwe yoṱhe.
- Group Areas Act, No. 41 of 1950 - yo fhandekanya miḓi nga zwiṱiriki zwa mivhala, ya ita uri hu vhe na u pfululwa ha vhathu vhanzhi nga maanḓa u fana na Sophiatown na District Six.
Speaker notes
Kha vuvha ḽa FET, fhirani u vhidza milayo fhedzi ni ṱalutshedze nḓila ye ya ṱanganela ngayo. U vhewa sialani (Act 30) zwo tea u ranga phanḓa ngauri zwo phetha uri mulayo muṅwe na muṅwe u shuma kha nnyi. Ṱhogomelani nḓila ye muvhuso wa dzhena ngayo vhutshiloni ha muṱa - Acts 55 na 21 dzo langa mbingano na vhudzekani - na u tholiwa ha thundu nga Group Areas. [SME] Khwaṱhisedzani nomboro dza Acts na miṅwaha kha thero ya SAHO ya apartheid-legislation phanḓa ha u itwa; miṅwaha ya 1949-1950 yo ḓivhiwa zwavhuḓi fhedzi nomboro dzi ṱoḓa u lingululwa.
Milayo miṅwe yo swikelela vhupo ha vhathu, u tshimbila na muhumbulo wa vhana.
- Reservation of Separate Amenities Act, No. 49 of 1953 - yo fhandekanya zwishumiswa zwa vhathu vhoṱhe nahone ya tendela uri zwi vhe zwo fhambanaho zwa vhukuma ('zwo fhambana fhedzi zwi songo lingana').
- Natives (Abolition of Passes and Co-ordination of Documents) Act, 1952 - hu sa londwi dzina ḽaḽo, yo khwaṱhisa na u anḓadza sisiteme ya phaseni (ya 'bugu ya u sedzuluswa').
- Bantu Education Act, No. 47 of 1953 - yo dzhia pfunzo ya vhaswu kha kereke nahone, nga maipfi a Verwoerd muṋe, yo lwela u lugisela vhana vhaswu kha mushumo fhedzi.
There is no place for [the African] in the European community above the level of certain forms of labour. H.F. Verwoerd, Minister of Native Affairs, on Bantu Education, 1953
Speaker notes
Ḽiga ḽa Verwoerd ḽi bvisela khagala ndivho nahone ndi tshiko tsho khwaṱhaho tsha musaukanyo - vhudzisani vhagudiswa uri ḽi sumbedza mini nga ha ndivho ya pfunzo ya apartheid. Kokani mutalo u ya phanḓa: mbiti nga Bantu Education yo funza Nyaluwo ya Soweto ya 1976, ye vhagudiswa vha ḓo i wana kha thero i tevhelaho ya Gireidi 12. [SME] Ḽiga ḽa Verwoerd ḽo ambiwa lwo ṱanḓavhukaho fhedzi kanzhi ḽi shandulwa; khwaṱhisedzani maipfi na tshiredzo phanḓa ha u itwa.
Muvhuso wo lingedza u dovha wa ṱalusa Vhaafurika Tshipembe vhaswu sa vhadzulapo vha 'homelands' dzo fhambanaho nṱhani ha Afurika Tshipembe.
Apartheid khulwane yo lwela u fhandekanya shango nga mavu. Bantu Authorities Act, No. 68 of 1951 yo vhea vhavhusi vha tshaka kha reserves, nahone Promotion of Bantu Self-Government Act, No. 46 of 1959 - yo shudaho nga Verwoerd - yo kuvhanganya Vhaafurika kha 'zwigwada zwa lushaka' zwo fhambanaho zwe zwa vha zwi tshi ḓo tou vha zwi tshi ḓivhusa sa homelands.
- Ndivho ya tshifhinga tshilapfu yo vha i u dzivhisa Vhaafurika vhudzulapo ha Afurika Tshipembe nthihi.
- Homelands dzo vha na tshipiḓa tshiṱuku tsha mavu nahone dzo vha dzi si na maanḓa a ikonomi.
- Mahosi o rengiselwa, zwa fhandekanya zwitshavha na u thivhela khanedzo.
Speaker notes
Iyi ndi thero i konḓaho vhukuma kha musaukanyo - itani vhungoho ha uri vhagudiswa vha pfesese uri apartheid khulwane yo vha i nga ha vhudzulapo, hu si fhedzi hune vhathu vha dzula hone. Nga u vhea Vhaafurika kha homelands, muvhuso wo lwela u vha thubula pfanelo dzoṱhe dza politiki kha 87% ya Afurika Tshipembe ye ya vheelwa vhatshena. Hezwi zwi vha mutheo wa Bantustans dzo 'ḓivhusaho' dza vho-1970s. [SME] Zwibalo zwa u fhandekanya mavu 87%/13% ndi zwa ndowelo fhedzi khwaṱhisedzani maambele.
Nga nnḓani ha u fhandekanya, muvhuso wo fhaṱa tshishumiswa tsha mulayo tsha u pwashekanya khanedzo.
Suppression of Communism Act, No. 44 of 1950 yo ṱalusa 'communism' nga u ṱanḓavhuwa lune ya kona u shumiswa kha muhaneli muṅwe na muṅwe - u thivhela vhathu, u pimela u tshimbila havho na u vha fhumudza hu si na khaṱhulo. Kha mathomo a vho-1960s hezwi zwo khwaṱhiswa nga Sabotage Act (General Law Amendment Act, 1962) na milayo ya u thivhelwa hu si na khaṱhulo (khethekanyo ya u thivhelwa ya maḓuvha a 90 ya 1963).
- 'U thivhelwa' na 'u vhewa mutevheni' zwo fhumudza vharangaphanḓa hu si na khaṱhulo.
- Ṱhalutshedzo dzo ṱaṱamaho dzo tendela muvhuso u lwa na vha yuniyoni, vha vhulenda na vha kereke.
- U thivhelwa hu si na khaṱhulo zwo bvisela vha khanedzo tsireledzo ya mutheo ya mulayo.
Speaker notes
Vheani hezwi kha muhumbulo wa vhuvhusi ha mulayo: milayo ya tsireledzo ya apartheid yo ṱarafa vhathu hu si na khaṱhulo yo lulamaho nahone ya ita ṱhalutshedzo dzo ṱaṱamaho, dzo anḓaho mutheo wa u sumba. Milayo ya 1962 na 1963 i murahu zwiṱuku kha milayo ya mutheo fhedzi i tea hafha ngauri i sumbedza muvhuso u tshi engedza zwishumiswa zwayo zwa mulayo musi khanedzo i tshi hula - zwi lugisela nḓila ya Rivonia. [SME] Khwaṱhisedzani uri khethekanyo ya 'maḓuvha a 90' ndi ya 1963 (General Law Amendment Act) phanḓa ha u itwa.
Vho-1950s vho vhona khanedzo khulwane yo dzudzanywaho, ya mivhala minzhi, i si na khakhathi ye ya vhonwa Afurika Tshipembe.
Defiance Campaign ya 1952, yo rangwaho phanḓa nga ANC na South African Indian Congress, yo ṱuṱuwedza vhaḓinḓi vha zwigidi u pfuka milayo ya apartheid nga khole na u ṱoḓa u farwa. Nga 1955 Congress of the People ngei Kliptown yo dzhia Freedom Charter, ye mutaladzi wayo wa u thoma wa amba uri 'South Africa belongs to all who live in it, black and white.'
- Defiance Campaign yo ita uri vhurafho ha ANC vhu hule nga u ṱavhanya.
- Congress Alliance yo ṱanganya ANC na vhademokrasi vha Maindia, vha Mivhala na vhatshena.
- Freedom Charter nga murahu yo vhumba maitele a Ndayotewa ya Afurika Tshipembe ya 1996.
Speaker notes
Thero iyi i pfumuvhanya khanedzo ye kharikhuḽamu ya Gireidi 9 ya i ṱalutshedza nga vhuḓalo; kha Gireidi 11, sedzani kha tshiga na ndeme nṱhani ha tshiṱori. Ombedzelani u nangwa ha khanedzo ya vhunzhi i si na khakhathi na tsumbo ya Congress Alliance ya u shumisana ha mivhala minzhi. Ṱhogomelani phambano ye vhagudiswa vha fanela u i kokela: muvhuya u ṋeaho tshifanyiso tshi ṱanganyisaho vs muvhuso u ṋeaho u fhandekanya nga mulayo.
Muvhuso wo fhindula khanedzo nga u sumba nahone, ngei Sharpeville, nga maanḓa a vhulaho.
Nga December 1956 muvhuso wo fara vhaḓinḓi vha 156 wa vha sumba nga vhupanduki ha nṱha, wo shumisa Freedom Charter sa vhuṱolo ha luvhi lwo lwaho lu songo vhonalaho; Treason Trial yo lapfa u swika 1961, musi vha sumbiwaho vhoṱhe vha tshi lekanywa. Ndi hone nga 21 March 1960 vhapholisa vha bvisa mbholoni kha luṱandululo lu haneaho pass ngei Sharpeville, vha vhulaha vhathu vha 69, vhanzhi vho pfuvhelwa murahu.
- Luṱandululo lwa Sharpeville lwo vhidzwa nga Pan Africanist Congress (PAC) fhasi ha Robert Sobukwe.
- Muvhuso wo ḓivhadza Vhuimo ha Tshifhinga tshi Konḓaho nahone wa thivhela ANC na PAC nga April 1960.
- Sharpeville yo shandula mihumbulo ya shango u lwa na apartheid nga maanḓa.
Speaker notes
Zwiitea zwivhili, muhumbulo muthihi: u shanduka ha muvhuso u bva kha u vhengedza nga mulayo u ya kha khakhathi yo vhonalaho. Sumbani u sanda ha Treason Trial - miṅwaha ya u sumba i felaho nga u lekanywa hoṱhe, zwi bvisela khagala uri mulandu wa muvhuso wo vha wa politiki. Ndi hone Sharpeville i swayaho tshanduko: u thivhelwa ha ANC na PAC zwo vala politiki ya mulayo i si na khakhathi nahone zwa sudzulusela mivhuya fhasi nga tshiphiri. [SME] Tshivhalo tsha vhafu vha Sharpeville tsha 69 ndi tshivhalo tsha ndowelo; khwaṱhisedzani phanḓa ha u itwa.
Musi luṱandululo lwa mulalo lwo thivhelwa, mivhuya ya mbofholowo yo dzhia zwiṱhu.
Nga murahu ha u thivhelwa ha 1960, ANC na vhathihi vhayo vho phetha uri khanedzo i si na khakhathi yoṱhe i nga si tsha shuma u lwa na muvhuso u tenda u pfululula na u valela. Nga 1961 vho vhumba Umkhonto we Sizwe (MK, 'Pfumo ḽa Lushaka'), we wa ranga luṱandululo lwa sabotage nga 16 December 1961, u lwa na zwifhaṱwa ngeno u tshi lingedza u iledza u lozwiwa ha vhathu. PAC yo vhumba phapha yayo ya zwiṱhu, Poqo.
- MK yo thoma ya nanga sabotage nṱhani ha nndwa ya guerrilla u fhungudza vha vhaho khombo.
- Phetho iyi yo swaya tshanduko ya ndeme nga murahu ha miṅwaha ya mahumi ya luṱandululo lu si na khakhathi.
- Tshiito itshi tsho ṋea muvhuso tshiitisi tsha milayo yayo ya tsireledzo yo konḓesaho vhukuma.
Speaker notes
Hetshi ndi tshiga tshi netaho tshine tsha ṱoḓa u linganyiselwa. Ṱalutshedzani muhumbulo wa muvhuya - u valwa ha nḓila dzoṱhe dza mulayo nga murahu ha 1960 - hu si na u hulisa kana u sasaladza khakhathi. Ṱhogomelani mbekanyamaano yo bvisiwaho ya MK ya sabotage ye ya lwa na thundu nṱhani ha vhathu kha tshifhinga itshi. Phetho iyi i isa ngeno nga khole kha Rivonia: ndi vharangaphanḓa vha MK vha nga tshiphiri vhe muvhuso wa vha fara nga u tevhela. [SME] Khwaṱhisedzani ḓuvha ḽa u thomiwa ḽa 16 December 1961.
U dzhena ha vhapholisa kha Bulasi ḽa Liliesleaf zwo isa kha mulandu we wa valela vharangaphanḓa vha muvhuya wa mbofholowo.
Nga 11 July 1963 vhapholisa vho dzhena kha Bulasi ḽa Liliesleaf ngei Rivonia, tsini na Johannesburg, huṱa hu si na u ḓivhiwa ha vhurangaphanḓa ha nṱha ha MK, vha thuba maṅwalo na u fara vhunzhi ha vharangaphanḓa. Kha mulandu we wa tevhela (October 1963 - June 1964), vhe vha sumbiwa vho sumbiwa nga sabotage. Nga 12 June 1964 vhanna vha malo - vha katelaho Nelson Mandela, Walter Sisulu na Govan Mbeki - vho gwevhiwa khotho ya vhutshilo hoṱhe nṱhani ha lufu.
I have cherished the ideal of a democratic and free society... It is an ideal for which I am prepared to die. Nelson Mandela, statement from the dock, Rivonia Trial, 20 April 1964
Speaker notes
Muambo wa Mandela u bva khothoni ndi tshiko tshihulwane tsha musaukanyo wa FET - haseledzani nḓila ye a shandula ngayo mulandu we wa vha u sasaladza muvhuya wa vha tshiimo tsha u ṱanḓavhudza mbilaelo yawo. Khotho dza vhutshilo hoṱhe (nṱhani ha u vhulahwa) dzo sumbedza vhungoho ha mulayo na mutsiko wa dzitshaka. Ombedzelani mvelelo ya yunithi: nga 1964 vhurangaphanḓa ha nga ngomu ho vha ho valelwa kana ho pfululwa, nahone luṱandululo lwo dzhena vuvha ḽalo ḽilapfu ḽa nga tshiphiri na ḽa dzitshaka. [SME] Khwaṱhisedzani mutevhe woṱhe wa vhanna vha malo vho gwevhiwaho nahone ni khwaṱhisedze ḓuvha ḽa u gwevhiwa ḽa 12 June 1964 na ḓuvha ḽa muambo ḽa 20 April 1964 phanḓa ha u itwa.
- 1948 National Party i wana maanḓa; apartheid ya vha mbekanyamaano ya muvhuso
- 1950 Population Registration, Group Areas na Suppression of Communism Acts
- 1952 Defiance Campaign
- 1953 Bantu Education na Separate Amenities Acts
- 1955 Freedom Charter yo dzhiwa ngei Kliptown
- 1956 U fariwa ha Treason Trial hu thoma
- 1960 U vhulawa ha Sharpeville; ANC na PAC dza thivhelwa
- 1961 MK i ranga khakhathi ya zwiṱhu
- 1964 Mulandu wa Rivonia: khotho dza vhutshilo hoṱhe
Speaker notes
Shumisani hezwi u ṱanganyisa thewa mbili dzo ṱanganaho dza yunithi phanḓa ha ndingo. Humbelani vhagudiswa u kokela nḓila ye khanedzo iṅwe na iṅwe ya ita uri muvhuso u fhindule nga vhukali, na nḓila ye tsikeledzo ya muvhuso ya dovha ya vhumba khanedzo - nga maanḓa u thivhelwa ha 1960 ho isaho kha u shandukela zwiṱhu ha 1961. Luvhotho ulu lwa tshiitisi na mvelelo ndi zwone zwine mbudziso dza CAPS dza u ṅwala dzo ṱanḓavhuwaho dza lambedza.
Nga 1964 apartheid yo vha yo dzika tshoṱhe kha mulayo nahone vhahaneli vhayo vhahulwane vho valelwa kana vho pfululwa - fhedzi zwiitele zwa Freedom Charter zwo tshila.
Nga fhasi ha miṅwaha ya fumbili National Party yo vhumba sisiteme yo fhelelaho ya vhulanga ha muvhala nga mulayo, ya fhindula khanedzo i tshi hula nga tsikeledzo i tshi engedzea, nahone nga Mulandu wa Rivonia yo vha yo sudzulusela muvhuya wa mbofholowo nga tshiphiri na kha maṅwe mashango. Luṱandululo lwo thivhelwa, hu si u kundwa - tshifanyiso tsho vhewaho vho-1950s tsha ḓo vhumba Afurika Tshipembe ya demokrasi miṅwahani ya mahumi maṋa nga murahu.
Q. Ṱalutshedzani nḓila ye Population Registration Act ya 1950 ya vhumba ngayo mutheo wa milayo miṅwe ya apartheid. (6 marks)
Q. Fhambanyani vhukati ha apartheid 'ṱhukhu' na 'khulwane', ni tshi shumisa mulayo muthihi sa tsumbo ya muṅwe na muṅwe. (8 marks)
Q. Ni tendelana lungafhani na uri u thivhelwa ha 1960 ho ita uri u shandukela kha khakhathi ya zwiṱhu hu sa iledzee? Tikedzani phindulo yaṋu nga vhuṱolo. (10 marks)
Speaker notes
Valani luvhotho vhukati ha thewa dza yunithi: milayo, khanedzo na tsikeledzo zwo ṱangana kha Rivonia. Shumisani mbudziso tharu sa ndingo yo ṅwaliwaho - u gaviwa ha marata hu engedzea u bva kha u humbula tshiko (6) u ya kha phambano ya muhumbulo (8) u swika kha mbudziso ya luambo lwa vuvha ḽa FET (10) i ṱoḓaho luvhotho lwa luambo na vhuṱolo. Kumbululani vhagudiswa uri hezwi zwi lugisela thero ya Gireidi 12 nga ha khanedzo ya vhathu vho-1970s-1980s na u ḓa ha demokrasi.
- Grade
- Grade 11
- Subject
- History
- CAPS topic
- Apartheid South Africa 1940s-1960s
- Resource type
- Presentation