Ku vumbiwa ka apartheid tanihi sisiteme, na malembe ya 20 ya ku kaneta na ku tshikilela lawa ya sukeke eka nhlawulo wa 1948 ku fika eka Nkumbo wa Rivonia (Rivonia Trial) wa 1963-64.
Speaker notes
Sungula hi ku veka xivutiso xo xopaxopa xa dyondzo: apartheid a hi ntsena ku hlawula hi mbala kambe a ku ri sisiteme leyi vumbiweke hi vomu hi ku tirhisa nawu endzhaku ka 1948. Kombisa mintlhontlho minharhu - ku vumbiwa ka sisiteme (milawu), ku kaneta ka yona, na ku tshikilela loku andzaka ka mfumo - naswona hlamusela leswaku dyondzo yi hetelela hi Nkumbo wa Rivonia, nkarhi lowu mfumo wu pfaleke varhangeri va ntshikelelo wa ntshunxeko ekhotsweni ivi wu va rhurhisela evukwerhini na le hansi ka misava.
Apartheid a yi humelelanga yi huma kwihi - yi endle ku hambanisa loku a ku ri kona hi malembe yo tala ku va sisiteme naswona yi ku tiyisa.
Hi va-1940 Afrika-Dzonga a se yi hambanisiwile swinene. Natives Land Act ya 1913 yi hlawulerite kwalomu ka 87% wa misava wu va wa vasweti lava a va ri vanyingi lavatsongo (minority), milawu ya tipasi (pass laws) yi lawula ku famba ka vavanuna vantima, naswona nawu wa mbala (colour bar) wu pimanyeta vatirhi vantima eka mitirho leyi nga lavaki vutshila. Leswi cinceke endzhaku ka 1948 a ku ri vukulu, ku hlangana na xikongomelo xa ku hambanisa.
- Ku hambanisa ehansi ka mimfumo yo sungula a ku ri ko andza kambe a ku nga ringani naswona a ku nga heli.
- Ku rhurhela emadorobeni hi xihatla ka vatirhi vantima hi nkarhi wa nyimpi ku chavise valawuri va vasweti.
- Vunthava-tiko bya Maburu (Afrikaner nationalism) na 'miehleketo ya rixaka' ya vumbamba-sayense yi nyike apartheid mianakanyo ya yona (ideology).
Speaker notes
Kandziyisa mianakanyo ya CAPS ya ku ya emahlweni na ku cinca. Swichudeni swi fanele swi kota ku kanela leswaku apartheid yi akiwile ehenhla ka ku hambanisa ka khale KAMBE na leswaku 1948 wu ve xikombiso xa ku hambana ko helela - pulani yo hetiseka yo vumba vaaki hinkwavo hi rixaka. Hlanganisa na dyondzo ya Girhedi ya 11 leyi nge 'Ideas of race in the late 19th and 20th centuries' ku hlamusela laha mianakanyo ya apartheid yi humaka kona.
National Party yi kumile vulawuri hi xitshembiso xo hlamuseleka xa apartheid.
National Party (NP) ehansi ka D.F. Malan, hi ntwanano na Afrikaner Party, yi hlule United Party ya Jan Smuts. Pulani ya yona ya nhlawulo wa 1948 (Sauer Report) yi lave ku hambanisa hi rixaka ko helela. Xa nkoka, NP yi kume vunyingi bya switulu (seats) kasi yi kume tivhoti totsongo ku tlula United Party, hikuva swifundzha swa le makaya a swi nyikiwa ntikelo lowukulu.
- I vavhoti va vasweti ntsena lava a va nga hlanganyela; vunyingi bya vantima a byi na vhoti.
- 'Apartheid' (hi Xiafrikanse swi vula 'ku hambana') yi ve pholisi ya ximfumo.
- NP a yi ta hundzula mianakanyo ya yona yi va nxaxamelo wa milawu ku sukela hi 1949 ku ya emahlweni.
Speaker notes
Lowu i xiendlakalo xa nkoka swinene xa dyondzo. Humesa xiphiqo xa vukoka bya nawu leswaku swi xopaxopiwa: mfumo lowu akeke sisiteme leyi alaka timfanelo eka vunyingi wu kume vulawuri hi vhoti ra vasweti va nhlayo yitsongo, eka nhlawulo lowu vunyingi bya vaaki va Afrika-Dzonga va nga swi kotangiki ku nghenela. Girhipi rero exikarhi ka vulawuri lebyi vuriwaka na ku pfumela ka ntiyiso ri famba hi nkarhi hinkwawo wa apartheid.
Vativi va matimu va hambanisa apartheid ya 'xitsongo' (petty - ku hambanisa ka siku na siku) na apartheid ya 'xikulu' (grand - ku hambanisa hi tindhawu ku va tihomeland).
Ku Hlela hi Rixaka
Veka munhu un'wana ni un'wana eka ntlawa wa rixaka hi nawu tanihi masungulo ya milawu hinkwayo yin'wana.
Ku Hambanisa
Avanyisa vutshamo, vukati, dyondzo, tintirho ta vaaki na, eku heteleleni, vuaki-tiko (citizenship) hi rixaka.
Ku Lawula
Miyeta, yirisa, khoma na ku teka enkumbeni un'wana ni un'wana loyi a kanetaka sisiteme.
Speaker notes
Nyika swichudeni rimba leri ra swiendlo swinharhu (ku hlela - ku hambanisa - ku lawula) leswaku milawu (Acts) yo tala leyi landzelaka yi twisisiwa tanihi swiphemu swa pulani yin'we ku nga ri nxaxamelo wo tsundzuka hi nhloko ntsena. Nghenisa ku hambana ka apartheid ya xitsongo na ya xikulu sweswi; u ta vuya eka apartheid ya xikulu eka sulayidi ya tiBantustan. Kombela swichudeni ku hlela nawu wun'wana ni wun'wana lowu landzelaka eka wun'wana wa mintirho leyinharhu.
Exikarhi ka 1949 na 1950 mfumo wu ake marhambu ya nawu ya apartheid.
- Prohibition of Mixed Marriages Act, No. 55 of 1949 - yi yirise vukati exikarhi ka marixaka.
- Immorality Amendment Act, No. 21 of 1950 - yi endle vuxaka bya masangu exikarhi ka marixaka byi va vugevenga.
- Population Registration Act, No. 30 of 1950 - yi hlele munhu un'wana ni un'wana tanihi Musweti, Muxineta (Coloured) kumbe Native (Muindiya/Muasia yi engeteriwile tanihi ntlawa wo hambana), xilotlelo-nkulu xa milawu hinkwayo yin'wana.
- Group Areas Act, No. 41 of 1950 - yi avanyise madorobo ku va tindhawu ta marixaka, yi pfumelela ku susiwa ka vanhu hi vunyingi hi vusika-nghozi ku fana na Sophiatown na District Six.
Speaker notes
Eka xiyenge xa FET, susumeta ku tlula ku vula mavito ya milawu (Acts) u fikela eku hlamuseleni ka ndlela leyi yi hlanganeke ha yona. Ku hlela hi rixaka (Act 30) a ku fanele ku rhanga hikuva ku bohe leswaku nawu wun'wana ni wun'wana wu tirha eka mani. Xiya ndlela leyi mfumo wu fikeke swinene evuton'wini bya munhu - Act 55 na 21 a ti lawula vukati na masangu - na ku tekeriwa ka swilo swa xiviri hi Group Areas. [SME] Tiyisisa tinomboro ta milawu na malembe u ya languta eka xihloko xa SAHO xa apartheid-legislation u nga si kandziyisa; malembe ya 1949-1950 ma tiyisisiwile kambe tinomboro ti fanele ku languteka.
Milawu leyin'wana yi fike eka tindhawu ta vanhu hinkwavo, ku famba-famba na miehleketo ya vana.
- Reservation of Separate Amenities Act, No. 49 of 1953 - yi hambanise tintirho ta vanhu hinkwavo naswona yi pfumelela leswaku ti nga ringani erivaleni ('ku hambana kambe ku nga ringani').
- Natives (Abolition of Passes and Co-ordination of Documents) Act, 1952 - ku nga khathariseki vito ra yona, yi tiyise naswona yi andzise sisiteme ya tipasi (buku ya 'reference').
- Bantu Education Act, No. 47 of 1953 - yi teke dyondzo ya vantima eka tikereke naswona, hi marito ya Verwoerd hi yexe, yi kongomise ku lunghiselela vana va vantima ntsena eka ntirho wa mavoko.
A ku na ndhawu ya [Muafrika] eka vaaki va Vulungu ehenhla ka mpimo wa tinxaka to karhi ta ntirho wa mavoko. H.F. Verwoerd, Minister of Native Affairs (Holobye wa Timhaka ta Vantima), hi Bantu Education, 1953
Speaker notes
Marito ya Verwoerd ma veka xikongomelo erivaleni naswona i xihlovo lexi tiyeke xo xopaxopa - vutisa swichudeni leswaku swi paluxa yini hi xikongomelo xa dyondzo ya apartheid. Aka laini yo leha yo ya emahlweni: ku hlundzuka hi Bantu Education ku hlohlotele Ku Pfukela ka Soweto ka 1976, loku swichudeni swi ta swi hlangana na kona eka dyondzo ya Girhedi ya 12 leyi landzelaka. [SME] Marito ya Verwoerd ma tshaha hi vunyingi kambe hakanyingi ma hundzuluxiwa; tiyisisa marito lama kongomeke na vuxokoxoko byo tshaha u nga si kandziyisa.
Mfumo wu ringete ku hundzula vantima va Afrika-Dzonga va va vaaki va 'tihomeland' to hambana ku nga ri va Afrika-Dzonga.
Apartheid ya xikulu (grand apartheid) yi kongomise ku avanyisa tiko hi tindhawu. Bantu Authorities Act, No. 68 of 1951 yi vekile valawuri va tinyimba etindhawini leti vekeriweke (reserves), naswona Promotion of Bantu Self-Government Act, No. 46 of 1959 - leyi rhwariweke hi Verwoerd - yi hlanganise Vaafrika ku va 'national units' to hambana hi rixaka leti a ti ta va tihomeland leti tilawulaka.
- Xikongomelo xa nkarhi wo leha a ku ri ku alela Vaafrika vuaki-tiko bya Afrika-Dzonga leyi hlanganeke.
- Tihomeland a ti khome xiphemu xitsongo xa misava naswona a ti nga ri na matimba ya ikhonomi yo tshama hi wona.
- Tihosi ti hlengeletiwile eka mfumo, ku avanyisa vaaki na ku tsongahata ku kaneta.
Speaker notes
Leyi i sulayidi leyi tikaka swinene ku xopaxopa - tiyisisa leswaku swichudeni swi twisisa leswaku apartheid ya xikulu a yi ri hi ta vuaki-tiko (citizenship), ku nga ri ntsena laha vanhu a va tshama kona. Hi ku veka Vaafrika etihomeland, mfumo wu kongomise ku va tsona xiavelo xihi na xihi xa timfanelo ta tipolitiki eka 87% wa Afrika-Dzonga lowu vekeriweke vasweti. Leswi swi va masungulo ya tiBantustan to 'tilawula' (independent) ta va-1970. [SME] Tinhlayo ta ku aviwa ka misava ta 87%/13% i ta ntolovelo kambe tiyisisa ndlela yo vula.
Ku tlhandlekela ku hambanisa, mfumo wu ake michini ya nawu yo pfotlosa ku kaneta.
Suppression of Communism Act, No. 44 of 1950 yi hlamusele 'communism' hi ndlela yo anama swinene lerova a yi nga tirhisiwa eka mukaneti hi wihi na wihi - yi yirisa vanhu, yi sivela ku famba-famba ka vona na ku va miyeta handle ka nkumbo. Hi masungulo ya va-1960 leswi swi tiyisiwe hi Sabotage Act (General Law Amendment Act, 1962) na milawu ya ku khomiwa handle ka nkumbo (xivandla xa ku khoma masiku ya 90 xa 1963).
- 'Ku yirisa' (banning) na 'ku tsariwa enxaxamelweni' (listing) swi miyete varhangeri handle ka ku yingiseriwa ekhoto.
- Tinhlamuselo leti nga twisisekiki ti pfumelela mfumo ku kongomisa vayunioni, ma-liberal na varhangeri va kereke.
- Ku khomiwa handle ka nkumbo ku susa nsirhelelo wa nkoka wa nawu eka valweri va timfanelo (activists).
Speaker notes
Veka leswi hi ndlela ya vulawuri bya nawu: milawu ya vuhlayiseki ya apartheid a yi xupula vanhu handle ka nkumbo wo lulama naswona yi endle tinhlamuselo to anama leti nga twisisekiki ti va masungulo ya ku chuchisa. Milawu ya 1962 na 1963 yi te endzhaku katsongo ka milawu ya masungulo kambe yi fanele ku va laha hikuva yi kombisa mfumo wu ndlandlamuxa matlhari ya wona ya nawu tanihi laha ku kaneta ku andzaka - swi lunghiselela Rivonia. [SME] Tiyisisa leswaku xivandla xa 'masiku ya 90' xi ni malembe ya 1963 (General Law Amendment Act) u nga si kandziyisa.
Va-1950 va vone ku kaneta lokukulu swinene loku hleriweke, ka marixaka yo tala, ka ku nga vi na madzolonga, loku nga se tshama ku voniwa eAfrika-Dzonga.
Defiance Campaign ya 1952, leyi rhangeriweke hi ANC na South African Indian Congress, yi hlengelete magidi ya vatirhela-mahala ku tlula milawu ya apartheid hi vomu no lava ku khomiwa. Hi 1955 Congress of the People eKliptown yi amukele Freedom Charter, leyi rito ra yona ro sungula ri vuleke leswaku 'Afrika-Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka yona, vantima na vasweti.'
- Defiance Campaign yi tise ku tlakuka lokukulu ka vayimeri va ANC.
- Congress Alliance yi hlanganise ANC na ma-democrat ya Maindiya, Maxineta (Coloured) na vasweti.
- Freedom Charter endzhaku yi vumbe mikhuva ya Vumbiwa (Constitution) bya Afrika-Dzonga bya 1996.
Speaker notes
Sulayidi leyi yi khoma hi ku komisa ku kaneta loku dyondzo ya Girhedi ya 9 yi ku hlamuselaka hi vuenti; eka Girhedi ya 11, kongomisa eka qhinga na nkoka ku nga ri eka mhaka. Kandziyisa ku hlawula goza ra vanyingi ra ku nga vi na madzolonga na xikombiso xa Congress Alliance xa ntirhisano wa marixaka yo tala. Xiya ku hambana loku swichudeni swi faneleke ku ku kombisa: nhlengeletano leyi nyikaka vono lebyi katsaka hinkwavo ku hambana na mfumo lowu nyikaka ku hlongoriwa hi nawu.
Mfumo wu hlamule ku kaneta hi ku chuchisa naswona, eSharpeville, hi matimba ya ku dlaya.
Hi December 1956 mfumo wu khome valweri va timfanelo va 156 wu va chuchisa hi vukanganyisi-tiko lebyikulu (high treason), wu tirhisa Freedom Charter tanihi vumbhoni bya kunga ka madzolonga; Treason Trial yi tshame ku fika hi 1961, loko vachuchisiwa hinkwavo va ntshunxiwa. Kutani hi 21 March 1960 maphorisa ma tlhave ku ndlandlamuka ka mpfhumba wo lwa na tipasi eSharpeville, ma dlaya vanhu va 69, vo tala va tlhaviwe emahlaneni.
- Mpfhumba wa Sharpeville wu vitaniwile hi Pan Africanist Congress (PAC) ehansi ka Robert Sobukwe.
- Mfumo wu tivise Xiyimo xa Xihatla (State of Emergency) naswona wu yirise ANC na PAC hi April 1960.
- Sharpeville yi hundzule mavonelo ya misava hinkwayo ma lwisana na apartheid hi ku hatlisa.
Speaker notes
Swiendlakalo swimbirhi, nhloko-mhaka yin'we: ku hundzuka ka mfumo ku suka eka ku xanisa hi nawu ku ya eka madzolonga yo pfuleka. Kombisa ku hlekisa ka Treason Trial - malembe ya ku chuchisa ma hetelela hi ku ntshunxiwa ka hinkwavo, ku paluxa mhaka ya mfumo tanihi ya tipolitiki. Kutani Sharpeville yi kombisa ku tshoveka: ku yirisiwa ka ANC na PAC ku pfale tipolitiki ta nawu ta ku nga vi na madzolonga naswona ku susumetela tinhlengeletano evukwerhini. [SME] Nhlayo ya lava feke eSharpeville ya 69 i nhlayo ya ntolovelo; tiyisisa u nga si kandziyisa.
Loko mpfhumba wa ku rhula wu yirisiwile, tinhlengeletano ta ntshunxeko ti teke matlhari.
Endzhaku ka ku yirisiwa ka 1960, ANC na vanghana va yona va gimete leswaku mpfhumba wa ku nga vi na madzolonga wu wexe a wu nga ha koti ku tirha eka mfumo lowu a wu tiyimiserile ku tlhava na ku pfalela ekhotsweni. Hi 1961 va endle Umkhonto we Sizwe (MK, 'Fumu ra Rixaka'), leyi sunguriseke goza ra ku onha (sabotage) hi 16 December 1961, yi kongomisa swiako-nkulu kasi yi ringeta ku papalata ku fa ka vanhu. PAC yi endle xiphemu xa yona xa matlhari, Poqo.
- MK eku sunguleni yi hlawule ku onha (sabotage) ku tlula nyimpi ya guerrilla ku hunguta ku vaviseka ka vanhu.
- Xiboho lexi xi kombise ku cinca ka matimu endzhaku ka malembe yo tala ya ntshikelelo wo pfumala madzolonga.
- Goza leri ri nyike mfumo xivangelo xa milawu ya vuhlayiseki yo nonon'hwa swinene ku tlula hinkwato.
Speaker notes
Leyi i mhaka yo twela vusiwana leyi lavaka ku ringanisela. Hlamusela mabono ya nhlengeletano - ku pfaleka ka tindlela hinkwato ta nawu endzhaku ka 1960 - handle ka ku dzunisa kumbe ku sola madzolonga. Xiya pholisi ya MK leyi vuriweke ya sabotage leyi kongomisaka nhundzu ku nga ri vanhu eka xiyimo lexi. Xiboho lexi xi yisa hi ku kongoma eRivonia: i vurhangeri bya MK bya le vukwerhini lebyi mfumo wu byi khomaka landzelaka. [SME] Tiyisisa siku ra ku sungula ra 16 December 1961.
Ku pfhumba ka maphorisa ePurasini ra Liliesleaf ku tise nkumbo lowu pfaleke varhangeri va nhlengeletano ya ntshunxeko ekhotsweni.
Hi 11 July 1963 maphorisa ma pfhumbe Purasi ra Liliesleaf eRivonia, ekusuhi na Johannesburg, ndhawu-nkulu ya xihundla ya vurhangeri lebyikulu bya MK, ma teka matsalwa na ku khoma vurhangeri byo tala. Eka nkumbo lowu landzeleke (October 1963 - June 1964), vachuchisiwa va chuchisiwile hi sabotage. Hi 12 June 1964 vavanuna va nhungu - ku katsa Nelson Mandela, Walter Sisulu na Govan Mbeki - va gweviwe ku pfalela ekhotsweni vutomi hinkwabyo ku nga ri rifu.
Ndzi tsakele mianakanyo ya vaaki lava nga na demokrasi na ntshunxeko... I mianakanyo leyi ndzi tiyimiseleke ku fela yona. Nelson Mandela, xitatimende xi huma ekhotsweni (statement from the dock), Rivonia Trial, 20 April 1964
Speaker notes
Vulavulo bya Mandela byi huma ekhotsweni i xihlovo xa nkoka xo xopaxopa xa FET - bula hi ndlela leyi a hundzuleke nkumbo lowu a wu kongomisiwe ku sola nhlengeletano wu va xitaji xa mhaka ya yona. Migwevo ya vutomi hinkwabyo (ku nga ri ku dlayiwa) yi kombisa vurhon'wana bya nawu na ntshikilelo wa matiko-mambe. Kandziyisa mbuyelo wa dyondzo: hi 1964 vurhangeri bya le ndzeni a byi pfaleriwile kumbe byi rhurhisiwile, naswona ntshikelelo wu nghene eka xiyenge xa wona xo leha xa le vukwerhini na xa matiko-mambe. [SME] Tiyisisa nxaxamelo hinkwawo wa lava nhungu lava gweviweke naswona tiyisisa siku ra migwevo ra 12 June 1964 na siku ra vulavulo ra 20 April 1964 u nga si kandziyisa.
- 1948 National Party yi kuma vulawuri; apartheid yi va pholisi ya mfumo
- 1950 Milawu ya Population Registration, Group Areas na Suppression of Communism
- 1952 Defiance Campaign
- 1953 Milawu ya Bantu Education na Separate Amenities
- 1955 Freedom Charter yi amukeriwa eKliptown
- 1956 Ku khomiwa ka Treason Trial ku sungula
- 1960 Ku dlayiwa ka Sharpeville; ANC na PAC ti yirisiwa
- 1961 MK yi sungula nyimpi ya matlhari
- 1964 Rivonia Trial: migwevo ya vutomi hinkwabyo
Speaker notes
Tirhisa leswi ku hlanganisa mintlhandlo yimbirhi ya dyondzo leyi hlanganeke u nga si kambela. Kombela swichudeni ku landzelela ndlela leyi ku kaneta kun'wana ni kun'wana ku vangeke ku hlamula ko nonon'hwa ka mfumo, na ndlela leyi ku tshikilela ka mfumo ku vumbeke ku kaneta hi vuyelo - ngopfu-ngopfu ku yirisiwa ka 1960 loku vangeke ku hundzukela eka matlhari ka 1961. Nxaxamelo lowu wa xivangelo-na-vuyelo hi wona lowu swivutiso swa CAPS swo tsala hi vuenti swi wu hakelaka.
Hi 1964 apartheid a yi simekiwile hi ku helela hi nawu naswona vakaneti va yona lavakulu a va pfaleriwile kumbe va rhurhisiwile - hambiswiritano mianakanyo ya Freedom Charter yi hanyile.
Eka malembe ya nga si fiki 20 National Party yi vumbe sisiteme yo hetiseka ya vulawuri hi rixaka hi nawu, yi hlangana na ku kaneta loku andzaka hi ku tshikilela loku ndlandlamukaka, naswona hi Rivonia Trial a yi susumetele nhlengeletano ya ntshunxeko evukwerhini na le matikweni-mambe. Ntshikelelo wu siveriwile, wu nga hluriwanga - vono lebyi vekiweke hi va-1950 a byi ta vumba Afrika-Dzonga ya demokrasi endzhaku ka malembe ya 40.
Q. Hlamusela ndlela leyi Population Registration Act ya 1950 yi vumbeke masungulo ya milawu leyin'wana hinkwayo ya apartheid. (6 marks)
Q. Hambanisa exikarhi ka apartheid ya 'xitsongo' (petty) na ya 'xikulu' (grand), u tirhisa nawu wun'we tanihi xikombiso xa wun'wana ni wun'wana. (8 marks)
Q. U pfumelelana ku fika kwihi na leswaku ku yirisiwa ka 1960 ku endle leswaku ku hundzukela eka nyimpi ya matlhari ku nga ha papalatiwi? Seketela nhlamulo ya wena hi vumbhoni. (10 marks)
Speaker notes
Pfala xirimbana exikarhi ka mintlhandlo ya dyondzo: milawu, ku kaneta na ku tshikilela swi hlangane eRivonia. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ku kambela ko tsariwa - ku aviwa ka timaki ku tlakuka ku suka eka ku tsundzuka xihlovo (6) ku hundza eka ku hambanisa ka miehleketo (8) ku fika eka xivutiso xa xiyenge xa FET xa ku kanela (10) lexi languteleke laini ya ku kanela na vumbhoni. Tsundzuxa swichudeni leswaku leswi swi lunghiselela dyondzo ya Girhedi ya 12 hi ku kaneta ka vaaki hi va-1970-1980 na ku ta ka demokrasi.
- Grade
- Grade 11
- Subject
- History
- CAPS topic
- Apartheid South Africa 1940s-1960s
- Resource type
- Presentation