Zwitshavha zwiṋa zwo pfumaho, zwi na maanḓa nahone zwo fhambananaho vhukuma - Ming China, Songhai, Mughal India na Europe - musi hu tshee tsini na tshifhinga tsha shango ḽo ṱanganaho ḽoṱhe.
Speaker notes
Thomani nga u hanedza muhumbulo wo ḓoweleaho wa uri Europe yo vha i tshi 'vhusa' shango nga 1600. Zwa vhukuma a zwo ngo vha ngauralo. Nga tsini ha 1600, mibuso yo pfumesaho, i na vhathu vhanzhi vhukuma na ye ya vha na ndangulo yo bvelaho phanḓa vhukuma yo vha i Asia na Afrika. Vhekanyani mushumo muhulwane wa ngudo: u vhambedza zwitshavha zwiṋa zwihulwane nga nḓila yo lugaho, na u vhudzisa uri ndi ngani vhuḓifhinyeli ha maanḓa vhu ḓo shanduka kha maḓana a miṅwaha a tevhelaho. Ṱalusani 'nga tsini ha 1600' sa hu tshi vha 1450 u swika 1650.
1600 ndi tshifhinga tsha u shanduka - hu tshee nga phanḓa ha musi Europe i tshi phaḓalala nnḓa ha maṱumbu nahone ya shandukisa shango.
U guda zwitshavha zwo vhalaho nga tshifhinga tshithihi zwi ri thusa u zwi vhambedza nga nḓila yo lugaho, nṱhani ha u anetshela mafhungo a Europe fhedzi. Nga tsini ha 1600, masenthara a lupfumo, pfunzo na maanḓa a shango o vha e nnḓa ho Europe.
- Zwi vhea mutheo hu tshee nga phanḓa ha musi u phaḓalala ha vhukoloni ha Europe hu tshi ṱavhanya.
- Zwi lulamisa mavhonele a u dzhia Europe fhedzi nga u sumbedza mibuso ya Afrika na Asia yo bvelaho phanḓa.
- Zwi thusa u ṱalutshedza midzi ya u kunda, vhurengiselani na vhupuli zwe zwa fhelela zwa vumba Afrika Tshipembe.
Speaker notes
Ombedzelani ndivho ya u sengulusa (levele ya FET): u vhambedza, mavhonele na tshiitisi. Sevhani vhagudiswa uri vha songo tshimbila nga bulo ḽa 'Europe yo vha i phanḓa misi yoṱhe' - ndi mafhungo a si a ngoho kha 1600. Ṱumanyisani na tshifhinga tshi ḓaho: khamphani ya Dutch East India Company (VOC), yo thomiwaho nga 1602, yo ḓo fhelela ya vhea tshiṱishi tsha u awela Kapa nga 1652, ndi ngazwo tshifanyiso tsha shango ḽoṱhe tshi tshi kwama Ḓivhazwakale ḽa Afrika Tshipembe.
Tshitshavha tshinwe na tshinwe tsho dzudzanywa nga nḓila yo fhambanaho, fhedzi tshinwe na tshinwe tsho vha tsho pfuma nahone tsho bvelela vhukuma.
Ming China
Mubuso muhulwanesa, wo pfumesaho shangoni - mubuso muhulu wo ṱanganelaho hu tshi shuma vhashumeli vha muvhuso vho gudiswaho.
Songhai
Mubuso muhulwanesa wa Afrika Vhukovhela wa vho 1500, wo fhaṱwaho nga musuku, muṋo na pfunzo dza Vhaislamu.
Mughal India
Mubuso wo pfumaho, u na vhathu vha mifuda yo fhambanaho, wo ḓivheaho nga zwiṱambo, vhutsila na (fhasi ha Akbar) u konḓelela vhurereli.
Europe
A si mubuso muthihi fhedzi mivhuso minzhi i lwisanaho - yo fhandekanaho, i na mutatisano nahone i tshi rembuluwa i tshi ya lwanzheni.
Speaker notes
Shumisani makhaḓi aya maṋa sa mepe wa ngudo yoṱhe - zwislaidi zwiṋa zwi tevhelaho zwi dzhia tshinwe na tshinwe. Vhudzisani vhagudiswa uri, u bva kha mibulo iyi ya mutaladzi muthihi fhedzi, ndi tshifhio tshitshavha tshine vha humbula uri tsho vha tshi na maanḓa vhukuma nga 1600 na uri ndi ngani. Vhanzhi vha ḓo humbula Europe; ngudo iyi i ḓo dombekanya vhudzheneli honoho.
Nga tsini ha 1600 China o vha e tshitshavha tshi na vhathu vhanzhi vhukuma nahone khamusi tsho pfumesaho kha ḽifhasi ḽoṱhe.
Lushaka lwa Ming lwo vhusa mubuso wo ṱanganaho wa vhathu vho fhiraho vhamilioni vha 100. Muvhuso wo vha u tshi shumiswa nga vhashumeli vha muvhuso vha vhuḓifhinduleli vho nangiwaho nga mulingo wa vhashumeli vha muvhuso wo konḓaho, we wa vha u tshi linga nḓivho ya maṅwalwa a Confucius. Khosikhulu yo vhusa i Beijing kha Forbidden City (Muḓi wo Dzivhelwaho).
- China wo rengisa siliki, tie na porcelain yavhuḓi, wa kokela silivere nnzhi vhukuma u bva America na Japan.
- Maṱanga a lupfumo a Ming a kale fhasi ha Muṱoḓi Zheng He (1405-1433) o vha o kwasha lwanzhe u swika Afrika Vhubvaḓuvha.
- Nga 1600 muvhuso wo vha wo no rembuluwa u sedza nga ngomu, u tshi thivhela lwendo lwa nnḓa nahone u tshi fhaṱa hafhu Luvhondo Luhulu (Great Wall).
Speaker notes
Ombedzelani vhuhulu na u bvelela: muvhuso wo thewaho kha vhukoni ('merit') maḓana a miṅwaha nga phanḓa ha musi vhunzhi ha Europe vhu tshee na wonawo, na ikonomi khulwane lune lwa dzhena silivere nnzhi ya shango. Ṱalutshedzani ndeme ya u dzhena murahu ha maṱanga a lupfumo - i vha nyeletshedzo, hu si u shaya vhukoni - zwine zwa amba uri China o vha a sa ṱoḓi mibuso ya nnḓa musi Vhaeuropa vha tshi kha ḓi thoma. [SME] Khwaṱhisedzani zwibalo zwa vhathu na vhurengiselani ha silivere kha bugu ya zwino musi hu tshee nga phanḓa ha u bveledza.
Mubuso muhulwanesa kha Ḓivhazwakale ḽa Afrika Vhukovhela, we wa vha nṱha vhukuma vho 1400 na 1500.
Wo dzudzululwa muḓini wa Gao kha mulambo wa Niger, Songhai wo wana maanḓa fhasi ha Sunni Ali na zwihuluesa Askia Muhammad (o vhusa 1493-1528). Lupfumo lwawo lwo bva kha u langa vhurengiselani ha u tshimbila Sahara ha musuku na muṋo, nahone wo vha mubuso wa Vhaislamu u na ndangulo na mmbi ya nungo.
- Timbuktu na Djenne yo vha masenthara o ḓivhalesaho a pfunzo dza Vhaislamu, i na dziyunivesithi na dzilaiburari dza maṅwalwa.
- Vharengiselani vho pindulela musuku wa Afrika Vhukovhela nga muṋo, dzhira, bugu na dzimbidzi u bva Afrika Devhula.
- Nga 1591 mmbi ya Morocco i na zwigidi yo kunda Songhai kha Nndwa ya Tondibi, mubuso wa phaḓalala.
Speaker notes
Slaidi iyi i na thaidzo ya ndeme: nga vhukuma, Songhai wo wa nga 1591, hu tshee nga phanḓa ha 1600. CAPS i kha ḓi u guda sa tshitshavha tshihulwane 'nga tsini ha 1600' ngauri wo langa Afrika Vhukovhela ḓana ḽa miṅwaha ḽo fhelaho. Vhani na vhuḓalo na vhagudiswa nga ha tshifhinga itsho. Shumisani maṅwalwa a Timbuktu u lwisa muhumbulo wa mazwifhi wa uri Afrika ya kale ya vhukoloni yo vha i si na pfunzo yo ṅwaliwaho. [SME] Khwaṱhisedzani datumu dza Askia Muhammad na datumu ya 1591 na Nndwa ya Tondibi kha aritikili ya Songhai ya SAHO.
Nga tsini ha 1600 Mubuso wa Mughal fhasi ha Akbar wo vha uṅwe wa mibuso yo pfumesaho na yo bvelesaho kha vhutsila shangoni.
Mubuso wa Mughal (wo thewaho 1526) wo langa vhunzhi ha shango ḽa India. Muvhusi wawo muhulwanesa, Akbar (o vhusa 1556-1605), o fhaṱa sisiteme ya muthelo na ndangulo yo bvelaho phanḓa nahone a ṱuṱuwedza mbekanyamaitele ya u konḓelela vhurereli (sulh-i-kul, 'mulalo na vhoṱhe') vhukati ha Vhahindu, Vhaislamu na vhaṅwe.
- India yo vha muvheledzi muhulwanesa shangoni wa zwiṱambo zwa thonji yavhuḓi, zwe zwa rengiselwa Asia, Afrika na Europe.
- Dzikhoto dza Mughal dzo veledza vhutsila ho ṱaṱamaho, u fhaṱa (nga murahu Taj Mahal) na maṅwalwa.
- Dzikhamphani dza vhurengiselani dza Europe dzo ḓa India sa khonani dzi fhasi dzi ṱoḓa u swikelela thundu yayo.
Speaker notes
Ombedzelani zwipiḓa zwivhili zwa u vhambedza: lupfumo lwa Mughal (indasṱiri ya thonji ya India yo vha nṱha shangoni ḽoṱhe) na u konḓelela ha Akbar ho ṱoḓaho, zwine zwa vha u fhambana ho ṱaṱamaho na nndwa dza vhurereli dza Europe dza tshenetsho tshifhinga. Ṱhogomelani vhukwamani ha maanḓa: vharengisi vha Europe vho swika sa vhahumbeli, hu si vhakundi - zwo fhambana na tshifanyiso tsha vhukoloni tsha murahu. Hezwi zwi vhonisa hafhu nḓivho ya u ya ha maanḓa a 1600.
A si mubuso muthihi fhedzi mivhuso minzhi i lwisanaho - yo fhandekanaho, i sa awedzi nahone i rembuluwaho i tshi sedza nnḓa.
Europe nga tsini ha 1600 yo vha yo kovhekanywa mivhusoni ya khosi na midini i lwisanaho, i sa dzikisei nga Renaissance, Reformation na nndwa dzayo dza vhurereli. I ṱhukhusa nahone i tshengela u fhira Ming China kana Mughal India, naho zwo ralo yo vha i tshi bveledza zwishumiswa zwiswa zwe zwa ḓo vha na ndeme khulwane: tshigandaganya-maṅwalwa (printing press), zwiḓa zwa mbudzhi, zwikepe zwa lwanzhe na dzikhamphani dza masheya (joint-stock).
- Portugal na Spain vho no vula ṋḓila dza lwanzhe u ya America, Afrika na Asia.
- Dzikhamphani dza English (1600) na Dutch (VOC, 1602) dza East India dzo thewa u itela u wana mbuyelo kha vhurengiselani ha Asia.
- Mutatisano vhukati ha mivhuso wo ṱuṱuwedza u ṱoḓulusa, nndwa na mathomo a mikoloni ya nnḓa.
Speaker notes
Lulamisani vhuḓifhinyeli: nga 1600 Europe yo vha kha mikano, hu si vhukati. Vhufaneli hayo ho vha hu si vhuhulu kana lupfumo fhedzi ho vha khathihi ya mutatisano, maanḓa a lwanzhe, masheleni (dzikhamphani dza joint-stock) na thekhinoloji ya mmbi, u katela na u swikelela silivere na mavu a America. Ḓivhadzani VOC hafha uri vhagudiswa vha fare theraḓa u swika Kapa nga 1652. Vhonani u phaḓalala ha Europe nga nḓila i si na tshanḓa zwino; vhuḓifari vhu ḓa kha zwislaidi zwa murahu.
Ṱoḓani phethani dza u fana na u fhambana kha muvhuso, lupfumo na mavhonele.
Speaker notes
Iyi ndi mbilu ya u sengulusa ya ngudo. Sumbedzani u humbula ha u vhambedza: khethani thero (tsumbo, muvhuso, vhurereli, kana mavhonele nga ha u phaḓalala nnḓa) ni i landule kha zwitshavha zwiṋa zwoṱhe. Sudzuludzani vhagudiswa u fhira u sumbedza mafhungo vha ye kha u ṱalutshedza ndeme - zwihuluesa u fhambana vhukati ha China ye ya rembuluwa u sedza nga ngomu na Europe ye ya rembuluwa u sedza nnḓa, zwine zwa thusa u ṱalutshedza tshanduko ya maanḓa a shango ya murahu.
Nga 1600 thundu, silivere, mihumbulo na vhathu zwo vha zwi tshi tshimbila vhukati ha zwitshavha izwi zwoṱhe.
Zwitshavha izwi zwo vha zwi songo dzula zwoṱhe. Ṋḓila dza u tshimbila Sahara dzo ṱanganya Afrika Vhukovhela na Mediterranean; maneiwedzi a Lwanzhe lwa India o ṱanganya Afrika Vhubvaḓuvha, Arabia, India na China; nahone ṋḓila ntswa dza Atlantic dzo ṱanganya Europe, Afrika na America. Silivere ya America yo elela vhubvaḓuvha u renga siliki na porcelain ya Vhachina.
- Musuku, muṋo, nanga dza ndou, zwiṱambo, zwinukisi na porcelain zwo tshimbila kontinennde nnzhi.
- Ṋḓila dza Atlantic dzo dovha dza hwala vhurengiselani ho engedzeaho, ho ṱaṱamaho ha Vhaafrika vho pulwaho.
- 'Tshifhinga tsha u thoma tsha shango ḽoṱhe' hetshi tsho vhea mutheo wa u phaḓalala ha vhukoloni ha Europe.
Speaker notes
Khwaṱhisedzani u ṱanganyiswa: 1600 kanzhi hu pfi ndi mathomo a 'tshifhinga tsha u thoma tsha shango ḽoṱhe' ngauri lwa u thoma vhupo vhoṱhe vhuhulwane ha shango vho vha vho ṱanganyiswa nga vhurengiselani ha misi yoṱhe. Ḓivhadzani vhurengiselani ha vhupuli ha Atlantic nga vhufhio fhedzi nga nḓila yo tewaho na miṅwaha ya vhagudiswa hafha - vhu bulani sa sisiteme ya mushumo wa u kombetshedza na tshengelo ya vhathu ye ya hula na vhurengiselani hovhu, ni sa ambi zwithu zwo ṱaṱamaho. Vhu ḓo vhuya kha slaidi ya vhuḓifari.
- 1368 Lushaka lwa Ming lwo thewa China
- 1493 Askia Muhammad o thoma tshifhinga tsha musuku tsha Songhai
- 1526 Mubuso wa Mughal wo thewa India
- 1556 Akbar o vha khosi ya Mughal
- 1591 U dzhena ha Morocco ho fhedza Mubuso wa Songhai
- 1600-02 Dzikhamphani dza English na Dutch (VOC) dza East India dzo thewa
- 1652 VOC yo thoma tshiṱishi tsha u awela Kapa
Speaker notes
Shumisani laini ya tshifhinga u khwaṱhisedza u landana na u ita uri thendelano na Afrika Tshipembe i vhonale mafheleloni: u phaḓalala ha vhurengiselani ha Europe honoho ho vhonalaho nga 1600 ho swika Kapa nga 1652. Vhudzisani vhagudiswa uri vha ṱhogomele nḓila ye 1591 (u wa ha Songhai) na 1600-1602 (dzikhamphani dza vhurengiselani) zwa vha tsini khazwo - hu tshi vha u fhirisela maanḓa nga tshiga.
Vhufakanyi ha 1600 vhu hanedza muhumbulo wa uri Europe ndi yone yo vhaho murangaphanḓa wa shango misi yoṱhe.
Lwa tshifhinga tshilapfu ḓivhazwakale ḽo ṅwaliwa zwihulu u bva kha mavhonele a Vhaeuropa, ḽi tshi dzhia zwiṅwe zwitshavha sa 'zwo salaho murahu'. Shango ḽa 1600 ḽi sumbedza zwo fhambanaho: China, Songhai na Mughal India vho vha vho bvelela u fana na - kanzhi u fhira - Europe. Vhaḓivhazwakale vhavhuḓi vha linganya mavhonele o fhambanaho vha vhudzisa mahumbulwa a zwipiḓa zwavho.
- Vhudzisani uri ndi nnyi o veledzaho tshipiḓa, na uri ndi ipfi ḽa nnyi ḽi shaeaho.
- Zwikhuni zwa Afrika na Asia ndi mbilu, hu si ṱhoḓana, ya ḓivhazwakale ḽa shango.
- U pfesesa 1600 nga nḓila yo lugaho zwi ri thusa u pfesesa nḓila ye maanḓa a shanduka ngayo murahu - na uri ndi ngani.
Speaker notes
Slaidi iyi i fhaṱa vhukoni ha CAPS ha u shuma na mavhonele na tshiṱalula. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u bula khombo ya mafhungo a nga lwao fhedzi. Ṱumanyani na nyimele yavho: vhunzhi ha ḓivhazwakale ḽa vhukoloni Afrika Tshipembe ḽo vha ḽi tshi anetshelwa u bva kha mavhonele a vhadzheni. Ndulamiso a si u shandukela kha mazwifhi maswa fhedzi ndi u linganya vhufakanyi nga vhuronwane.
Shango ḽo ṱanganaho ḽa 1600 ḽo dovha ḽa vula khoro ya u kunda na vhurengiselani ha vhathu vho pulwaho.
U phaḓalala ha Europe nnḓa ha maṱumbu ho ḓisa vhurengiselani na vhukwamani vhuswa, fhedzi ho dovha ha ḓisa u kunda ha vhukoloni na vhurengiselani ha vhapuli ha Atlantic vhu engedzeaho he ha kombetshedza vhamilioni vha Vhaafrika vhuvhini. Ri zwi guda nga vhuronwane, ri tshi humbula uri vha vho vha vhathu vha vhukuma, hu si zwibalo fhedzi.
Ḓivhazwakale a si nga ha vha na maanḓa fhedzi; ḽi tea u dovha ḽa wana zwe zwa itea kha vhe vha kundwa, vha rengiselwa na vha thivhelwaho u amba. Ndaela ya u sedza tshifhinga tsha 1600
- U phaḓalala ho vha na vhakundi na vha tsengeleaho - vhoṱhe vha tea u vha kha rekhodo.
- Ifa ḽa vhurengiselani ha vhapuli ḽi kha ḓi vumba zwitshavha, u katela Afrika Tshipembe, na ṋamusi.
Speaker notes
Sedzani slaidi iyi nga vhuronwane na tshirunzi. Ndivho ndi vhuronwane hu si u ita zwithu zwihulwane: bulani nyaḓo ya vhukoloni na vhurengiselani ha vhapuli nga u tou totoledza, ni ṱanganedze vhumuthu ha vho pulwaho na vho kundwaho, ni iledze zwifanyiso zwo ṱaṱamaho. Ramba nyambedzano ya u humbula (i sa ṱungufhadzi). Hezwi zwi khwaṱhisa vhupiḓa ha vhuḓifari he CAPS ya vhu ṱoḓa nahone zwi ṱanganya ḓivhazwakale ḽa shango na tshifhingaphuli tsha Afrika Tshipembe.
Nga tsini ha 1600 mivhuso mihulwane ya shango yo vha yo phaḓaladzwa kha Asia na Afrika; u ṋaṋa ha Europe ho vha hu tshee phanḓa.
Ming China, Songhai na Mughal India vho vha vho pfuma, vho vhuswa zwavhuḓi nahone vho pfuma nga sialala, ngeno Europe yo fhandekanaho i tshi kha ḓi thoma u rembuluwa i tshi sedza nnḓa. Vhurengiselani ho ṱanganya mashango aya - nahone vhukwamani honoho vhu ḓo ṱavhanya vha shandukisa vhuḓifhinyeli ha maanḓa a shango, ha fhelela ha swika Kapa.
Q. Vhambedzani Ming China na Europe nga tsini ha 1600 nga ha ndangulo ya politiki na mavhonele nga ha u phaḓalala nnḓa ha maṱumbu. (8 marks)
Q. Ṱalutshedzani nḓila ye vhurengiselani ha ṱanganya ngayo Afrika Vhukovhela, India na China na shango ḽoṱhe nga 1600. Ambani nga maneiwedzi mavhili a vhurengiselani. (6 marks)
Q. "Nga 1600, Europe yo vha i sa athu vha tshipiḓa tshi na maanḓa vhukuma tsha shango." Ni tshi shumisa vhufakanyi u bva kha zwitshavha zwivhili, ni a tenda? Ṱalutshedzani phindulo yaṋu. (10 marks)
Speaker notes
Fhedzani nga u humela kha mbudziso ya u thoma: ndi nnyi o vhaho 'phanḓa' nga 1600? Vhufakanyi vhu amba uri a si Europe. Shumisani mbudziso tharu u itela u linga ha u ṅwala kana u ṱaṱisana; vhuhulu ha marikisi vhu edzisa mishumo ya CAPS ya u sengulusa zwipiḓa na u ṅwala ho anḓaho. Mbudziso ya marikisi a 10 ndi ya u ṅwala ho anḓaho i ṱoḓaho khedzi yo tou totoledzaho ya khani na vhufakanyi. Humbudzani vhagudiswa uri thero iyi i vhea mutheo wa ngudo ya murahu ya Gireidi 10 ya u phaḓalala ha vhukoloni Afrika Tshipembe.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- The world around 1600
- Resource type
- Presentation