Matiko ya mune yo fuwa, ya matimba naswona yo hambana swinene - Ming China, Songhai, Mughal India na Europe - eku sunguleni ka nguva ya misava hinkwayo leyi hlanganeke.
Speaker notes
Sungula hi ku kanetana na mianakanyo yo tolovela ya leswaku Europe a yi 'fuma' misava hinkwayo hi 1600. Entiyisweni a swi tano. Kwalomu ka 1600, matiko yo fuwa swinene, lama a ma ri ni vanhu vo tala naswona ma ri ni mafumelo ya le henhla a ma ri eAsia na eAfrika. Veka ntirho lowukulu wa dyondzo: ku fananisa matiko lamakulu ya mune hi ndlela yo ringana, ni ku vutisa leswaku ha yini matimba a ma ta cinca hi malembe-xidzana lama landzelaka. Hlamusela leswaku 'kwalomu ka 1600' swi vula kwalomu ka 1450-1650.
1600 i ndhawu ya nhundzuluko - hi le mahlweninyana ka loko ku andza ka Europe emalwandle ku cinca xivumbeko xa misava.
Ku dyondza matiko yo hlaya hi nkarhi wun'we swi hi pfumelela ku ma fananisa hi ku ringana, ematshan'weni yo hlamusela ntsheketo wa Europe ntsena. Kwalomu ka 1600, tindhawu-nkulu ta vufumi, dyondzo na matimba ta misava a ti ri ehandle ka Europe.
- Yi veka xisekelo emahlweni ka loko ku andziswa ka vukoloni bya Europe byi hatlisa.
- Yi lulamisa langutelo leri simekiweke eka Europe ntsena hi ku kombisa matiko ya le Afrika na Asia lama tlhariheke.
- Yi pfuna ku hlamusela timitsu ta ku hlula, vuxavisi na vuhlonga swa endzhaku leswi vumbeke Afrika-Dzonga.
Speaker notes
Kandziyisa xikongomelo xo xopaxopa (xiyimo xa FET): ku fananisa, langutelo na swivangelo. Lemukisa swichudeni ehenhla ka ntsheketo wa leswaku 'Europe a yi rhangele minkarhi hinkwayo' - hi tlhelo ra matimu a swi lulamanga eka 1600. Hlanganisa emahlweni: Khamphani ya Dutch East India (VOC), leyi simekiweke hi 1602, endzhaku a yi ta simeka xitichi xo phamela le Cape hi 1652, hi yona mhaka leyi xifaniso lexi xa misava xi nga xa nkoka eka matimu ya Afrika-Dzonga.
Tiko rin'wana ni rin'wana a ri hlelekile hi ndlela yo hambana, kambe rin'wana ni rin'wana a ri fuwile naswona ri hluvukile swinene.
Ming China
Tiko lerikulu swinene ni ro fuwa emisaveni - mfumo lowukulu wo hlanganisiwa lowu fambisiwaka hi vatirhi va mfumo lava leteriweke.
Songhai
Mfumo lowukulu swinene wa Afrika-Vupeladyambu wa va-1500, lowu akiweke hi nsuku, munyu na dyondzo ya Vaislamu.
Mughal India
Mfumo wo fuwa, wo hambanahambana lowu dumeke hi swiambalo, vutshila na (ehansi ka Akbar) ku amukela vukhongeri hinkwabyo.
Europe
A ku ri tiko rin'we ntsena kambe mimfumo yo tala leyi phikizanaka - yo avanyisiwa, yo phikizana naswona yi hundzulukela elwandle.
Speaker notes
Tirhisa tikhadi leti ta mune tanihi mepe wa dyondzo hinkwayo - switulu leswi landzelaka swa mune swi teka rin'wana ni rin'wana hi ku landzelana. Kombela swichudeni ku vhumbha, ku suka eka marito lawa yatsongo ntsena, leswaku hi tiko rihi leri va ehleketaka leswaku a ri ri ni matimba swinene hi 1600 na leswaku ha yini. Votala va ta vhumbha Europe; dyondzo yi ta tikisa ku vhumbha koloko.
Kwalomu ka 1600, China a ri ni vanhu vo tala ku tlula hinkwawo naswona kumbexana a ku ri tiko ro fuwa ku tlula hinkwawo emisaveni.
Mfumo wa Ming a wu fuma mfumo lowu hlanganeke wa vanhu vo tlula 100 wa timiliyoni. Mfumo a wu fambisiwa hi vatirhi va mfumo lava tlhariheke lava a va hlawuriwa hi ku tirhisa swikambelo swa ntirho wa mfumo leswi tikaka, leswi a swi kambela vutivi bya matsalwa ya Confucius. Hosi-nkulu a yi fuma yi ri eDorobeni ro Yirisiwa (Forbidden City) le Beijing.
- China a yi rhumela ehandle nsilika (silika), tiya na swibya swo saseka swa vumba, yi koka silivhere yo tala ya Amerika na Japani.
- Tigogo ta swikepe swa swifuwo swa Ming swa khale ehansi ka Admiral Zheng He (1405-1433) a swi fambe ku ya fika eAfrika-Vuxa.
- Hi 1600 mfumo a wu hundzulukele endzeni swinene, wu sivela maendzo ya le malwandle naswona wu pfuxeta Rirhangu Lerikulu (Great Wall).
Speaker notes
Kandziyisa vukulu na vutlhari: vatirhi va mfumo lava hlawuriwaka hi vuswikoti malembe-xidzana emahlweni ka loko vunyingi bya Europe byi va na wona, na ikhonomi leyikulu swinene lerova yi teke silivhere yo tala ya misava. Hlamusela nkoka wa ku susiwa ka tigogo ta swikepe swa swifuwo - a ku ri ku hlawula, ku nga ri ku pfumala vuswikoti - leswi vulaka leswaku China a yi nga lavi mimfumo ya le malwandle hi nkarhi lowu Vaeuropa a va sungula. [SME] Tiyisisa tinhlayo ta vanhu na ta vuxavisi bya silivhere hi ku ya hi buku ya sweswi ya swikolo emahlweni ka ku humesa.
Mfumo lowukulu swinene ematin'wini ya Afrika-Vupeladyambu, lowu a wu ri ehenhla ka wona hi va-1400 na va-1500.
Lowu a wu ri ni ndhawu-nkulu edorobeni ra Gao enambyeni wa Niger, Songhai wu ve ni matimba ehansi ka Sunni Ali ngopfu-ngopfu Askia Muhammad (a fume 1493-1528). Vufumi bya wona byi ta hi ku lawula vuxavisi bya le tlhelo ka Sahara (trans-Saharan) bya nsuku na munyu, naswona a ku ri tiko ra Vaislamu ri ni mafumelo ya matimba na vuthu ra masocha.
- Timbuktu na Djenne a ku ri tindhawu-nkulu leti dumeke ta dyondzo ya Vaislamu, ti ri ni tiyunivhesiti na tilayiburari ta matsalwa ya voko.
- Vaxavisi a va cinceta nsuku wa Afrika-Vupeladyambu hi munyu, nguvu, tibuku na tihanci leti humaka eAfrika-N'walungu.
- Hi 1591 vuthu ra masocha ra Morocco leri a ri ri ni swibamu ri hlule Songhai eNyimpini ya Tondibi, kutani mfumo wu hangalaka.
Speaker notes
Xitulu lexi xi na mhaka ya nkoka: hi ku kongoma, Songhai wu wile hi 1591, ku nga si fika 1600. CAPS ya ha wu dyondza tanihi tiko lerikulu 'kwalomu ka 1600' hikuva wu fume Afrika-Vupeladyambu hi lembe-xidzana leri rhangeke. Va byele swichudeni hi ku kongoma hi nkarhi lowu. Tirhisa matsalwa ya voko ya Timbuktu ku kaneta ntsheketo wa mavunwa wa leswaku Afrika ya emahlweni ka vukoloni a yi nga na dyondzo yo tsariwa. [SME] Tiyisisa masiku ya Askia Muhammad na siku ra 1591/Nyimpi ya Tondibi hi ku ya hi xihloko xa SAHO xa Songhai.
Kwalomu ka 1600, Mfumo wa Mughal ehansi ka Akbar a wu ri wun'wana wa matiko yo fuwa swinene ni ya ndhavuko-nkulu emisaveni.
Mfumo wa Mughal (wu simekiwe 1526) a wu lawula xiphemu-nkulu xa India. Mufumi wa wona lonkulu, Akbar (a fume 1556-1605), u ake sisiteme ya swibalo na mafumelo leyi tirhaka kahle naswona u yisa emahlweni pholisi ya ku amukela vukhongeri hinkwabyo (sulh-i-kul, 'ku rhula ni hinkwavo') exikarhi ka Vahindu, Vaislamu na van'wana.
- India a ri muhumelerisi wo rhangela emisaveni wa swiambalo swo saseka swa koton, leswi a swi xavisiwa eAsia, Afrika na Europe.
- Tihuvo ta Mughal ti humelerise vutshila byo hlamarisa, vuako (endzhaku Taj Mahal) na matsalwa.
- Tikhamphani ta vuxavisi ta Europe ti fike eIndia tanihi vatirhisani lava nga ehansi lava a va lava mfikelelo eka swifuwo swa yona.
Speaker notes
Kombisa tindhawu timbirhi ta ku fananisa: vufumi bya Mughal (bindzu ra swiambalo ra India a ri rhangela emisaveni) na ku amukela hi vomu ka Akbar, leswi hambaneke swinene na tinyimpi ta vukhongeri ta Europe ta nkarhi wolowo. Xiya vuxaka bya matimba: vaxavisi va Europe va fike va ri lava komberaka, ku nga ri vahluri - swi hundzuluka swa xifaniso xa vukoloni xa endzhaku. Leswi swi hundzula vukongomeri bya matimba ya va-1600.
A ku ri mfumo wun'we ntsena kambe matiko yo tala lama phikizanaka - yo avanyisiwa, yo pfumala ku rhula naswona yi languta ehandle.
Europe kwalomu ka 1600 a yi avanyisiwile yi va mimfumo na madorobo-tiko lama phikizanaka, yi karhatiwa hi Renaissance (ku pfuxeta dyondzo na vutshila), Reformation (ku cinca kereke) na tinyimpi ta vukhongeri. Hambileswi a yi ri yitsongo naswona yi ri xisiwana ku tlula Ming China kumbe Mughal India, a yi ri karhi yi hluvukisa switirhisiwa switshwa leswi a swi ta va swa nkoka swinene: muchini wo kandziyisa (printing press), swibamu swa nkuru, swikepe swa le malwandle na tikhamphani ta xuti.
- Portugal na Spain se a va pfule tindlela ta lwandle ku ya eAmerika, Afrika na Asia.
- Tikhamphani ta East India ta Manghezi (1600) na ta Madasi (VOC, 1602) ti simekiwe leswaku ti kuma mbuyelo eka vuxavisi bya Asia.
- Ku phikizana exikarhi ka matiko ku susumetele ku kambisisa, tinyimpi na masungulo ya tikoloni ta le malwandle.
Speaker notes
Lulamisa ku landzelelana: hi 1600 Europe a yi ri emakumu, ku nga ri exikarhi. Nkarhi wa yona a ku nga ri vukulu kumbe vufumi kambe a ku ri ntsakano wa ku phikizana, matimba ya lwandle, mali (tikhamphani ta xuti) na thekiniloji ya vulwa, ku katsa na mfikelelo eka silivhere na misava ya Amerika. Nghenisa VOC laha leswaku swichudeni va khoma ntambhu wo ya eCape hi 1652. Hlamusela ku andza ka Europe hi ku ringana sweswi; timhaka ta mahanyelo ti ta eka switulu swa endzhaku.
Lava swifaniso swa ku fana na ku hambana eka mfumo, vufumi na langutelo.
Speaker notes
Lexi i mbilu yo xopaxopa ya dyondzo. Komba ku anakanya ka ku fananisa: hlawula nhloko-mhaka (xikombiso mfumo, vukhongeri, kumbe langutelo eka ku andza ka le malwandle) kutani u yi landzelela eka matiko hinkwawo ya mune. Susumeta swichudeni va hundza ku tsala mintiyiso va ya eka ku hlamusela nkoka - ngopfu-ngopfu ku hambana exikarhi ka China leyi hundzulukelaka endzeni na Europe leyi hundzulukelaka ehandle, leswi pfunaka ku hlamusela ku cinca ka matimba ya misava ka endzhaku.
Hi 1600 swifuwo, silivhere, mianakanyo na vanhu a swi famba exikarhi ka matiko lawa hinkwawo.
Matiko lawa a ma nga hlawulekanga. Tindlela ta le tlhelo ka Sahara (trans-Saharan) ti hlanganise Afrika-Vupeladyambu na Mediterranean; netiweke ya Lwandle ra India yi hlanganise Afrika-Vuxa, Arabia, India na China; naswona tindlela letintshwa ta Atlantic ti hlanganise Europe, Afrika na Amerika. Silivhere ya Amerika a yi khuluka yi ya evuxeni ku xava silika na swibya swa vumba swa China.
- Nsuku, munyu, marhembe (ivory), swiambalo, swinun'hisi na swibya swa vumba a swi tsemakanya matiko-nkulu.
- Tindlela ta Atlantic ti tlhele ti rhwala vuxavisi byo kula, byo tlhaveka bya Vaafrika lava a va endliwa mahlonga.
- 'Nguva yo sungula ya misava hinkwayo' leyi yi vekile xisekelo xa ku andziswa ka vukoloni bya Europe.
Speaker notes
Tiyisa ku hlanganisiwa: 1600 hakanyingi ri vuriwa ku sungula ka 'nguva yo sungula ya misava hinkwayo' hikuva ro sungula tindhawu-nkulu hinkwato ta misava ti hlanganisiwile hi vuxavisi byo tolovela. Nghenisa vuxavisi bya mahlonga bya le tlhelo ka Atlantic hi ku tshembeka kambe hi ku fanela vukhale bya swichudeni laha - byi thye tanihi sisiteme ya ntirho wo sindzisiwa na ku xaniseka ka vanhu leswi kuleke swin'we na vuxavisi lebyi, handle ka swifaniso swo chavisa. Byi tlhelela eka xitulu xa mahanyelo.
- 1368 Mfumo wa Ming wu simekiwa eChina
- 1493 Askia Muhammad u sungula nguva ya nsuku ya Songhai
- 1526 Mfumo wa Mughal wu simekiwa eIndia
- 1556 Akbar u va hosi-nkulu ya Mughal
- 1591 Ku hlaseriwa hi Morocco ku herisa Mfumo wa Songhai
- 1600-02 Tikhamphani ta East India ta Manghezi na Madasi (VOC) ti simekiwa
- 1652 VOC yi sungula xitichi xo phamela le Cape
Speaker notes
Tirhisa layini ya nkarhi ku tiyisa ku landzelelana na ku endla ku hlanganisiwa na Afrika-Dzonga ku va erivaleni emakumu: ku andza kokoloko ka vuxavisi bya Europe loku vonakaka hi 1600 ku fike eCape hi 1652. Kombela swichudeni ku xiya ndlela leyi 1591 (ku wa ka Songhai) na 1600-1602 (tikhamphani ta vuxavisi) swi nga ekusuhi swinene ha yona - ku hundzisela ka xifaniso ka matimba.
Vumbhoni bya 1600 byi kanetana na mianakanyo ya leswaku Europe a yi ri murhangeri wa misava minkarhi hinkwayo.
Nkarhi wo leha matimu a ma tsariwa ngopfu hi ku ya hi langutelo ra Europe, ma khoma matiko man'wana onge 'a ma sale endzhaku'. Misava ya 1600 yi kombisa leswi hambaneke: China, Songhai na Mughal India a va hluvukile ku ringana - hakanyingi ku tlula - Europe. Vativi va matimu lavanene va pima malangutelo yo hambana naswona va vutisa tihuvo ta vona.
- Vutisa leswaku i mani loyi a humeseke huvo, na leswaku i rito ra mani leri pfumalaka.
- Swimahiwa swa Vaafrika na Vaasia i swa nkoka swinene, ku nga ri xihlungu-nawu, ematin'wini ya misava.
- Ku twisisa 1600 hi ku ringana swi hi pfuna ku twisisa ndlela leyi matimba ma cinceke ha yona endzhaku - na leswaku ha yini.
Speaker notes
Xitulu lexi xi aka vuswikoti bya CAPS bya ku tirha na langutelo na ku tlula. Khutaza swichudeni ku thya khombo ra ntsheketo wun'we. Wu hlanganisa na xiyimo xa vona: xiphemu-nkulu xa matimu ya vukoloni eAfrika-Dzonga a xi hlamuseriwa nkarhi wo leha hi langutelo ra vatshamitiko. Xilulamiso a hi ku hundzulukela eka ntsheketo wumbe wa mavunwa kambe ku pima vumbhoni hi vukheta.
Misava leyi hlanganeke ya 1600 yi tlhele yi pfula nyangwa ya ku hlula na vuxavisi bya vanhu lava a va endliwa mahlonga.
Ku andza ka Europe emalwandle ku tise vuxavisi lebyintshwa na vuxaka, kambe ku tlhele ku tisa ku hlula ka vukoloni na vuxavisi bya mahlonga bya le tlhelo ka Atlantic (transatlantic) lebyi a byi kula, lebyi sindziseke timiliyoni ta Vaafrika evuhlongeni. Hi swi dyondza hi ku tshembeka, hi tsundzuka leswaku a va ri vanhu va xiviri, ku nga ri swibalo ntsena.
Matimu a ma khumbi lava nga ni matimba ntsena; ma fanele ma tlhela ma humesa mintokoto ya lava hluriweke, va xavisiwaka na lava miyeteriweke. Nsinya wo kongomisa wa ku dyondza 1600
- Ku andza a ku ri ni lava humeleleke na lava vaviseke - hivumbirhi va fanele va va erhekhodini.
- Ndzhaka ya vuxavisi bya mahlonga ya ha vumba matiko, ku katsa na Afrika-Dzonga, namuntlha.
Speaker notes
Tshinela xitulu lexi hi vukheta na xindzhuti. Xikongomelo i ku tshembeka handle ka ku hlundzukisa: thya madzolonga ya vukoloni na vuxavisi bya mahlonga hi ku olova, amukela vumunhu bya lava a va ri mahlonga na lava hluriweke, u papalata swifaniso swo chavisa. Rhamba mbulavurisano wo anakanyisisa (ku nga ri wo vavisa). Leswi swi simeka xiyenge xa mahanyelo lexi CAPS yi xi languteleke naswona swi hlanganisa matimu ya misava na matimu ya Afrika-Dzonga.
Kwalomu ka 1600, matiko ya matimba ya misava a ma hangalakile eAsia na eAfrika; ku tlakuka ka Europe a ku ha ri emahlweni.
Ming China, Songhai na Mughal India a ma fuwile, ma fumiwa kahle naswona ma ri ni ndhavuko wo fuwa, kasi Europe leyi a yi avanyisiwile a yi ri karhi yi sungula ku fikelela ehandle. Vuxavisi byi bohe misava leyi swin'we - naswona vuxaka byebyo a byi ta ta cinca matimba ya misava, byi tlhela byi fika le Cape.
Q. Fananisa Ming China na Europe kwalomu ka 1600 hi tlhelo ra ku hlela ka tipolitiki na langutelo eka ku andza ka le malwandle. (8 marks)
Q. Hlamusela ndlela leyi vuxavisi byi hlanganiseke Afrika-Vupeladyambu, India na China na misava leyikulu hi 1600. Kombeta kwalomu ka tinetiweke timbirhi ta vuxavisi. (6 marks)
Q. "Hi 1600, Europe a yi nga si va xiphemu xa matimba swinene xa misava." Hi ku tirhisa vumbhoni bya matiko ya kwalomu ka mambirhi, xana wa pfumelelana? Hlamusela nhlamulo ya wena. (10 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tlhelela eka xivutiso xo sungula: hi mani a a 'rhangele' hi 1600? Vumbhoni byi vula leswaku a hi Europe. Tirhisa swivutiso swinharhu eka nkambelo lowu tsariweke kumbe kanetano; mipimo ya tinmaka yi fana na mintirho ya CAPS ya ku ya hi tihuvo na ya ku tsala ko andzisa. Xivutiso xa tinmaka ta 10 i xivutiso xo tsala ko andzisa lexi lavaka ntila wo koma wa nkanelo na vumbhoni. Tsundzuxa swichudeni leswaku xitopiki lexi xi veka xisekelo xa dyondzo ya endzhaku ya Grade 10 ya ku andza ka vukoloni eAfrika-Dzonga.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- The world around 1600
- Resource type
- Presentation