Xana khaleni vanhu eAfrika-Dzonga a va famba njhani ku suka endhawini yin'we ku ya eka yin'wana? A hi fambeni ku sukela eku fambeni hi milenge, ku ya eka swiharhi, mavhilwa, swVitimela, timovha ni ku fika ematilweni.
Speaker notes
Amukela ntlawa. Vutisa xivutiso xo hluvukisa: 'U fike xikolweni njhani namuntlha?' Hlengeleta tinhlamulo ti nga ri tingani (hi ku famba hi milenge, tekisi, movha, bazi). Hlamusela leswaku namuntlha hi languta ndlela leyi vufambisi - ku nga ndlela leyi vanhu ni swilo swi fambaka ha yona ku suka endhawini yin'we ku ya eka yin'wana - byi cinceke ha yona hi nkarhi wo leha eAfrika-Dzonga. Vula leswaku hi ta landzelela mhaka hi ku landzelelana, ku suka eka ndlela ya khale (ku famba hi milenge) ku ya eka leyintshwa (ku haha).
Emahlweni ka mavhilwa, magondzo kumbe swienjini, vanhu a va tirhisa milenge ya vona yimbirhi.
Muxaka wa khale swinene wa vufambisi i ku famba hi milenge. Malembe ya magidi, vanhu eAfrika-Dzonga a va famba hi milenge hinkwako. A va famba ku ya kelela mati, ku ya hlota, ku ya endzela maxaka ni ku rhurhela etikweni lerintshwa loko va lava madyelo kumbe swirhapiwa swa kahle.
- Ku famba hi milenge a swi hakeriwi naswona a swi lavi phetroli.
- Vanhu a va rhwala mindzhwalo etinhlokweni, enhlaneni kumbe emakatleni ya vona.
- Maendzo yo leha hi milenge a ma teka masiku yo tala.
Speaker notes
Kandziyisa leswaku ku famba hi milenge ka ha ri ndlela leyi vanhu vo tala va fambaka ha yona siku ni siku, hambi ku ri namuntlha. Endla swi twala: kombela swichudeni ku anakanya ku famba hi milenge siku hinkwaro ku fika edorobeni leri landzelaka, ku ri hava movha ni ku ri hava xitolo endleleni. Leswi swi va pfuna ku twisisa hilaha ndlela yin'wana ni yin'wana yo hatlisa yi nga cinca swilo hi ndlela leyikulu.
Vanhu va dyondze ku tirhisa swiharhi swa matimba ku va rhwala ni ku koka mindzhwalo yo tika.
Vanhu va sungula ku tirhisa swiharhi swo tanihi tinkomo, tihanci ni timbongolo. Nkomo wa matimba a wu ta koka ndzhwalo wo tika, naswona hanci a yi ta rhwala mugadi hi ku hatlisa. Leswi a swi vula leswaku vanhu ni swilo a swi ta famba ekule ku tlula laha munhu a nga fambaka a ri yexe.
- Tinkomo a ti nonoka kambe ti ri ni matimba swinene - ta antswa eku kokeni.
- Tihanci a ti hatlisa - ta antswa eku gadeni ni ku rhwala marungula.
- Timbongolo ni ti-mule ti rhwale mindzhwalo hi tindlela to karhata.
Speaker notes
Kombisa ku pimanyisa loku swichudeni va faneleke va ku xiya edyondzweni hinkwayo: mixaka yin'wana ya vufambisi yi ni matimba kambe yi nonoka (tinkomo), yin'wana ya hatlisa kambe yi rhwala switsongo (tihanci). Vutisa leswaku i xiharhi xihi lexi va nga xi hlawulaka ku rhwala ndzhwalo wo tika wa mavele, na lexi va nga xi hlawulaka ku rhwala rungula ro hileriwa. Leswi swi aka mianakanyo ya leswaku muxaka wun'wana ni wun'wana lowuntshwa wa vufambisi wu lulamise xiphiqo.
Loko vanhu va hlanganisa mavhilwa ni tinkomo, a va ta rhwala mindyangu hinkwayo ni swilo swa vona hinkwaswo.
Kalichi ya tinkomo a ku ri kalichi leyikulu ya matsandza yi ri ehenhla ka mavhilwa, yi kokiwa hi ntlawa wa tinkomo. Tikalichi a ti ta rhwala mindzhwalo yo tika ka mimango yo leha. Hi nkarhi wa Great Trek hi va-1830 ni va-1840, mindyangu ya Voortrekker yi tsindzekele tikalichi ta tinkomo kutani yi endza yi nghena endzeni ka tiko, yi tsemakanya tintshava ni milambu.
- Ntlawa wa tinkomo to tala a wu koka kalichi yin'we yo tika.
- Tikalichi a ti famba hi ku nonoka, tikhilomitara ti nga ri tingani ntsena hi siku.
- A ku ri hava magondzo lama nga na thara - ku ri ni swigingi swo karhata ni nhova leyi pfulekeke ntsena.
Speaker notes
Kalichi ya tinkomo i xikombiso lexinene xa ku hlanganisa mianakanyo yimbirhi - vhilwa ni matimba ya xiharhi - ku endla nchumu lowunene ku tlula xin'we xa swona xi ri xoxe. Xiya Great Trek tanihi xiendlakalo xa xiviri xa Afrika-Dzonga laha tikalichi ta tinkomo a ti ri ni nkoka. Hlayisa swi ri erivaleni naswona swi olova ku ya hi malembe ya swichudeni: laha hi kongomisa eka vufambisi, kalichi, ni hilaha yi fambaka hi ku nonoka, ku nga ri tipolitiki to anama ta Trek. [SME: tiyisisa ndlela leyi u yi rhandzaka yo hlamusela Great Trek eka Grade 4.]
Edorobeni leri khindlimukaka ra Durban, vanhu a va gada eka tikalichana ta mavhilwa mambirhi leti kokiwaka hi munhu la tsutsumaka.
Rickshaw i kalichana yo olova ya mavhilwa mambirhi leyi rhwalaka mugadi un'we kumbe vagadi vambirhi naswona yi kokiwa hi munhu hi milenge. Ti-rickshaw ti ve ndlela leyi tiviwaka swinene yo famba-famba eDurban ku hundza malembe ya dzana lama hundzeke. Vakoki va ti-rickshaw a va ambala swiambalo swa nhloko swo leha, swa mavala ni vuhlalu, naswona wa ha va vona eribuweni ra Durban namuntlha.
- Ti-rickshaw a ti antswa eka maendzo yo koma edorobeni leri teleke.
- Mukoki a a tsutsuma hi milenge, kutani a ku ri ntirho wo tika swinene.
- Namuntlha ti-rickshaw ta Durban hi ntolovelo i ta ku tiphina ni ta vaendzi.
Speaker notes
Xikandza-mahungu lexi xi tisa muxaka wa vufambisi lowu hlawulekeke wa Afrika-Dzonga lowu swichudeni swa le KwaZulu-Natal swi nga ha wu voneke. Wu khoma hi vutlhari: ku koka rickshaw a ku ri ntirho wo tika swinene, wa muholo wa le hansi, naswona namuntlha ti-rickshaw ti hlayisiwa tanihi ndhavuko lowu tsakisaka ni nchumu lowu kokaka vaendzi. Vutisa swichudeni leswaku ha yini rickshaw a yi fanela edorobeni leri khindlimukaka kambe yi nga faneli riendzo ro leha ro tsemakanya tiko.
SwVitimela swa musi a swi ta koka mindzhwalo leyikulu hi ku hatlisa ku tlula xiharhi xihi na xihi.
Xitimela i nayini ya tivhagoni leti fambaka eka tinsimbi ta tsimbi (steel rails) naswona khale a ti kokiwa hi enjini ya musi. Nayini yo sungula ya xitimela ya Afrika-Dzonga yi pfuriwile hi ti 26 Khotavuxika 1860, exikarhi ka Durban ni Point (chibuti). Ro sungula, swilo ni vanhu a swi ta famba hi ku hatlisa eka tinsimbi ku ri na ku famba hi ku nonoka hi kalichi.
- SwVitimela a swi famba eka tinsimbi, kutani a swi nga khomeki endzhopeni.
- Enjini yin'we ya musi a yi ta koka tivhagoni to tala to tika hi nkarhi wun'we.
- SwVitimela a swi hatlisa swinene ku tlula kalichi ya tinkomo.
Speaker notes
Tiyisisa siku: ti 26 Khotavuxika 1860, Durban ku ya Point. Hlamusela leswaku 'Point' i chibuti, kutani nayini leyi yo koma yi hlanganise swikepe ni doroba. Kandziyisa ku antswa ka rivilo ni ndzhwalo loko swi pimanyisiwa ni kalichi ya tinkomo eka swikandza-mahungu leswi hundzeke. Laha i ndhawu leyinene yo dirowa ku cinca ebodini: kalichi (yo nonoka) kutani xitimela (xo hatlisa).
Endzhaku ka loko tidayimane ni nsuku swi kumiwile, tinayini ta xitimela ti akiwile ku ya kule endzeni ka tiko.
Endzhaku ka loko tidayimane ti kumiwile eKimberley (1867) ni nsuku ekusuhi na Johannesburg (1886), magidi ya vanhu a va fanele ku rhurhela endzeni ka tiko, naswona swilo swo tika a swi fanele ku fika etimayinini ni le tichibutini. Tinayini ta xitimela ti kule hi ku hatlisa. Nayini ku suka eDurban ku ya Pietermaritzburg yi hetisisiwile hi 1880, yi hlanganisa ribuwa ni madoroba ya le endzeni ka tiko.
- Tinayini ta xitimela ti hlanganise tichibuti ni timayini ni madoroba.
- SwVitimela a swi rhwala malahla, mitshini, swakudya ni vagadi.
- Madoroba mantshwa ni tixitichi swi kule ku landza tinayini ta xitimela.
Speaker notes
Hlamusela xivangelo ni vuyelo hi ku olova: tidayimane ni nsuku swa risima swi nyike vanhu xivangelo xa matimba xo aka tinayini ta xitimela ku ya kule endzeni ka tiko, naswona tinayini na tona ti pfune madoroba ni madoroba lamakulu ku kula. Hlayisa masiku mambirhi ma olova (1867 tidayimane, 1886 nsuku) - mhaka-nkulu ya vufambisi i 1880 ya nayini ya Durban ku ya Pietermaritzburg. Vutisa: ha yini mayini yi lava nayini ya xitimela?
Kalichi leyi a yi famba hi yoxe, ku ri hava hanci yo yi koka, yi hlamarise un'wana ni un'wana.
Movha wu vumbiwile eGermany eku heleni ka va-1800. Yin'wana ya timovha to sungula eAfrika-Dzonga a ku ri Benz Velo yitsongo, leyi chayeriweke eBerea Park ePretoria hi 1897. Vanhu a va yi vula 'kalichi leyi nga riki na hanci' hikuva a yi famba hi yoxe, ku ri hava xiharhi xo yi koka.
- Timovha to sungula a ti nonoka, ti huwelela naswona a ti tala ku tshoveka.
- A ku ri ni magondzo ya thara ma nga ri mangani swinene ku sungula.
- Hi 1912 movha a wu teka masiku yo hlaya ku chayela ku suka Johannesburg ku ya Durban.
Speaker notes
Veka xiyimo: timovha to sungula swinene a ku ri swilo swo ka swi nga tolovelekangi, ku nga ri nchumu lowu vanhu vo tala a va wu ri na wona. Benz Velo ya 1897 e Pretoria i 'yo sungula' leyinene yo tsundzuka. Tirhisa vuxokoxoko bya 1912 bya Johannesburg-ku-ya-Durban ku kombisa hilaha magondzo yo sungula a ma bihile ha kona - riendzo leri namuntlha ri tekaka tiawara ti nga ri tingani a ri teka masiku. [SME: vuxokoxoko bya Benz Velo ya 1897 / Berea Park byi humesiwa eka tihuvo ta muziyamu (Ditsong), ku nga ri eka xihloko xa SAHO - hi kombela u tiyisisa emahlweni ka nkucetelo.]
Namuntlha vanhu vo tala va Afrika-Dzonga va famba eka magondzo, hi swifambo swo hambana-hambana swo tala.
Hi ku famba ka nkarhi, magondzo ya thara ma akiwile etikweni hinkwaro, naswona mixaka yo tala ya swifambo yi humelerile. Namuntlha vanhu va famba hi timovha, tibazi, tithiraka, tinjinga ta xienjini, tibaisikili ni titekisi. Vanhu vo tala va Afrika-Dzonga va tirhisa vufambisi bya vanhu hinkwavo ni titekisi ku ya exikolweni ni entirhweni siku ni siku.
- Tithiraka ti rhwala swilo ku ya eswitolo etikweni hinkwaro.
- Tibazi ni titekisi ti rhwala vagadi vo tala hi nkarhi wun'we.
- Tibaisikili ni ku famba hi milenge swa ha ri swa nkoka eka maendzo yo koma.
Speaker notes
Hlanganisa matimu ni vutomi bya swichudeni. Kombisa leswaku tekisi i yin'wana ya tindlela leti tolovelekeke swinene leti va Afrika-Dzonga va fambaka ha tona namuntlha. Kombela ntlawa ku boxa muxaka wun'wana ni wun'wana wa vufambisi bya le magondzweni lebyi va byi voneke va ri karhi va ta exikolweni. Leswi swi endla mhaka yo leha ya vufambisi yi twala yi ri ya xiviri ni ya sweswi.
Ndlela leyintshwa yo famba a yi khumbi misava nikatsongo.
Xihahampfhuka i ndlela yo hatlisa ngopfu yo famba mimango yo leha. Ku haha ko sungula ka xihahampfhuka lexi ni matimba eAfrika-Dzonga ku endliwile hi Albert Kimmerling eNahoon, ekusuhi na East London, hi ti 28 N'wendzamhala 1909. Xihahampfhuka xa yena xo sungula xi haha timitara ti nga ri tingani ntsena ehenhla ka misava, kambe a ku ri masungulo ya ku haha etikweni ra hina.
- Swihahampfhuka swo sungula a swi ri switsongo, swo olova naswona swi endliwe hi matsandza ni nguvu.
- Swihahampfhuka swi nga tsemakanya tiko hinkwaro hi tiawara ti nga ri tingani.
- Namuntlha swihahampfhuka leswikulu (jets) swi rhwala madzana ya vagadi exikarhi ka madoroba lamakulu.
Speaker notes
Lowu i makumu ya riendzo ra hina ra mixaka ya vufambisi, ku suka eka lowu nonokaka ngopfu (ku famba hi milenge) ku ya eka lowu hatlisaka ngopfu (ku haha). Tiyisisa mhaka: Albert Kimmerling, ekusuhi na East London, ti 28 N'wendzamhala 1909. Xiya leswaku xihahampfhuka xa yena xi tlhandluke timitara ti nga ri tingani ntsena - ku tlukela lokutsongo loko ku pimanyisiwa ni swihahampfhuka swa namuntlha - kutani swichudeni swi vona hilaha ku haha ku kuleke ha kona ku sukela kwalaho.
- Long ago Vanhu va famba hi milenge hinkwako
- Later Tinkomo, tihanci ni timbongolo swi pfuna ku rhwala mindzhwalo
- 1830s Tikalichi ta tinkomo ti famba ekule hi nkarhi wa Great Trek
- 1860 Nayini yo sungula ya xitimela: Durban ku ya Point
- 1880 Nayini ya xitimela yi fika Pietermaritzburg
- 1897 Yin'wana ya timovha to sungula, e Pretoria
- 1909 Ku haha ko sungula ka xihahampfhuka, ekusuhi na East London
Speaker notes
Tirhisa xikandza-mahungu lexi ku pfuxelela mhaka hinkwayo hi ku landzelelana. Hlaya goza rin'wana ni rin'wana hi rito ra le henhla na ntlawa naswona u va kombela ku xiya xivumbeko: muxaka wun'wana ni wun'wana lowuntshwa wa vufambisi hi ntolovelo a wu hatlisa, kumbe a wu rhwala switala, ku tlula lowu wu hundzeke. Kombela swichudeni ku komba ku cinca lokukulu - vo tala va ta vula xitimela kumbe xihahampfhuka.
Vufambisi lebyinene a byi fambisanga vanhu hi ku hatlisa ntsena - byi cince ndlela leyi va hanyaka ha yona.
Maendzo yo hatlisa
Maendzo lawa khale a ma teka masiku yo tala hi milenge kumbe hi kalichi a ma nga ta endliwa hi tiawara.
Vuxavisi ni mitirho
Swilo, swakudya ni vatirhi a swi ta fika etimayinini, emapurasini, etichibutini ni eswitolo swa le kule.
Madoroba ya kula
Madoroba mantshwa ni madoroba lamakulu ma kule ku landza tinayini ta xitimela ni magondzo.
Vanhu va hlanganisiwa
Mindyangu ni vanghana va le kule a va ta endzelana ni ku rhumelana marungula hi ku olova.
Speaker notes
Tlakusela dyondzo ku suka eka 'yini' ku ya eka 'kutani ke'. Humesela vuyelo bya vufambisi lebyinene: nkarhi lowu hlayisiweke, vuxavisi lebyi olovisiweke, madoroba lama kulaka, ni vanhu lava tshamaka va hlanganisiwile. Kombela swichudeni ku nyika xikombiso xin'we ku suka eka ndyangu wa vona - xana ku na un'wana la fambeke mpfhuka wo leha hi xitimela, tekisi kumbe xihahampfhuka ku ya endzela maxaka? Leswi swi hlanganisa matimu ni ku cinca ni ku ya emahlweni evuton'wini bya vona.
A hi kambeleni marito ya nkoka ya dyondzo ya namuntlha.
- Vufambisi - ndlela leyi vanhu ni swilo swi fambaka ha yona ku suka endhawini yin'we ku ya eka yin'wana.
- Kalichi ya tinkomo - kalichi ya matsandza yi ri ehenhla ka mavhilwa, yi kokiwa hi ntlawa wa tinkomo.
- Rickshaw - kalichana yo olova ya mavhilwa mambirhi leyi kokiwaka hi munhu.
- Nayini ya xitimela - grondzo ya tinsimbi ta tsimbi leti swVitimela swi fambaka eka tona.
- Xihahampfhuka - muchini wo haha lowu nga ni timpapa ni enjini.
Speaker notes
Tirhisa leswi tanihi ku pfuxelela hi rito emahlweni ka swivutiso. Hlaya rito rin'wana ni rin'wana kutani u pfumelela ntlawa ku huwelela kumbe ku komba leswi ri vulaka swona. Loko nkarhi wu pfumela, kombela swichudeni ku veka marito ya ntlhanu hi ku landzelelana ka ma humeleleke ha kona ematimwini (ku famba hi milenge a ku boxiwanga laha, kambe kalichi ya tinkomo yi rhanga emahlweni ka nayini ya xitimela, naswona xihahampfhuka i xo hetelela).
Hlamula swivutiso leswi ku kombisa leswi u swi dyondzeke hi vufambisi hi ku hundza ka nkarhi.
Tirha u ri wexe kumbe ni munghana. Tirhisa swivulwa leswi heleleke.
Q. Boxa tindlela tinharhu leti vanhu va Afrika-Dzonga a va famba ha tona khaleni, emahlweni ka loko timovha ti vumbiwa. (3 marks)
Q. Xana nayini yo sungula ya xitimela ya Afrika-Dzonga yi pfuriwile kwihi na hi lembe rihi? (2 marks)
Q. Hlawula muxaka wun'we wa vufambisi ku suka edyondzweni kutani u hlamusela ndlela leyi wu oloviseke vutomi bya vanhu ha yona. (5 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu leswi tsariweke tanihi ntirho wo tsala kumbe mbulavurisano wa ntlawa. Tinhlamulo leti ringanyetiweke: (1) tinharhu ta ku famba hi milenge, tinkomo/tihanci/timbongolo, kalichi ya tinkomo, rickshaw, xitimela - amukela tinhlamulo leti twalaka; (2) Durban ku ya Point, hi 1860; (3) amukela xikombiso xin'wana ni xin'wana lexi hlamuseriweke kahle, xikombiso, swVitimela a swi rhwala swilo swo tika hi ku hatlisa, kumbe timovha ni titekisi ti pfumelela vanhu ku famba ekule ku ya entirhweni. Ku averiwa ka maka ku landzelela tinhlamulo to koma ni to andzisiwa ta xivumbeko xa CAPS. Gimeta hi ku tsundzuxa swichudeni leswaku vufambisi bya ha cinca ni namuntlha.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Transport through time
- Resource type
- Presentation