Vhathu vha Afrika Tshipembe vho tshimbila hani u bva fhethu huṅwe u ya huṅwe kale-kale? Kha ri ye lwendo u bva kha u tshimbila nga milenzhe, u ya kha zwifuwo, kha maṱaga (wheels), tshiṱimela, goloi na u fhufha ṱaḓulu.
Speaker notes
Lumelisani kilasi. Vhudzisani mbudziso ya u thoma ya u fhisela: 'No swika hani tshikoloni ṋamusi?' Kuvhanganyani phindulo dzi si gathi (vho tshimbila nga milenzhe, teksi, goloi, bese). Ṱalutshedzani uri ṋamusi ri sedza uri vhuendedzi - nḓila ye vhathu na thundu zwa tshimbila ngayo u bva fhethu huṅwe u ya huṅwe - vho shanduka hani kha tshifhinga tshilapfu Afrika Tshipembe. Ambani uri ri ḓo tevhela tshiṱori nga nḓowelo, u bva kha nḓila ya kale vhukuma (u tshimbila nga milenzhe) u ya kha ya zwino (u fhufha).
Hu sa athu vha na maṱaga, migwada kana injini, vhathu vho vha vha tshi shumisa milenzhe yavho mivhili.
Lushaka lwa kale vhukuma lwa vhuendedzi ndi u tshimbila nga milenzhe. Miṅwaha ya zwigidi, vhathu vha Afrika Tshipembe vho tshimbila hoṱhe. Vho tshimbila u ka maḓi, u zwima, u dalela muṱa na u pfulutshela mavuni maswa musi vha tshi ṱoḓa mahatsi kana zwiliwa zwavhuḓi.
- U tshimbila nga milenzhe a hu badelwi na tshithu, a hu ṱoḓi phetiroli.
- Vhathu vho hwala mihwalo kha ṱhoho, mitsinga kana mahaḓa.
- Nyendo ndapfu nga milenzhe dzo dzhia maḓuvha manzhi.
Speaker notes
Sumbedzani uri u tshimbila nga milenzhe hu kha ḓi vha nḓila ine vhathu vhanzhi vha tshimbila ngayo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, na zwino. Itani zwi pfeseseaho: humbelani vhagudiswa vha humbule vha tshi tshimbila ḓuvha ḽoṱhe u swika ḓoroboni i tevhelaho, hu si na goloi na vhengele nḓilani. Hezwi zwi thusa uri vha pfe uri ndi ngani nḓila iṅwe na iṅwe ya u tshimbila nga u ṱavhanya yo vha tshanduko khulwane.
Vhathu vho guda u shumisa zwifuwo zwo khwaṱhaho u vha hwala na u kokodza mihwalo milemu.
Vhathu vho thoma u shumisa zwifuwo zwi ngaho dzikholomo, dzibere na dzimbongola. Kholomo yo khwaṱhaho yo vha i tshi kona u kokodza muhwalo mulemu, nahone bere yo vha i tshi kona u hwala muti nga u ṱavhanya. Hezwi zwo amba uri vhathu na thundu zwo vha zwi tshi kona u tshimbila kule u fhira musi muthu a tshi tshimbila e eṱhe.
- Dzikholomo dzo vha dzi tshi tshimbila zwiṱuku fhedzi dzo khwaṱha - dzavhuḓi kha u kokodza.
- Dzibere dzo vha dzi tshi ṱavhanya - dzavhuḓi kha u namela na u hwala milaedza.
- Dzimbongola dza hwala mihwalo kha nḓila dzo omaho.
Speaker notes
Sumbedzani u fhambana hune vhagudiswa vha fanela u zwi ṱhogomela kha ngudo yoṱhe iyi: dziṅwe nḓila dza vhuendedzi dzo khwaṱha fhedzi dzi ṱavhanya (dzikholomo), dziṅwe dzi ṱavhanya fhedzi dzi hwala zwiṱuku (dzibere). Vhudzisani uri ndi tshifuwo tshifhio tshine vha nga tsho khetha u hwala muhwalo mulemu wa mavhele, na tshifhio tsha u hwala mulaedza wa u ṱavhanya. Hezwi zwi fhaṱa muhumbulo wa uri nḓila iṅwe na iṅwe iswa ya vhuendedzi yo tandulula thaidzo.
Musi vhathu vha tshi ṱanganyisa maṱaga na dzikholomo, vho vha vha tshi kona u hwala miṱa yoṱhe na thundu yavho.
Goloi ya dzikholomo ndi goloi khulwane ya matanda yo ima kha maṱaga, i kokodzwaho nga sece ya dzikholomo. Dzigoloi dzo vha dzi tshi kona u hwala mihwalo milemu lwendo lulapfu. Nga tshifhinga tsha Great Trek miṅwahani ya vho-1830 na vho-1840, miṱa ya Vhavoortrekker yo hwesa dzigoloi dza dzikholomo dza tshimbila vhukati ha shango, dza wela dzithavha na milambo.
- Sece ya dzikholomo nzhi yo kokodza goloi ithihi ilemu.
- Dzigoloi dzo tshimbila zwiṱuku, dza dzhia zwikilomithara zwi si gathi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
- Ho vha hu si na migwada yo faraho (tarred) - hu na fhedzi nḓila dzo omaho na masimu o vuleaho.
Speaker notes
Goloi ya dzikholomo ndi tsumbo yavhuḓi ya u ṱanganyisa mihumbulo mivhili - ṱaga na maanḓa a tshifuwo - u ita tshithu tshavhuḓi u fhira tshiṅwe na tshiṅwe tsho ima tshoṱhe. Ṱhogomelani Great Trek sa tshiitea tsha Afrika Tshipembe hune dzigoloi dza dzikholomo dza vha dza ndeme. Litshani zwi tshi vha zwo teaho miṅwaha ya vhagudiswa na zwi leluwaho: ndeme fhano ndi vhuendedzi, goloi, na nḓila ye ya tshimbila nga u ola ngayo, hu si politiki yoṱhe ya Trek. [SME: khwaṱhisedzani nḓila ya u ṱalutshedza Great Trek ine na i takalela kha Gireidi 4.]
Kha ḓorobo yo ḓaḓaho ya Durban, vhathu vho namela goloi diṱuku dza maṱaga mavhili dzo kokodzwaho nga muthu a tshi khou gidima.
Riksha (rickshaw) ndi goloi diṱuku ḽa maṱaga mavhili ḽine ḽa hwala vhaeni vhathihi kana vhavhili, ḽi tshi kokodzwa nga muthu a tshi khou tshimbila nga milenzhe. Dziriksha dzo vha nḓila ya bvumo ya u tshimbila ngei Durban miṅwaha i fhiraho ḓana ye ya fhira. Vhakokodzi vha riksha vho ambara marufhu maṅwe a lapfaho a re na mivhala na vhukunwe ha zwikwara, nahone ni kha ḓi kona u vha vhona lwanzheni lwa Durban na ṋamusi.
- Dziriksha dzo vha dzavhuḓi kha nyendo pfufhi kha ḓorobo yo ḓaḓaho.
- Mukokodzi o gidima nga milenzhe, ngauralo yo vha mushumo mulemu vhukuma.
- Ṋamusi dziriksha dza Durban dzi ngaho dza vhudimvumvusi na dza vhaeni.
Speaker notes
Slaidi iyi i ḓisa nḓila ya vhuendedzi ya Afrika Tshipembe vhukuma ine vhagudiswa vha KwaZulu-Natal vha nga vha vho i vhona. I fareni nga vhuronwane: u kokodza riksha ho vha mushumo mulemu vhukuma, une wa badelwa zwiṱuku, nahone ṋamusi dziriksha dzi vhulungiwa sa mvelele ya u ḓikhoḓa na tshithu tsha vhadimvumvusi. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi ngani riksha yo teela ḓorobo yo ḓaḓaho fhedzi i sa teeli lwendo lulapfu shangoni ḽoṱhe.
Tshiṱimela tsha musi (steam) tsho vha tshi tshi kona u kokodza mihwalo mihulwane nga u ṱavhanya u fhira tshifuwo tshiṅwe na tshiṅwe.
Tshiṱimela ndi mutevhe wa migoloi ine ya tshimbila kha njila dza tsimbi (rails), nahone kale ya kokodzwa nga injini ya musi (steam engine). Njila ya u thoma ya tshiṱimela ya Afrika Tshipembe yo vulwa nga 26 Fulwana 1860, vhukati ha Durban na Point (tshiṱivhoni). Lwa u thoma, thundu na vhathu zwo vha zwi tshi kona u tshimbila nga u ṱavhanya kha njila dza tsimbi u nga si u tshimbila nga u ola nga goloi.
- Dzitshiṱimela dzo tshimbila kha njila dza tsimbi, ngauralo a dzo ngo tou dzula matopeni.
- Injini nthihi ya musi yo vha i tshi kona u kokodza migoloi milemu minzhi kathihi.
- Dzitshiṱimela dzo vha dzi tshi ṱavhanya vhukuma u fhira goloi ya dzikholomo.
Speaker notes
Bofholedzani ḓuvha: 26 Fulwana 1860, Durban u ya Point. Ṱalutshedzani uri 'Point' ndi tshiṱivhoni (harbour), ngauralo njila iyi pfufhi yo ṱanganyisa magungwa na ḓorobo. Ombedzelani u ṱavhanya na u hwala zwihulwane u ita nga goloi ya dzikholomo ye ya vha kha slaidi dzo fhiraho. Hafha ndi fhethu havhuḓi ha u ṱoṱa tshanduko bodoni: goloi (yo olaho) nga murahu tshiṱimela (tshi ṱavhanyaho).
Musi dzidammbndi (diamonds) na musuku zwo no wanala, njila dza tshiṱimela dzo fhaṱwa dza swika kule vhukati ha shango.
Musi dzidammbndi dzo no wanala Kimberley (1867) na musuku tsini na Johannesburg (1886), vhathu vha zwigidi vho tea u pfulutshela vhukati ha shango, nahone thundu ilemu yo tea u swika kha migodi na dziṱivhoni. Njila dza tshiṱimela dzo aluwa nga u ṱavhanya. Njila i bvaho Durban i ya Pietermaritzburg yo fhedziswa nga 1880, i tshi ṱanganyisa lwanzhe na miḓi i re kule vhukati ha shango.
- Njila dza tshiṱimela dzo ṱanganyisa dziṱivhoni na migodi na miḓi.
- Dzitshiṱimela dzo hwala malasha, mitshini, zwiliwa na vhaeni.
- Miḓi miswa na dzitshiṱitshi zwo aluwa nga tsini na njila dza tshiṱimela.
Speaker notes
Ṱalutshedzani tshiitisi na mvelelo nga u leluwa: dzidammbndi na musuku zwa ndeme zwo ṋea vhathu tshiitisi tsho khwaṱhaho tsha u fhaṱa njila dza tshiṱimela dza swika kule vhukati ha shango, nahone njila dza tshiṱimela dza thusa miḓi na miḓi mihulwane u aluwa. Litshani mafhungo mavhili a dzhene zwiṱuku (1867 dzidammbndi, 1886 musuku) - mafhungo a ndeme a vhuendedzi ndi 1880 a njila ya Durban u ya Pietermaritzburg. Vhudzisani: ndi ngani mugodi u tshi ṱoḓa njila ya tshiṱimela?
Goloi ye ya tshimbila nga iyoṱhe, hu si na bere ya u i kokodza, yo mangadza muṅwe na muṅwe.
Goloi ya injini yo bveledzwa ngei Germany magumoni a miṅwaha ya vho-1800. Iṅwe ya dzigoloi dza u thoma Afrika Tshipembe yo vha Benz Velo diṱuku, i tshi khou reelwa ngei Berea Park Pretoria nga 1897. Vhathu vho i vhidza 'goloi i si na bere' ngauri yo tshimbila nga iyoṱhe, hu si na tshifuwo tsha u i kokodza.
- Dzigoloi dza u thoma dzo vha dzi tshi ola, dzi tshi ita phosho nahone dzi tshi anzela u tshinyala.
- Ho vha hu si na migwada minzhi yo faraho (tarred) mathomoni.
- Nga 1912 goloi yo dzhia maḓuvha manzhi u tshimbila u bva Johannesburg u ya Durban.
Speaker notes
Vhekanyani muvhigo: dzigoloi dza u thoma vhukuma dzo vha tshithu tsha vhulenda, hu si tshithu tshine vhathu vhanzhi vha vha nazwo. Benz Velo ya 1897 ngei Pretoria ndi 'ya u thoma' yavhuḓi ya u humbula. Shumisani mafhungo a 1912 a Johannesburg u ya Durban u sumbedza uri migwada ya kale yo vha mivhi hani - lwendo lune ṋamusi lu dzhia awara si gathi lwo dzhia maḓuvha. [SME: mafhungo a Benz Velo ya 1897 / Berea Park o bva kha zwiko zwa dzimyuziamu (Ditsong), a si kha athikili ya SAHO - khwaṱhisedzani hu sa athu bveledzwa.]
Ṋamusi vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha tshimbila kha migwada, nga dzigoloi dzo fhambanaho dzinzhi.
Nga u ya ha tshifhinga, migwada yo faraho (tarred) yo fhaṱwa shangoni ḽoṱhe, nahone hu na tshaka nnzhi dza goloi dzo bvelela. Ṋamusi vhathu vha tshimbila nga dzigoloi, dzibese, dzilori, dzikundiswa (motorbikes), dzibaisikili na diteksi diṱuku (minibus taxis). Vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha shumisa vhuendedzi ha tshitshavha na diteksi u swika tshikoloni na mushumoni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
- Dzilori dzi hwala thundu u ya kha zwivhengele shangoni ḽoṱhe.
- Dzibese na diteksi diṱuku dzi hwala vhaeni vhanzhi kathihi.
- Dzibaisikili na u tshimbila nga milenzhe zwi kha ḓi vha zwa ndeme kha nyendo pfufhi.
Speaker notes
Ṱanganyisani ḓivhazwakale na vhutshilo ha vhagudiswa. Sumbedzani uri teksi diṱuku ndi iṅwe ya nḓila dzine dza shumiswa vhukuma nga vhathu vha Afrika Tshipembe ṋamusi. Humbelani kilasi u bula lushaka luṅwe na luṅwe lwa vhuendedzi ha mugwada he vha lu vhona nḓilani ya u ya tshikoloni. Hezwi zwi ita uri tshiṱori tshilapfu tsha vhuendedzi tshi pfale tshi tsha bvelela na zwino.
Nḓila iswa vhukuma ya u tshimbila a i kwami mavu na luthihi.
Bufho (aeroplane) ndi nḓila i ṱavhanyaho vhukuma ya u tshimbila lwendo lulapfu. U fhufha ha u thoma ha bufho ḽi na maanḓa Afrika Tshipembe ho itwa nga Albert Kimmerling ngei Nahoon, tsini na East London, nga 28 Nyendavhusiku 1909. Bufho ḽawe ḽa kale ḽo fhufha metara si gathi fhedzi nṱha ha mavu, fhedzi hu vho vha u thoma ha u fhufha shangoni ḽashu.
- Mabufho a u thoma o vha diṱuku, mararu nahone o itwa nga matanda na dzenge.
- Mabufho a kona u wela shango ḽoṱhe nga awara si gathi.
- Ṋamusi mabufho mahulwane a hwala vhaeni vha maḓana vhukati ha miḓi mihulwane.
Speaker notes
Hoyu ndi magumo a lwendo lwashu kha tshaka dza vhuendedzi, u bva kha ya u ola vhukuma (u tshimbila nga milenzhe) u ya kha ya u ṱavhanya vhukuma (u fhufha). Bofholedzani mafhungo: Albert Kimmerling, tsini na East London, 28 Nyendavhusiku 1909. Ṱhogomelani uri bufho ḽawe ḽo gonya metara si gathi fhedzi - u fhufha huṱuku vhukuma u vhambedzwa na mabufho a ṋamusi - ngauralo vhagudiswa vha vhona uri u fhufha ho aluwa lungafhani u bva tshenetsho tshifhinga.
- Long ago Vhathu vha tshimbila hoṱhe nga milenzhe
- Later Dzikholomo, dzibere na dzimbongola zwi thusa u hwala mihwalo
- 1830s Dzigoloi dza dzikholomo dzi tshimbila kule nga tshifhinga tsha Great Trek
- 1860 Njila ya u thoma ya tshiṱimela: Durban u ya Point
- 1880 Njila ya tshiṱimela i swika Pietermaritzburg
- 1897 Iṅwe ya dzigoloi dza u thoma, ngei Pretoria
- 1909 U fhufha ha u thoma ha bufho, tsini na East London
Speaker notes
Shumisani slaidi iyi u dovholola tshiṱori tshoṱhe nga nḓowelo. Vhalani tswayo iṅwe na iṅwe nga u anzwa na kilasi nahone humbelani vha ṱhogomele muhulahula: nḓila iṅwe na iṅwe iswa ya vhuendedzi kanzhi yo vha i tshi ṱavhanya, kana i tshi kona u hwala zwinzhi, u fhira ye ya i pfelela. Humbelani vhagudiswa vha sumbe tshanduko khulwane vhukuma - vhanzhi vha ḓo amba tshiṱimela kana bufho.
Vhuendedzi havhuḓi a ho ngo tou tshimbidza vhathu nga u ṱavhanya fhedzi - ho shandukisa nḓila ye vha tshila ngayo.
Nyendo dzo ṱavhanyaho
Nyendo dze kale dza dzhia maḓuvha manzhi nga milenzhe kana nga goloi ya dzikholomo dzo vha dzi tshi konadzea nga awara.
Mbambadzo na mishumo
Thundu, zwiliwa na vhashumi zwo vha zwi tshi kona u swika kha migodi, bulasi, dziṱivhoni na zwivhengele zwi re kule.
Miḓi ya aluwa
Miḓi miswa na miḓi mihulwane zwo aluwa nga tsini na njila dza tshiṱimela na migwada.
Vhathu vha ṱangana
Miṱa na khonani dzi re kule dzo vha dzi tshi kona u dalelana na u rumelelana milaedza nga u leluwa.
Speaker notes
Hwesani ngudo u bva kha 'tshini' u ya kha 'ngauralo tshini'. Bvisani mvelelo dza vhuendedzi havhuḓi: tshifhinga tsho vhulungiwaho, mbambadzo yo leluwaho, miḓi i tshi aluwa, na vhathu vha tshi dzula vho ṱangana. Humbelani vhagudiswa vha ṋee tsumbo nthihi u bva kha muṱa wavho - hu na muthu we a tshimbila lwendo lulapfu nga tshiṱimela, teksi kana bufho u dalela vhahali? Hezwi zwi ṱanganyisa ḓivhazwakale na tshanduko na u bvela phanḓa kha vhutshilo havho.
Kha ri sedze maipfi a ndeme u bva kha ngudo ya ṋamusi.
- Vhuendedzi - nḓila ye vhathu na thundu zwa tshimbila ngayo u bva fhethu huṅwe u ya huṅwe.
- Goloi ya dzikholomo - goloi ya matanda kha maṱaga, i kokodzwaho nga sece ya dzikholomo.
- Riksha - goloi diṱuku ḽa maṱaga mavhili ḽo kokodzwaho nga muthu.
- Njila ya tshiṱimela - njila ya tsimbi ine dzitshiṱimela dza tshimbila khayo.
- Bufho - tshishumiswa tsha u fhufha tshi na phapha na injini.
Speaker notes
Shumisani hezwi sa u dovholola nga u anzwa nga u ṱavhanya hu sa athu u swika mbudziso. Vhalani ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone litshani kilasi i vhidzelele kana i sumbe zwine ḽa amba. Arali tshifhinga tshi tshi tenda, humbelani vhagudiswa vha vhee maipfi maṱanu nga nḓowelo ye a bvelela ngayo kha ḓivhazwakale (u tshimbila nga milenzhe a ho ngo bulwa hafha, fhedzi goloi ya dzikholomo i ṱoḓa u vha phanḓa ha njila ya tshiṱimela, nahone bufho ḽi ya magumoni).
Fhindulani mbudziso hedzi u sumbedza zwe na guda nga ha vhuendedzi u bva kale u swika zwino.
Shumani ni noṱhe kana na thangana na khonani. Shumisani mitaladzi yo felaho.
Q. Bulani nḓila tharu dzine vhathu vha Afrika Tshipembe vha tshimbila ngadzo kale, hu sa athu bveledzwa dzigoloi. (3 marks)
Q. Njila ya u thoma ya tshiṱimela ya Afrika Tshipembe yo vulwa ngafhi na nga ṅwaha ufhio? (2 marks)
Q. Khethani nḓila nthihi ya vhuendedzi u bva kha ngudo nahone ni ṱalutshedze uri yo leludza hani vhutshilo ha vhathu. (5 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwalwaho kana khaseledzo ya kilasi. Phindulo dzo dzudzanywaho: (1) tharu dzi ngaho u tshimbila nga milenzhe, dzikholomo/dzibere/dzimbongola, goloi ya dzikholomo, riksha, tshiṱimela - ṱanganedzani phindulo dzo teaho; (2) Durban u ya Point, nga 1860; (3) ṱanganedzani tsumbo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi, sa tsumbo dzitshiṱimela dzo hwala thundu ilemu nga u ṱavhanya, kana dzigoloi na diteksi zwo tendela vhathu u tshimbila kule u ya mushumoni. U kovhekanywa ha maraga hu tevhela phindulo pfufhi na dzo andaho dza tshiro tsha CAPS. Valani nga u humbudza vhagudiswa uri vhuendedzi vhu kha ḓi shanduka na ṋamusi.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Transport through time
- Resource type
- Presentation