Ndlela leyi ku andza ka Yuropa ematlhelweni ya malwandle ku sukela hi va-1400 ku cinceke ha yona Amerika, Afrika ni le Cape - naswona ku aka sisiteme ya vuhlonga leyi vuyelo bya yona byi ha vaka byi twiwa ni namuntlha.
Speaker notes
Sungula xihloko. Lexi i xiyenge xa matimu ya misava hinkwayo lexi hlanganisaka Yuropa, Amerika, Afrika-Vupela-dyambu ni le Cape. Kandziyisa maendlelo mambirhi lawa ma hlanganisiweke lawa vadyondzi va nga ta ma landzelela: (1) ku andza ka Vaeur ni ku hlula, na (2) bindzu ra mahlonga ra Atlantic leri humeke eka rona. Kombisa leswaku hi ta gimeta eCape, laha ntsheketo lowu wa misava wu fikaka eAfrika-Dzonga. Veka mianakanyo yo kambisisa leyi fambelanaka na FET: hi lava swivangelo, vuyelo ni maendlelo yo hambana, ku nga ri swiendleko ntsena.
Yuropa a yi nga ri xikarhi xa misava hi 1500 - a yi ri yin'wana ya tindhawu to tala leti fumeke ni ku va ni matimba.
Hi 1500 tindhawu leti nkulu ta matimba ni bindzu a ti ri kona emisaveni hinkwayo: Ming eChina, Mughal ni tindhawu tin'wana eIndia, Ottoman Empire ematlhelweni ya vuxa bya Mediterranean, Songhai Empire leyi fumeke eAfrika-Vupela-dyambu, na Aztec ni Inca tinhulu ta vuhosi eAmerika.
- Bindzu ra le kule ra nsuku, swifuwelo, tinguvu ni vanhu lava hlongiweke a ri se ri hlanganisa Afrika, Asia ni Yuropa.
- Tindhawu ta Vaeur a ti ri titsongo naswona ti lava ku fikelela hi ku kongoma bindzu ra swifuwelo swo fuma swa Asia.
- Va-Ottoman a va fambisa tindlela ta le vuxa hi le misaveni, va sindzisa Vaeur ku lava ndlela ya lwandle.
Speaker notes
Lulamisa vuxisi lebyi tolovelekeke leswaku Yuropa ntsena a yi rhangele hi ndlela leyi hlawulekeke. Kandziyisa leswaku Vaeur va andzile hikuva a va ri emphetweni wa timbewu leti a ti ri kona naswona a va lava ku nghena. Ku vula tinhulu ta vuhosi ta Afrika ni Amerika ku sungula ku endla mhaka ya leswaku ku hlula ku hlongorile tinhlengeletano leti tiveke, ku nga ri misava leyi 'nga riki na nchumu'. Lexi i xivandla lexinene xo dirowa mapa wo olova wa misava ebodini.
Vativi va matimu hakanwe va katsakanya swivangelo tanihi 'Xikwembu, nsuku ni ku dzuneka' - kambe thekinoloji leyintshwa yi endle ku andza ku koteka.
Nsuku (rifuwo)
Ku fikelela hi ku kongoma swifuwelo, nsuku ni timakete letintshwa a swi tshembisa mpindzuxelo lowukulu eka vaxavisi ni tihosi.
Xikwembu (vukhongeri)
Vafumi ni Kereke a va lava ku hangalasa vuKriste ni ku phikizana ni misava ya Vaislamu.
Ku dzuneka (matimba)
Portugal, Spain ni van'wana endzhaku a va phikizana hi ku xiximeka, tiko ni vuholeli bya ku phikizana.
Thekinoloji
Xikepe xa caravel, xikombamisava (compass), astrolabe ni mapa ni tibhomu leti antswaka swi endle maendzo yo leha ya lwandle ku koteka.
Speaker notes
Tirhisa xiga xa 'Xikwembu, nsuku, ku dzuneka' tanihi nchumu wo tsundzuka kambe susumeta vadyondzi ku pima leswaku xivangelo lexi hi xihi lexi a xi ri xa nkoka swinene - vuswikoti bya nkoka bya FET. Engetela leswaku thekinoloji (tindlela) yi hambanile ni xivangelo (mhaka): swivangelo a swi ri kona khale, kambe swikepe leswintshwa ni switirhisiwa swa ku fambisa swi hundzurile ku navela ku va xiendlo. Kombela vadyondzi ku landzelelanisa swiyenge swimune ni ku hlamusela ku hlawula ka vona.
Tihosi timbirhi titsongo ta Atlantic ti pfule tindlela ta lwandle leti cinceke bindzu ra misava hinkwayo.
Portugal yi susumetile eNdzhonga hi ku landzelela ribuwa ra Afrika: Bartolomeu Dias u rhendzele Cape of Good Hope hi 1488, naswona Vasco da Gama u fikile eIndia hi lwandle hi 1498. Spain yi fambe hi le Vupela-dyambu: hi 1492 Christopher Columbus u fikile eCaribbean, a ehleketa leswaku u kume ndlela yo ya Asia.
- Ndlela ya Vaportugal yo rhendzela Afrika yi nyike Yuropa ku fikelela hi ku kongoma swifuwelo swa Asia.
- Maendzo ya Columbus ma pfule Amerika eku hlaseriweni ni ku aka ka Vaeur.
- Hi 1494 Ntwanano wa Tordesillas wu avile misava leyi nga riki ya Vaeur exikarhi ka Portugal na Spain.
Speaker notes
Hlayisa masiku tanihi tinhlovo kambe kongomisa eka nkoka: ndlela ya Vaportugal (yo rhendzela Afrika) ni ndlela ya Vaspain (yo tsemakanya Atlantic) ti akile tinhulu timbirhi to hambana. Xiya vuxisi eka ririmi ra 'ku kuma' - da Gama na Columbus va fikile emisaveni leyi se a yi ri kaya ka timiliyoni ta vanhu. Ntwanano wa Tordesillas wu kombisa Vaeur va ava misava ya van'wana ku nga ri na mpfumelelo. Hlanganisa emahlweni: ndlela ya lwandle ya Cape yi hlamusela leswaku ha yini Vaeur endzhaku va akile eCape.
Endzhaku ka xitukulwana xin'we, mavuthu lamatsongo ya Spain ma wisile tinhulu timbirhi ta letikulu emisaveni.
Vahlaseli va Spain lava vuriwaka conquistadors va hlasele misava ya Amerika. Hernan Cortes u wisile Aztec Empire (eMexico ya sweswi) exikarhi ka 1519 na 1521, naswona Francisco Pizarro u hlurile Inca Empire (ePeru ya sweswi) ku sukela hi 1532.
- Va-Spain va tekile ntsengo lowukulu wa nsuku ni silivhere.
- Misava leyi hluriweke ni vanhu va avanyisiweke eka vaaki ehansi ka sisiteme ya encomienda.
- Silivhere leyi humaka etimbaleni to fana na Potosi yi khulukile eka ikhonomi ya misava hikwalaho ka Spain.
Speaker notes
Nyika vadyondzi vukulu: Vaspain va nga ri madzana ya tsongo va hlurile tinhulu ta timiliyoni. Xihlambanyeto lexi i xipfundla xa sula leri landzelaka. Nghenisa encomienda tanihi ntirho wa xibindzu lowu kombisaka vuhlonga bya kwalaho ka nkarhi. Papalata ku dzunisa conquistadors - tirhisa rito 'va hlasele' ku ri na 'va kumile'. Silivhere ya Potosi i xikombiso xinene xa ndlela leyi ku hlula ku wundleke ikhonomi leyintshwa ya misava.
Matlhari lamanene ntsena a ma hlamuseli - mavabyi ni vuhlanganisi swi vile swa nkoka.
Vativi va matimu va kombetela eka swivangelo swo hlaya swo hlanganisiwa ku nga ri xivangelo xin'we ntsena. Lexi a xi onha swinene a ku ri mavabyi: Vaeur va rhwele smallpox, measles ni mavabyi man'wana lawa Vamerika vo tumbuluka a va nga ri na vusirheleri eka wona.
- Mavabyi ma dlaye xiphemu lexikulu swinene xa vanhu vo tumbuluka, ma tsanisa ku lwa.
- Matlhari ya nsimbi, tibhomu, tinsirhelelo ni tihanci swi nyike Vaspain vuholeli enyimpini.
- Va-Spain va tirhise timholovo, va hlanganisa ni vanhu lava a va nyenya vufumi bya Aztec kumbe Inca.
Speaker notes
Lexi i xipfundla xa nkoka xa nxopaxopo. Kanetana ni ntsheketo wa 'vukulu bya Vaeur': mudlayi lonkulu ngopfu a ku ri mavabyi, lawa a ma humelela hi mahoswaneni, ku nga ri xikombiso xa vukulu bya ndhavuko. Matlhari ni tihanci swi pfune enyimpini, naswona vuhlanganisi bya laha kaya byi nyike vunyingi bya mavuthu. Kombela vadyondzi ku hlamusela leswaku ha yini ku titsheka eka xivangelo xin'we ntsena ku nyika xifaniso xo xisa xa matimu. [SME] Tinhlayo ta ku lahleka ka vanhu eAmerika ti hambana swinene exikarhi ka vativi va matimu - tshama eka 'xiphemu lexikulu swinene' loko xihlovo xi nga hlamuseli mpimo.
Ku hlula ku tise ku wa ka vanhu - naswona ku tumbuluxe ku pfumaleka ka vatirhi loku susumeteke bindzu ra mahlonga.
Nhlayo ya vanhu vo tumbuluka yi tsanile swinene hikwalaho ka mavabyi, nyimpi ni ntirho wa xibindzu. Loko Vaeur va aka tipurasi (plantations) ni timbale ta ku byala tsohombyana, fole ni ku cela silivhere, va lave vatirhi vo tala lava nga fumiwaka.
- Tipurasi ta tsohombyana eCaribbean na eBrazil a ti humesa mpindzuxelo lowukulu kambe a ti lava vatirhi vo tala swinene.
- Hi ku wa ka nhlayo ya vanhu vo tumbuluka, Vaeur va hundzukele eka Vaafrika lava hlongiweke.
- Ku hlawula loku ku hlanganise Amerika, Yuropa na Afrika eka sisiteme yin'we ya Atlantic.
Speaker notes
Dirowa nkatsakanyo wa swivangelo hi ku kongoma: ku hlula -> ku wa ka vanhu -> ku pfumaleka ka vatirhi -> xilaveko xa vatirhi va Vaafrika lava hlongiweke. Lowu i buloho ku suka eka xiphemu xa 'ku hlula' ku ya eka xiphemu xa 'bindzu ra mahlonga'. Xiya leswaku mpindzuxelo wa tipurasi, ngopfu-ngopfu wa tsohombyana, a wu ri injini ya ikhonomi. Kandziyisa leswaku ku hlonga Vaafrika a ku ri ku hlawula loku endliweke hi vona hi xivangelo xa mpindzuxelo, ku nga ri nchumu lowu a wu nga ta papalatiwa.
Kwalomu ka malembe ya 350, ku ehleketiwa leswaku Vaafrika va timiliyoni ta 12 va sindzisiwe ku tsemakanya Atlantic.
Vaxavisi va Vaeur va xave kumbe va khome vanhu eAfrika-Vupela-dyambu na le Xikarhi va va rhumela eAmerika ku ya tirha tanihi vatirhi vo hlongiwa. Vanhu lava hlongiweke a va tekiwa eka nawu tanihi rifuwo leri a ri nga xaviwa, ri xavisiwa ni ku dyisiwa.
- Kwalomu ka Vaafrika va timiliyoni ta 12 va khwele; kwalomu ka timiliyoni ta 10 ku ya eka 11 va ponile eku tsemakanyeni.
- Vafumi van'wana va Afrika ni vaxavisi va hlanganyele eku nyikeleni vanhu lava khomiweke, hakanwe hi ku tirhisa nyimpi.
- Bindzu leri ri xurhile Afrika vanhu ni ku wundla timholovo, ri ri karhi ri fuwisa tindhawu ta le malwandle ta Yuropa.
Speaker notes
Khoma tinhlayo hi vutihlamuleri: kombeta mpimo lowu tirhisiwaka swinene wa kwalomu ka timiliyoni ta 12 lava khweleke. Endla leswaku nhlamuselo ya vumunhu ehansi ka nhlayo yi twala - nomboro yin'wana ni yin'wana a ku ri munhu a ri ni ndyangu ni kaya. Hlamusela ku hlanganyela ka Vaafrika hi ku tshembeka kambe hi vutlhari: tindhawu tin'wana ta Afrika ti hlanganyele, hakanwe ehansi ka ntshikilelo kumbe hi ku vuyeriwa ka vona, kambe Vaeur va tumbuluxile ni ku fambisa xilaveko. Papalata mavulelo lawa ma susaka nandzu eka sisiteme leyi fambisiweke hi Vaeur. [SME] Tiyisisa tinhlayo ta timiliyoni ta 12 / ta 10-11 leti poneke hi ku ti pimanisa ni Trans-Atlantic Slave Trade Database kumbe xihlovo xa SAHO xo kombetela emahlweni ka nkucetelo.
Swikepe swi landzele ndlela ya matlhelo manharhu leyi hundzuleke vanhu lava hlongiweke va va mpindzuxelo eka xiyenge xin'wana ni xin'wana.
Bindzu ra vunharhu (triangular trade) ri hlanganise tindhawu tinharhu. Swilo leswi endliweke swi fambe ku suka Yuropa ku ya Afrika; Vaafrika lava hlongiweke va rhumela ku tsemakanya Atlantic (Middle Passage); naswona swilo swa tipurasi to fana na tsohombyana, fole ni koni swi tlhelele eYuropa.
- Xiyenge 1: tibhomu, tinguvu ni swilo swa nsimbi ku suka Yuropa ku ya ribuweni ra Afrika-Vupela-dyambu.
- Xiyenge 2: vanhu lava hlongiweke ku suka Afrika ku ya Amerika - Middle Passage.
- Xiyenge 3: tsohombyana, rum, fole ni koni ku suka Amerika ku tlhelela Yuropa.
Speaker notes
Famba hi swiyenge swinharhu eka xifaniso. Kandziyisa leswaku 'swilo' eka xiyenge xa vumbirhi a ku ri vanhu - laha xifaniso xi nga tumbetaka ku chava, kutani xi thye vito. Kombisa leswaku mpindzuxelo a wu endliwa eka nkovo wun'wana ni wun'wana, hikwalaho ka yini vaxavisi ni madoroba yo tala ya Yuropa ma seketele sisiteme leyi. Xipfundla lexi xi lulamisa Middle Passage, leyi hlamuseriwaka hi vurhon'wana eka xa kwalaho.
Ku tsemakanya Atlantic a ku ri ntlhontlho wa tihanyi lowu vo tala va nga ponangiki eka wona.
Eka Middle Passage, vanhu lava hlongiweke a va hlengeletiwa ni ku tshamiswa ehansi ka pfalo hi maendzo lawa a ma nga teka mavhiki yo tala. Swiyimo a swi tele ngopfu naswona a swi nga baseki, naswona mavabyi, tihanyi ni ku lahlekeriwa hi ntshembo swi vange ku fa ko tala.
- Vanhu a va bohiwa hi tinketani, va nyikiwa swakudya ni mati matsongo, va tsoniwa xindzhuti xa xisekelo.
- Xiphemu xa nkoka xi file eku tsemakanyeni hikwalaho ka mavabyi ni ku khomiwa hi ndlela yo biha.
- Ku nga khathariseki sweswo, vanhu lava hlongiweke va kanetile - hi ku ala swakudya, ku pfukela ni ku hlayisa ndzimana ni ndhavuko.
Speaker notes
Lexi i xipfundla xa vukheta swinene - xi hlamusele hi ku tshembeka kambe handle ka vuxokoxoko byo chavisa. Xikongomelo i ku twela ni ku twisisa, ku nga ri ku chavisa. Amukela leswaku matimu lawa ma nga khunguvanyisa, ngopfu-ngopfu eka vadyondzi lava vakokwa wa vona va khumbekeke, naswona endla ndhawu ya bulo yo xiximeka. Gimeta hi vuswikoti bya vumunhu: vanhu lava hlongiweke a va nga ri ntsena lava xanisiweke kambe va kanetile ni ku hlayisa ndhavuko, leswi yisaka eka xipfundla lexi landzelaka. Papalata nhlamuselo yo chavisa; kongomisa eka vuhomboloki ni vumunhu bya lava hlongiweke.
Vanhu lava hlongiweke a va nga ri hilaha ku olovaka lava tshamaka ntsena - va kanetile hi tindlela to tala naswona va vumbile mindhavuko leyintshwa.
EAmerika, vanhu lava hlongiweke a va langutana ni ntirho wa xibindzu ni madzolonga etipurasini, kambe va kanetile erivaleni na hi xihundla naswona va akile tinhlengeletano letintshwa ni vutivi.
- Ku kaneta ka le rivaleni ku katse ku pfukela, ku baleka ni ku aka tinhlengeletano to tshunxeka ta vanhu lava balekeke.
- Ku kaneta ka siku ni siku ku katse ku tirha hi ku nonoka, ku tshova switirhisiwa ni ku hlayisa tindzimi, vuyimbeleri ni vukhongeri.
- Ndzukiso wa Haiti (1791-1804) wu vone vanhu lava hlongiweke va wisa vuhlonga ni ku simeka tiko ro tshunxeka.
Speaker notes
Ringanisa ku xaniseka ka xipfundla lexi hundzeke ni vuswikoti laha - lexi i xa nkoka eka nhlamuselo yo xiximeka ni yo lulama. Hambanisa ku kaneta ka le rivaleni (ku pfukela, marronage) ni ku kaneta ka siku ni siku (ku tirha hi ku nonoka, ku pona ka ndhavuko). Ndzukiso wa Haiti i xikombiso xa matimba xa vanhu lava hlongiweke lava kumeke ntshunxeko ni ku vumba matimu ya misava. Xipfundla lexi xi tlhela xi kombisa vuswikoti bya FET byo lemuka maendlelo ni vuswikoti, ku nga ri vuxanisiwa ntsena.
Loko Vadutch va aka eCape hi 1652, va akile vaaki va vuhlonga va titshega hi misava ya Lwandle ra Indian.
Dutch East India Company (VOC) yi simekile xitichi xa ku wisela eCape hi 1652. Ku sukela hi 1658 yi nghenise vanhu lava hlongiweke - ngopfu-ngopfu ku suka Afrika-Vupela-dyambu bya Vuxa, Madagascar, India na Southeast Asia - ku ya tirha tanihi vatirhi, vatshuki ni vatirhi va le makaya.
- Vuhlonga bya Cape byi titshege hi bindzu ra Lwandle ra Indian, ku nga ri ngopfu bindzu ra Atlantic.
- Slave Lodge ya Khampani eCape Town yi khome vanhu vo tala lava hlongiweke va VOC.
- Britain yi herisile bindzu ra mahlonga hi 1807 naswona yi herisile vuhlonga eCape ku sukela hi 1834, ku landzela malembe ya mune ya 'apprenticeship' (ku dyondzela ntirho).
Speaker notes
Veka ntsheketo wa misava emahlweni: Cape ya Afrika-Dzonga a yi ri xiphemu xa nkarhi wolowo wun'we wa ku andza ni vuhlonga, kambe a yi nyikiwa ngopfu hi Lwandle ra Indian ku nga ri Atlantic. Ku hambana loku hakanwe ku kamberiwa. Xiya masungulo yo hambanahambana ya mahlonga ya Cape, lawa ma vumbeke ndhavuko wa Cape, ririmi (Afrikaans) ni vaaki. Slave Lodge eCape Town i xivandla lexi kombekaka lexi vadyondzi va nga ha xi tivaka. Kombisa xindzhuti xo leha: ntshunxeko wa 1834-1838 a wu tisanga ku ringana, wu hlanganisa ni matimu ya Afrika-Dzonga ya kwalaho ka nkarhi.
- 1488 Dias u rhendzela Cape of Good Hope
- 1492 Columbus u fika eCaribbean
- 1498 Da Gama u fika eIndia hi lwandle
- 1519-21 Cortes u hlula Aztec Empire
- 1532 Pizarro u hlasela Inca Empire
- 1652 Vadutch va aka eCape; vuhlonga byi landzela
- 1807 Britain yi herisa bindzu ra mahlonga
- 1834-38 Vuhlonga byi herisiwa eCape, kutani apprenticeship
Speaker notes
Tirhisa nkatsakanyo wa nkarhi ku tiyisisa xiyenge hinkwaxo ni ku kombisa ndlela leyi swiendleko swi hlanganaka ha yona eka nkarhi wun'we wo leha. Kombela vadyondzi ku kuma ku hlanganisiwa ka swivangelo exikarhi ka swinghenisiwa (xikombiso, ndlela leyi ku hlula eAmerika ku fambelanaka ha yona ni ku kula ka bindzu ra mahlonga). Kombisa leswaku ku herisiwa ka bindzu (1807) ku rhangile ku herisiwa ka vuhlonga hi voxe (va-1830), ku hambana loku hakanwe ku kamberiwaka.
Ku andza ka Vaeur, ku hlula ka Amerika ni bindzu ra mahlonga ra Atlantic a swi ri swiphemu swa maendlelo yin'we lawa ma hlanganisiweke lawa ma nga ni vuyelo lebyi tshamaka.
Ku sukela hi va-1400, ku andza ka Vaeur ku hlanganise makontinente eka timbewu letintshwa ta bindzu ni matimba. Ku hlula ku onhile Amerika ni ku tumbuluxa xilaveko xa vatirhi lexi susumeteke bindzu ra mahlonga ra Atlantic, kasi eCape vaaki va vuhlonga va vumbekile hi misava ya Lwandle ra Indian. Maendlelo lawa ma vumbile misava ya manguva lawa - naswona ma ha ri mhaka ya kanetano ni ku tsundzuka ni namuntlha.
Q. Hlamusela leswaku ha yini tindhawu ta Vaeur ti andzile ematlhelweni ya malwandle ku sukela hi va-1400. Kombetela eka swivangelo swo hambana swinharhu nyana enhlamulweni ya wena. (6 marks)
Q. 'Mavabyi, ku nga ri matlhari lamanene, a ku ri xivangelo xikulu xa leswi Vaspain va hluriseke Amerika.' Xana wa pfumelelana? Seketela langutelo ra wena hi vumbhoni. (8 marks)
Q. Hlamusela ndlela leyi ku hlula ka Amerika ku hlanganisiweke ha yona ni ku kula ka bindzu ra mahlonga ra Atlantic. (6 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tiyisisa nsinya wo hlanganisa: ku andza, ku hlula ni vuhlonga a swi hlanganisiwile, ku nga ri swihloko swo hambana. Swivutiso swinharhu swi landzelela mafambiselo ya CAPS FET - nhlamuselo yo hleleka (Q1), ku kaneta kumbe ku avanyisa loku seketeriweke hi xihlovo (Q2), ni ku hlanganisa xivangelo ni vuyelo (Q3). Tsundzuxa vadyondzi ku tirhisa vumbhoni ni ku anakanya ku tlula langutelo rin'we. Xiya leswaku xiyenge lexi xi yisa eka ntirho wa kwalaho ka nkarhi wa Grade 10 wa ikhonomi ya vukoloni bya Cape ni ku vumbiwa ka vaaki va Afrika-Dzonga.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- European expansion, conquest and the slave trade
- Resource type
- Presentation