Nḓila ye u andisa ha Yuropu vhukati ha maṱ okoni u bva miṅwahani ya vho-1400 zwa shandukisa nga yo Amerika, Afrika na Kapa - na u fhaṱa sisiteme ya vhupholi ine mvelelo dzayo dzi tshi kha ḓi pfiwa na ṋamusi.
Speaker notes
Sumbedzani thero. Iyi ndi yuniti ya ḓivhazwakale ya shango ḽoṱhe ine ya ṱanganisa Yuropu, dzi Amerika, Afrika Vhukovhela na Kapa. Ombedzelani maitele mavhili o ṱanganaho ane vhagudi vha ḓo a tevhela: (1) u andisa na u kunda ha Vhaeuropa, na (2) vhurabi ha vhapholi ha Atlantic he ha bva khaho. Sumbedzani nga phanḓa uri ri ḓo fhedza kha Kapa, hune iyi nganea ya shango ḽoṱhe i swika Afrika Tshipembe. Vhulani muvhala wa ṱhoḓisiso u teaho FET: ri ṱoḓa zwiitisi, mvelelo na mavhonele o fhambanaho, hu si zwiitea fhedzi.
Yuropu yo vha i si tshiṱoho tsha shango nga 1500 - yo vha i tshiṅwe tsha zwipiḓa zwo pfumaho na zwi na maanḓa.
Nga 1500 zwiṱoho zwihulwane zwa maanḓa na vhurabi zwo vha zwi hone shangoni ḽoṱhe: Ming ngei China, Mughal na maṅwe mabulasi ngei India, Muvhuso wa Ottoman kha Mediterranean ya vhubvaḓuvha, Muvhuso wo pfumaho wa Songhai ngei Afrika Vhukovhela, na mibuso ya Aztec na Inca ngei dzi Amerika.
- Vhurabi ha lwendo lulapfu ha musuku, zwidziwo, milenzhe na vhathu vho pholiwaho ho no ṱanganisa Afrika, Asia na Yuropu.
- Mibuso ya Yuropu yo vha i miṱuku vhukuma nahone yo vha i tshi ṱoḓa u swikelela nga ho livhaho vhurabi ha zwidziwo zwo pfumaho zwa Asia.
- Vha-Ottoman vho vha vha tshi langa nḓila dza fhasi dzi yaho vhubvaḓuvha, zwa kombetshedza Vhaeuropa u ṱoḓa nḓila ya lwanzhe.
Speaker notes
Khakhululani muhumbulo wo ḓoweleaho wa uri Yuropu yo vha yo bvela phanḓa i yoṱhe. Ombedzelani uri Vhaeuropa vho andisa vhunwe ha zwiitisi ngauri vho vha vhe mukanoni wa maratha a vhurabi o no vha hone nahone vho vha vha tshi ṱoḓa u dzhena khao. U bula mibuso ya Afrika na ya Amerika u thoma zwi vhea mbuno ya nga murahu ya uri u kunda ho tshinya matshaka o ṱaḓulaho, hu si mavu 'o si na tshithu'. Hei ndi fhethu havhuḓi ha u ola mmapa wa shango kha bodo.
Vhaḓivhazwakale vha anzela u pfufhisa zwiitisi sa 'Mudzimu, musuku na vhugala' - fhedzi thekhinoḽodzhi ntswa yo ita uri u andisa hu konadzee.
Musuku (lupfumo)
U swikelela nga ho livhaho zwidziwo, musuku na mabaḓa maswa zwo fulufhedzisa phindulelo khulwane kha vharengi na mahosi.
Mudzimu (vhurereli)
Vhavhusi na Kereke vho vha vha tshi ṱoḓa u phaḓaladza Vhukriste na u ṱaṱisana na shango ḽa Vhamuslim.
Vhugala (maanḓa)
Portugal, Spain na nga murahu vhaṅwe vho ṱaṱisana nga u ṱhonifhea, mavu na vhukoni ha u fhira vhaṅwe.
Thekhinoḽodzhi
Caravel, khompasi, astrolabe na mmapa na thununu dza khwine zwo ita uri maendo malapfu a lwanzhe a konadzee.
Speaker notes
Shumisani mubulo wa 'Mudzimu, musuku, vhugala' sa tshiṱaṱaisi tsha ndangulo fhedzi kombetshedzani vhagudi u sedza ndi tshiitisi tshifhio tshihulwane - tshiiti tsha ṱhoḓisiso tsha FET. Engedzani uri thekhinoḽodzhi (zwishumiswa) i fhambana na tshiitisi (tshiṱ o): zwiitisi zwo vha hone kale, fhedzi magungwa maswa na zwishumiswa zwa u tshimbila zwo shandukisa lutamo lwa vha vhuitele. Vhudzisani vhagudi u vhea zwiitisi zwiṋa nga ndevhe na u ṱalutshedza khethululo yavho.
Mibuso mivhili miṱuku ya Atlantic yo vula nḓila dza lwanzhe dze dza dzudzanya hafhu vhurabi ha shango.
Portugal yo sudzuluwa yo livha tshipembe kha lubuvhelo lwa Afrika: Bartolomeu Dias o mona Cape of Good Hope nga 1488, nahone Vasco da Gama o swika India nga lwanzhe nga 1498. Spain yo tshimbila yo livha vhukovhela: nga 1492 Christopher Columbus o swika Caribbean, a tshi humbula uri o wana nḓila i yaho Asia.
- Nḓila ya Vhaportugal ya u mona Afrika yo ṋea Yuropu u swikelela nga ho livhaho zwidziwo zwa Asia.
- Maendo a Columbus o vula dzi Amerika kha u dzhenelela na u dzula ha Vhaeuropa.
- Nga 1494 Thendelano ya Tordesillas yo kovhekanya shango ḽi si ḽa Yuropu vhukati ha Portugal na Spain.
Speaker notes
Vhulungani maṱ atshi sa zwiṱaṱaisi fhedzi sedzani ndeme: nḓila ya Vhaportugal (u mona Afrika) na nḓila ya Vhaspain (u tshimbila Atlantic) zwo sika mibuso mivhili yo fhambanaho. Ṱhogomelani u songo teana ha luambo lwa 'u wana' - da Gama na Columbus vho swika mashangoni o no vha haya a milioni dza vhathu. Thendelano ya Tordesillas i sumbedza Vhaeuropa vha tshi kovhekanya mavu a vhaṅwe vhathu vha si na thendelo. Ṱumanyani na phanḓa: nḓila ya lwanzhe ya Kapa i ṱalutshedza uri ndi ngani Vhaeuropa vho dzula Kapa nga murahu.
Kha tshirunwana tshithihi, mmbi ṱhukhu dza Vhaspain dzo wisa miṅwe ya mibuso mihulwane ya shango.
Conquistadors vha Vhaspain vho dzhenelela mavuni mahulwane a dzi Amerika. Hernan Cortes o wisa Muvhuso wa Aztec (kha ḽa Mexico ḽa ṋamusi) vhukati ha 1519 na 1521, nahone Francisco Pizarro o kunda Muvhuso wa Inca (kha ḽa Peru ḽa ṋamusi) u bva 1532.
- Vhaspain vho dzhia musuku muhulwane na siliva.
- Mavu na vhathu vho kundwaho zwo kovhekanywa kha vhadzulapo nga fhasi ha sisiteme ya encomienda.
- Siliva ya u bva migodini sa Potosi yo ela ya dzhena ikonomini ya shango u fhira Spain.
Speaker notes
Ṋeani vhagudi saizi: Vhaspain vha si gathi vho kunda mibuso ya milioni dza vhathu. Iyo phambano ndi tshi ṱanganya tsha sḽaidi ya nga phanḓa. Sumbedzani encomienda sa mushumo wa kombetshedzo une wa sumbedza vhupholi ha nga murahu. Ni songo hulisa conquistadors - shumisani ipfi 'vho dzhenelela' hu si 'vho wana'. Siliva ya Potosi ndi tsumbo yavhuḓi ya nḓila ye u kunda ha ṋaya ikonomi ntswa ya shango.
Zwifhinga zwavhuḓi zwo ṱoṱamaho zwi si zwoṱhe zwi ṱalutshedza - malwadze na thendelano zwo vha zwa ndeme.
Vhaḓivhazwakale vha sumbedza zwiitisi zwo ṱanganaho hu si tshiitisi tshithihi. Tshihulwanesa tsho vha malwadze malwadze: Vhaeuropa vho ḓisa smallpox, misole na maṅwe malwadze e Vharema vha dzi Amerika vha vha vha si na vhuḓivhindudzeli khao.
- Malwadze o vhulaha tshipiḓa tshihulwane tsha vhathu vha ndaka, zwa fhungudza u lwela.
- Zwiḽwa zwa tsimbi, thununu, khali na mabiḓa zwo ṋea Vhaspain vhuṱolo nndwani.
- Vhaspain vho shumisa dziphambano, vha ita thendelano na vhathu vhe vha vha vha si na dakalo na vhuvhusi ha Aztec kana Inca.
Speaker notes
Iyi ndi sḽaidi ya ndeme ya ṱhoḓisiso. Sengululani nganea ya 'vhuṱolo ha Vhaeuropa': tshivhulahi tshihulwanesa tsho vha malwadze, e a vha a sa iti nga khonani, hu si tsumbo ya mvelele yo bvelaho phanḓa. Zwiḽwa na mabiḓa zwo thusa nndwani, nahone thendelano dza hafho dzo ṋea mmbi nnzhi. Vhudzisani vhagudi u ṱalutshedza uri ndi ngani u ḓitika nga tshiitisi tshithihi zwi ṋea tshifanyiso tsha u xedza tsha ḓivhazwakale. [SME] Zwibalo zwa u xela ha vhathu kha dzi Amerika zwi fhambana vhukuma vhukati ha vhaḓivhazwakale - dzulani kha 'tshipiḓa tshihulwane' arali tshiko tshi sa sumbedzi vhulapfu.
U kunda ho ḓisa u wa ha vhathu - nahone ho sika ṱhaeo ya mushumo ye ya shukumedza vhurabi ha vhapholi.
Vhathu vha ndaka vho fhungudzea nga u ṱavhanya nga malwadze, nndwa na mushumo wa kombetshedzo. Musi Vhaeuropa vha tshi thoma maḓ imani na migodi ya u ṱavha suga, fola na u imba siliva, vho ṱoḓa mmbi khulwane ya vhashumi vhane vha nga langwa.
- Maḓ imani a suga a Caribbean na Brazil o vha a tshi bveledza phindulelo khulwane fhedzi o vha a tshi ṱoḓa mushumo muhulu.
- Nga u fhungudzea ha vhathu vha ndaka, Vhaeuropa vha livha kha Vharema vho pholiwaho.
- Iyi khetho yo ṱanganisa dzi Amerika, Yuropu na Afrika kha sisiteme nthihi ya Atlantic.
Speaker notes
Olani tshiitisi na mvelelo nga ho livhaho: u kunda -> u wa ha vhathu -> ṱhaeo ya mushumo -> ṱhoḓea ya mushumo wa Vharema vho pholiwaho. Iyi ndi buḓelo u bva kha tshipiḓa tsha 'u kunda' u ya kha tshipiḓa tsha 'vhurabi ha vhapholi'. Ṱhogomelani uri phindulelo dza maḓima, zwihulu dza suga, ndi tshoni tsha ikonomi. Ombedzelani uri u polisa Vharema ho vha khetho yo dzhielwaho phanḓa nga ṱ hoḓea ya phindulelo, hu si tshithu tshi songo nga hangwaho.
Kha miṅwaha i ṱoḓaho u vha 350, zwi vhonala uri milioni dza 12 dza Vharema dzo kombetshedzwa u tshimbila Atlantic.
Vharabi vha Vhaeuropa vho renga kana u fara vhathu ngei Afrika Vhukovhela na Vhukati vha vha isa dzi Amerika u shuma sa vhashumi vho pholiwaho. Vhathu vho pholiwaho vho vha vha tshi dzhielwa mulayoni sa thundu ine ya nga rengwa, ya rengiswa na u laiwa.
- Milioni dzi ṱoḓaho u vha 12 dza Vharema dzo pfululwa; hu ṱoḓa u vha milioni dza 10 u swika 10-11 dzo tsireledzea u tshimbila.
- Vhaṅwe mahosi na vharengi vha Afrika vho dzhenelela u ṋekedza vho fariwaho, kanzhi nga nndwa.
- Vhurabi ho fhungudza Afrika vhathu na u ṋaya khani, ngeno hu tshi pfumisa dzi porodo dza Yuropu.
Speaker notes
Farani zwibalo nga vhulafuni: bulani tshiimo tsho shumiswaho vhukuma tsha milioni dzi ṱoḓaho u vha 12 dzo pfululwaho. Itani uri hu vhonale zwine tshivhalo tsha amba - tshiṅwe na tshiṅwe tshivhalo tsho vha muthu o na muṱa na haya. Amba nga ha u dzhenelela ha Vharema nga vhuṱali: maṅwe mabulasi a Afrika o dzhenelela, kanzhi nga kombetshedzo kana nga mbuyelo yao, fhedzi Vhaeuropa vho sika na u langa ṱhoḓea. Ni songo shumisa mafhungo ane a fhirisela mulandu kule na sisiteme yo langwaho nga Vhaeuropa. [SME] Khwaṱhisedzani zwibalo zwa milioni dza 12 / 10-11 dzo tsireledzeaho na Trans-Atlantic Slave Trade Database kana tshiko tsha SAHO tsho bulwaho phanḓa ha mveledzo.
Magungwa o tevhela nḓila ya masia mararu ye ya shandukisa vhathu vho pholiwaho u vha phindulelo kha tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe.
Vhurabi ha khona-tharu ho ṱanganisa zwipiḓa zwiraru. Zwithu zwo itwaho zwo ya u bva Yuropu u ya Afrika; Vharema vho pholiwaho vho pfululwa vha tshimbila Atlantic (Middle Passage); nahone zwibveledzwa zwa maḓ imani sa suga, fola na thonje zwo humela Yuropu.
- Sia ḽa 1: thununu, mafumi na zwithu zwa tsimbi u bva Yuropu u ya lubuvhelani lwa Afrika Vhukovhela.
- Sia ḽa 2: vhathu vho pholiwaho u bva Afrika u ya dzi Amerika - Middle Passage.
- Sia ḽa 3: suga, ramu, fola na thonje u bva dzi Amerika u humela Yuropu.
Speaker notes
Tshimbilani masia mararu kha tshifanyiso. Ombedzelani uri 'zwithu' zwa kha sia ḽa vhuvhili zwo vha vhathu - hafha ndi hune tshifanyiso tshi nga dzumbaho vhuṱungu, ngauralo bulani zwauri. Sumbedzani uri phindulelo yo itwa kha khona nthihi na iṅwe, ndi ngani vharengi vhanzhi vha Yuropu na miḓi zwo tikedza sisiteme. Iyi sḽaidi i vhea Middle Passage, ine ya ṱaluswa nga vhuḓalo nga phanḓa.
U tshimbila Atlantic ho vha vhuṱungu vhuhulu he vhanzhi vha si tsireledzee khaho.
Kha Middle Passage, vhathu vho pholiwaho vho vhewa vho ṱanḓelana fhasi ha bodo ya gungwa maendoni e a nga dzula vhege nnzhi. Zwiimo zwo vha zwi na vhathu vhanzhi na u sa vha na vhukhuḓo, nahone malwadze, tshiṱuhu na u fhelelwa nga fulufhelo zwo vhanga mafu manzhi.
- Vhathu vho vha vho vhoxwa nga mautwe, vha ṋewa zwiḽiwa na maḓi maṱuku, vha thivhelwa vhuthu ha mutheo.
- Tshipiḓa tsho ṱaḓulaho tsho fela nḓ ilani nga malwadze na u sa fariwa zwavhuḓi.
- Naho zwo ralo, vhathu vho pholiwaho vho lwela - nga u hana zwiḽiwa, u vusa dzikhakhathi na u fara ndangulo na mvelele.
Speaker notes
Iyi ndi sḽaidi ya mbilaelo yihulwane - ambani ngayo nga vhulafuni fhedzi hu si nga zwidodombedzwa zwi si na ndeme. Tshipikwa ndi vhuthu na u pfesesa, hu si u tshuwisa. Amba uri iyi ḓivhazwakale i nga vhaisa, zwihulu kha vhagudi vhane vhomakhulukuku wavho vho kwamiwa, nahone itani tshikhala tsha nyambedzano ya ṱhonifho. Fhedzisani nga vhukoni ha vhumuthu: vhathu vho pholiwaho vho vha vha si zwiṱaisiwa fhedzi, vho lwela na u vhulunga mvelele, zwine zwa isa kha sḽaidi i tevhelaho. Ni songo ṱalusa nga u dodombedza; sedzani u sa vha na khethululo na vhuthu ha vhane vha pholiwa.
Vhathu vho pholiwaho vho vha vha si vha u dzula fhasi fhedzi - vho lwela nga nḓila nnzhi vha fhaṱa mvelele ntswa.
Ngei dzi Amerika, vhathu vho pholiwaho vho sedzana na mushumo wa kombetshedzo na tshiṱuhu maḓimani, fhedzi vho lwela khagala na nga tshiphiri vha fhaṱa zwitshavha na vhuḓivhi zwiswa.
- U lwela ha khagala ho katela dzikhakhathi, u shavha na u fhaṱa zwitshavha zwa vhathu vho shavhaho vho vhofholowaho.
- U lwela ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ho katela u shuma nga u ola, u vhindulisa zwishumiswa na u fara nyambo, muzika na vhurereli zwi tshi tshila.
- Nyimuwo ya Haiti (1791-1804) yo vhona vhathu vho pholiwaho vha tshi wisa vhupholi vha fhaṱa muvhuso wo vhofholowaho.
Speaker notes
Linganyisani vhuṱungu ha sḽaidi ya nga phanḓa na vhukoni hafha - hezwi ndi zwa ndeme kha nganea ya ṱhonifho na ya vhukuma. Fhambanyani u lwela ha khagala (dzikhakhathi, marronage) na u lwela ha ḓuvha ḽiṅwe (u shuma nga u ola, u sala ha mvelele). Nyimuwo ya Haiti ndi tsumbo ya maanḓa ya vhathu vho pholiwaho vha tshi wana mbofholowo na u shandukisa ḓivhazwakale ya shango. Iyi sḽaidi hafhu i sumbedza tshiiti tsha FET tsha u ṱhogomela mavhonele na vhukoni, hu si u vha tshiṱaisiwa fhedzi.
Musi Vhadache vha tshi dzula Kapa nga 1652, vho fhaṱa tshitshavha tsha vhupholi tshi ḓitikaho nga shango ḽa Lwanzhe lwa India.
Khamphani ya Vhabvaḓuvha ha India ya Vhadache (VOC) yo thoma tshiimo tsha u awela Kapa nga 1652. U bva 1658 yo dzhenisa vhathu vho pholiwaho - vhunzhi u bva Afrika Vhubvaḓuvha, Madagascar, India na Asia Tshipembe-vhubvaḓuvha - u shuma sa vhashumi, vhaḓinḓi na vhashumi vha hayani.
- Vhupholi ha Kapa ho ḓitika nga vhurabi ha Lwanzhe lwa India, hu si vhurabi ha Atlantic vhunzhi.
- Slave Lodge ya Khamphani ngei Cape Town yo vha yo fara vhathu vhanzhi vho pholiwaho vha VOC.
- Vhuritania vho fhelisa vhurabi ha vhapholi nga 1807 na u fhelisa vhupholi Kapa u bva 1834, ha tevhela miṅwaha miṋa ya 'u guda mushumo'.
Speaker notes
Vhealani nganea ya shango ḽoṱhe hayani: Kapa ya Afrika Tshipembe yo vha i tshipiḓa tsha tshifhinga tshithihi tsha u andisa na vhupholi, fhedzi yo ṋewa vhunzhi nga Lwanzhe lwa India hu si Atlantic. Iyi phambano i anzela u sedzuluswa. Ṱhogomelani mathomo o fhambanaho a vhapholi vha Kapa, e a shandukisa mvelele ya Kapa, luambo (Afrikaans) na tshitshavha. Slave Lodge ngei Cape Town ndi fhethu ha vhukuma hune ha nga dalelwa hune vhagudi vha nga ḓivha. Sumbedzani murunzi mulapfu: mbofholowo ya 1834-1838 a yo ngo ḓisa u lingana, zwi tshi ṱumana na ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe ya nga murahu.
- 1488 Dias o mona Cape of Good Hope
- 1492 Columbus o swika Caribbean
- 1498 Da Gama o swika India nga lwanzhe
- 1519-21 Cortes o kunda Muvhuso wa Aztec
- 1532 Pizarro o dzhenelela Muvhuso wa Inca
- 1652 Vhadache vho dzula Kapa; vhupholi ha tevhela
- 1807 Vhuritania vho fhelisa vhurabi ha vhapholi
- 1834-38 Vhupholi ho fheliswa Kapa, ha tevhela u guda mushumo
Speaker notes
Shumisani landelano ya zwifhinga u dzudzanya yuniti yoṱhe na u sumbedza nḓila ye zwiitea zwa ṱanganela zwavhuḓi kha tshifhinga tshithihi tshilapfu. Vhudzisani vhagudi u wana vhukwamani ha zwiitisi vhukati ha zwiitea (sa tsumbo, nḓila ye u kunda dzi Amerika hu tshi ṱumana na u hula ha vhurabi ha vhapholi). Sumbedzani uri u fheliswa ha vhurabi (1807) ho ḓ a phanḓa ha u fheliswa ha vhupholi vhune (vho-1830), phambano ine ya anzela u sedzuluswa.
U andisa ha Vhaeuropa, u kunda dzi Amerika na vhurabi ha vhapholi ha Atlantic zwo vha zwipiḓa zwa maitele mathihi o ṱanganaho a na mvelelo dza tshoṱhe.
U bva miṅwahani ya vho-1400, u andisa ha Vhaeuropa ho ṱanganisa zwikontinennde kha maratha maswa a vhurabi na maanḓa. U kunda ho tshinya dzi Amerika na u sika ṱhoḓea ya mushumo ye ya shukumedza vhurabi ha vhapholi ha Atlantic, ngeno Kapa hu tshi vha na tshitshavha tsha vhupholi tsho bveledzwaho nga shango ḽa Lwanzhe lwa India. Maitele haya o shandukisa shango ḽa ṋamusi - nahone a kha ḓi vha thero ya ṱhaṱ hisano na tshihumbudzo ṋamusi.
Q. Ṱalutshedzani uri ndi ngani mibuso ya Yuropu yo andisa maṱ okoni u bva miṅwahani ya vho-1400. Ambani nga ha zwiitisi zwi si fhasi ha zwiraru zwo fhambanaho kha phindulo yaṋu. (6 marks)
Q. 'Malwadze, hu si zwiḽwa zwavhuḓi, ndi tshiitisi tshihulwane tshe Vhaspain vha kunda dzi Amerika.' Ni a tenda? Tikedzani mavhonele aṋu nga vhufakannywa. (8 marks)
Q. Ṱalusani nḓila ye u kunda dzi Amerika ha ṱumana ngayo na u hula ha vhurabi ha vhapholi ha Atlantic. (6 marks)
Speaker notes
Phethani nga u khwaṱhisa mutalo: u andisa, u kunda na vhupholi zwo vha zwo ṱanganaho, hu si dzithero dzo fhambanaho. Mbudziso tharu dzi edzisa maitele a CAPS FET - ṱhalutshedzo yo dzudzanywaho (Q1), vhufhindulwa ho tikedzwaho nga tshiko kana khaṱulo ya nyimele ya rewe (Q2), na u ṱumanya tshiitisi na mvelelo (Q3). Humbudzani vhagudi u shumisa vhufakannywa na u ṱhogomela mavhonele o fhiraho luthihi. Ṱhogomelani uri iyi yuniti i isa kha mushumo wa nga murahu wa Girediri ya vhu-10 nga ha ikonomi ya vhukoloni ya Kapa na u itwa ha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- European expansion, conquest and the slave trade
- Resource type
- Presentation