Nga nḓila-ḓe, kha miṅwaha i si minzhi, mavhus a Yuropa o kwara Afrika yoṱhe - na nḓila ye vhathu vha Afrika vha lwela ngayo.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vha humbula uri 'u kwarelana' (scramble) zwi amba mini. Ṱalutshedzani muhumbulo muhulwane: vhukati ha ṅwaha wa 1880 na 1900 mashango a Yuropa o phaḓalana u kwara mavu na zwiko zwa Afrika, nahone nga 1914 vho vha vho langa kontinente yoṱhe. Sumbedzani thambo tharu dza ngudo: ndi ngani Yuropa yo vha i tshi ṱoḓa Afrika, o kwarela hani kha Khonferentsi ya Berlin, na nḓila ye vhathu vha Afrika vha lwela ngayo.
Nga vhukati ha ḓana ḽa 1800 ḽa miṅwaha, Afrika yo vha i na zwitshavha zwa maḓana, mahosi na mimvuso zwo ḓilanganaho.
Phanḓa ha ṅwaha wa 1880, vha Yuropa vha vha vha tshi rengisela fhedzi kha khunwe dza Afrika nahone vha na dzikoloni ṱhukhu nga ngomu. Afrika yo vha i na mimvuso yayo, nḓila dza vhurengiseli, ndimi na vhurereli, u bva kha Sokoto Caliphate ngei vhukovhela ha Afrika u swika kha Muvhuso wa Vhazulu vhukati ha vhupembe na muvhuso wa kale wa Ethiopia.
- Vhunzhi ha kontinente ho vha ho langwa nga vhathu vha Afrika, hu si nga vha Yuropa.
- Zwitshavha zwa Afrika zwo vha zwi tshi rengisa musuku, maṋo a nḓou, mabvu, muṋo na zwiṅwe zwithu vhukatikati ha vhulapfu.
- Vha Yuropa vho vha vha tshi ḓivha khunwe zwavhuḓi fhedzi vha sa ḓivhi zwavhuḓi nga ngomu.
Speaker notes
Khakhululani muhumbulo u wanalaho: Afrika yo vha i songo 'sa na tshithu' kana i tshi 'lindela u wanwa'. Yo vha i na zwitshavha zwo dzudzanywaho, zwi na mivhuso na ikonomi yazwo. Zwi na ndeme ngauri zwi sumbedza u Kwarelana sa u vutshelwa ha mashango o vhaho hone, hu si u dzula kha mavu a si na vhathu.
U Kwarelana ho vha na zwiitisi zwa ikonomi, zwa politiki na zwa matshilisano zwe zwa ṱuṱuwedzana.
Zwishumiswa zwa nḓaka
Difekithari dza Yuropa (u bva kha Nyshanduko ya Indasitiri) dzo vha dzi tshi ṱoḓa rabara, ṱhonga, mukwevha, musuku na daimane.
Mimaraga miswa
Dzikoloni dzo ṋea indasitiri dza Yuropa fhethu ha u rengisela zwithu zwavho zwe vha ita.
Nnyandano dza lushaka
Britain, France na Germany vho phaḓalana nga maanḓa na thendo - u vha na dzikoloni zwo vha zwi tshi sumbedza uri shango ndi 'ḽihulwane'.
Mihumbulo na vhurereli
Vhaṅwe vha Yuropa vho amba uri vha na 'mushumo wa u ḓivhadza vhudivhi' u phaḓaladza Vhukriste - lutendo lwo vhumbwaho nga mihumbulo ya luvhengo ya uri Vhayuropa ndi khulwane.
Speaker notes
Kwamani hafhu tshiṱoho tsha Grade 8 Term 1 nga Nyshanduko ya Indasitiri: indasitiri yo bveledza nḓala ya zwishumiswa zwa nḓaka na mimaraga, zwe zwa ita uri hu vhe na u Kwarelana. Vhani na vhuṱanzi vhukuma uri 'mushumo wa u ḓivhadza vhudivhi' wo shumiswa u tikedza u vutshela nahone wo ima nga mihumbulo ya luvhengo ya uri Vhayuropa ndi khulwane - hu si ṱhalutshedzo ya ngoho kana ya vhukhethululi nga Afrika.
Thekhinolodzhi ntswa na vhulafhi zwo shandukisa nungo dza maanḓa u ya kha mmbi dza Yuropa.
Kha maḓana a miṅwaha, malwadze o dzivhisa vha Yuropa u dzhena nga ngomu ha Afrika. Nga ḓana ḽa 1800 ḽa miṅwaha, thodea ntswa dzo shandukisa zwenezwo. Mushonga wa kwinini wo tsireledza kha malaria, zwikepe zwa muvhilo zwo hwala maswole u ya nṱha ha milambo, nahone dzitshimbi dza tirene na thelegirafa zwo fhambanya maswole na milaedza nga u ṱavhanya.
- Gidi ḽa u ḓifhorela ḽa Maxim ḽo ṋea mmbi dza Yuropa maanḓa a u vhulaha maswole a Afrika.
- Kwinini ḽo tendela maswole a Yuropa u tshila kha zwivhundu zwa malaria.
- Zwikepe zwa muvhilo, dzitshimbi dza tirene na thelegirafa zwo leludza u langa mavu a re kule.
Speaker notes
Ombedzelani phambano ya thekhinolodzhi: mmbi dza Afrika kanzhi dzo vha dzi khulwane na dza tshivhindi, fhedzi gidi ḽa Maxim na thonga dza musalauno zwo ṋea vhubvaledzi vhuhulwane. Hezwi zwi thusa vhagudiswa u pfesesa uri NGA NḒILA-ḒE vha Yuropa vha si vhanzhi vho kona u kwara masango mahulwane nga uralo - zwo vha zwi si nga ṅwambo wa uri zwitshavha zwa Afrika zwo vha zwi si na maanḓa kana zwi sa ṱoḓi u lwa.
Mavhus a Yuropa o kuvhangana ngei Berlin u tendelana milayo ya u kovhekanya Afrika vhukati havho - hu si na vha Afrika vho rambiwaho.
Musi mashango a Yuropa a tshi khou gidimela u kwara mavu a Afrika, nnyandano dzavho dzo swika hune dza nga bveledza nndwa vhukati havho. Muranga-phanḓa wa Germany Otto von Bismarck o vhitshela khonferentsi ngei Berlin u bva Ṅyendavhusiku 1884 u swika Luhuhi 1885. Vhaimeleli vha mashango a Yuropa a 14 (na United States) vho ḓa.
- Ndivho yo vha i u kovhekanya Afrika nga mulalo - kha vha Yuropa, hu si kha vha Afrika.
- A hu na na muṅwe muvhusi wa Afrika we a rambiwa kha khonferentsi.
- Muṱangano wo fhela nga u sainiwa ha General Act nga ḽa 26 Luhuhi 1885.
Speaker notes
Iyi ndi tshiitea tsha ndeme tsha tshiṱoho. Itani mbuno mbili nga vhukuma: (1) khonferentsi yo vha i nga u dzivhisa nndwa VHUKATI HA mavhus a Yuropa, hu si nga vhathu vha Afrika; (2) u vheiwa nnḓa hoṱhe ha vha Afrika zwo amba uri phetho nga ha mavu avho dzo itwa vha si hone. Ndi ngazwo vho ḓivhazwakale vha tshi vhona Khonferentsi ya Berlin sa tshifanyiso tsha u Kwarelana hoṱhe.
Khonferentsi ya Berlin yo vhea nḓila ye shango ḽa Yuropa ḽa nga kwara ngayo tshipiḓa tsha Afrika.
General Act yo vhea nyendedzi dza u kwara mavu. Muhumbulo wa ndeme vhukuma wo vha uri 'u dzula nga ngoho' (effective occupation): u kwara mavu, muvhuso wa Yuropa wo fanela u sumbedza uri wo a langa vhukuma, u na vhashumeli vha muvhuso, maswole kana thendelano. Hezwi zwo ṱuṱuwedza u gidimela u kwara mavu manzhi u swika hune zwa konadzea.
- Muvhuso u kwaraho khunwe wo fanela u ḓivhadza vhaṅwe nga ha u kwara hawo.
- Tshigwada tsha mulambo wa Congo tsho ḓivhadzwa sa fhethu ha vhurengiseli vhu re na mbofholowo ho vulelwaho vharengisi vhoṱhe vha Yuropa.
- Mikano kanzhi yo olwa sa mitalo yo livhaho kha mmapa, i tshi hangwa zwitshavha zwa Afrika zwe zwa vha zwi hone kha mavu.
Speaker notes
Ṱalutshedzani 'u dzula nga ngoho' nga maipfi a leluwaho: wo vha u tshi dzula na mavu fhedzi arali wo kona u sumbedza uri wo a langa, ngauralo mavhusa o gidimela u vhea zwiombe na u saina thendelano na (kana u kombetshedza thendelano kha) vharangaphanḓa vha Afrika. Sumbedzani khombo kha vhathu ya mikano yo livhaho: tshitshavha tshithihi tsho khethekanywa vhukati ha dzikoloni mbili, nahone zwigwada zwa nnyandano zwo kombetshedzwa u vha fhethu huthihi - thaidzo i khaṱhaho mikano ya Afrika na ṋamusi.
Nga 1914 Afrika yoṱhe yo vha yo langwa nga mavhus maṱuku a Yuropa.
Kha miṅwaha i si minzhi mmapa wa Afrika wo olwa hafhu. Britain na France vho dzhia zwipiḓa zwihulwane, ngeno Germany, Belgium, Portugal, Italy na Spain vha tshi kwara maṅwe mavu. Ndi Ethiopia na Liberia fhedzi dze dza dzula dzi na mbofholowo yadzo.
- Britain yo vha i na muloro wa mutalo wa dzikoloni u bva 'Cairo u swika Cape Town'.
- France yo langa vhunzhi ha vhukovhela na devhula ha Afrika.
- Khosi Leopold II wa Belgium o dzhia Congo sa thaka yawe yawe.
Speaker notes
Shumisani mmapa wa ḓivhazwakale wa ngoho u tshimbidzana na uyu wo leludzwaho arali ni nawo. Mbuno ndi luvhilo na vhuhulwane: kontinente yoṱhe yo kovhekanywa kha tshigwada tshithihi tsha vhathu. Ṱhogomelani uri mbofholowo ya Ethiopia i kwama phanḓa kha Nndwa ya Adwa (kha silaidi i ḓaho), na uri Liberia yo thomiwa nga vhathu vho vhofhololwaho vha bvaho United States.
Congo i sumbedza nḓila ye vhulanguli ha vhukoloni ha vha vhuvhi ngayo musi mbuelo dzi tshi ranga vhathu.
Khosi Leopold II wa Belgium o langa Congo sa thaka yawe ya vhudzumbe u bva 1885. U kaṋa rabara na maṋo a nḓou hu itela mbuelo khulwane, vhashumeli vhawe vho kombetshedza vhathu vha Congo u shuma nga fhasi ha sisiteme ya vhuvemu na ndaṱiso i vhavhaho. Zwi tshi vhonala uri milioni dza vhathu dzo fa nga vhuvemu, nḓala na malwadze.
- Miḓi yo kombetshedzwa u kuvhanganya rabara kana ya sedzana na ndaṱiso khulwane.
- Mafhungo a u tambudzwa nga murahu o vusa u lila ngei Yuropa.
- Nga 1908 muvhuso wa Belgium wo dzhia vhulanguli u bva kha Leopold.
Speaker notes
Faranani na iyi silaidi nga vhulenda na nga vhukuma - ndi tshiṅwe tsha zwiitea zwihulwane zwa vhuvemu ha vhukoloni. Vhulani luambo lu tshi tea vhukale ha vhagudiswa: ṱalusani mushumo wo kombetshedzwaho na khombo yawo khulwane kha vhathu ni sa ambi zwithu zwo ṋaṋaho. Ngudo ndi uri lutamo lwa mbuelo nga fhasi ha vhulanguli ha vhukoloni lwo ita uri hu vhe na vhutshinyi vhuhulu, na uri vhathu ngei Yuropa na Afrika nga murahu vho amba khavho. Vhalo vha vhathu vho faho ngei Congo vha khaṱhwa nga vho ḓivhazwakale.
- 1880s Mavhus a Yuropa a gidimela u kwara mavu a Afrika
- 1884 Khonferentsi ya Berlin i vulwa (Ṅyendavhusiku)
- 1885 General Act i sainiwa; Congo i vha ya Leopold
- 1896 Ethiopia i kunda Italy kha Nndwa ya Adwa
- 1904 U lwela ha Herero na Nama ngei South West Africa
- 1905 U vuwa ha Maji Maji ngei German East Africa
- 1908 Muvhuso wa Belgium u dzhia Congo u bva kha Leopold
Speaker notes
Shumisani iyi silaidi u khwaṱhisa nzudzanyo phanḓa ha u tshimbila u bva kha 'u kovhekanya' u ya kha 'u lwela'. Vhudzisani vhagudiswa uri vha ṱhogomele uri u lwela (Adwa, Herero na Nama, Maji Maji) ho ḓa nga u ṱavhanya nga murahu ha u vutshelwa - vha Afrika a vho ngo sokou tanganedza vhulanguli ha vhukoloni. Silaidi dzi ḓaho dzi sedza u lwela honoho.
Kha kontinente yoṱhe, zwitshavha zwa Afrika zwo lwela u dzhielwa nga vhukoloni nga nḓila dzo fhambanaho.
Vhulanguli ha vhukoloni a ho ngo tanganedzwa nga u fhumula. Vhaṅwe vharangaphanḓa vha Afrika vho lwa nndwa dza u lwela, vhaṅwe vha shumisa vhudiplomate na thendelano u tsireledza vhathu vhavho, nahone vhathu vhanzhi vha ḓoweleaho vho lwela nga u lidzhula mushumo, u hana u badela mutelo na u vhulunga sialala zwavho zwi tshi tshila.
- U lwela nga zwiḽwa: mahosi na zwitshavha zwo dzhia zwiḽwa u lwa na mmbi dzo vutshelaho.
- U lwela nga vhudiplomate: vhaṅwe vhavhusi vho ambelana u lengisa kana u thivhela vhulanguli ha Yuropa.
- U lwela ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe: vhathu vho lwela nga u pikita, u sa ṱanganela na sialala.
Speaker notes
Anḓadzani tshifanyiso tsha vhagudiswa nga u lwela u fhira nndwa dzi ḓivheaho fhedzi. U lwela ho vha hu si nndwa fhedzi, hu katela na vhudiplomate, u hana u badela mutelo, u pfulutshela na u tshila ha sialala. Ombedzelani uri u lwela ho vha ho phaḓalala naho nndwa nnzhi dza zwiḽwa dzo fheleledza dzo kundwa nga maanḓa a Yuropa - silaidi mbili dzi ḓaho dzi ṋea ngudo dza tsheo dzo bvelaho khagala.
Ethiopia yo kunda mmbi ya Italy ye ya vutshela nahone ya dzula i na mbofholowo yayo.
Nga 1896, Italy yo lingedza u kunda Ethiopia. Mureni Menelik II o ṱanganyisa mmbi dza Ethiopia nahone, kha Nndwa ya Adwa nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 1896, a kunda mmbi ya Italy zwavhuḓi. Ethiopia yo dzula i muṅwe wa mavhus a Afrika fhedzi we a dzula u na mbofholowo yawo lwa u fhelela ha u Kwarelana.
- Menelik II o vha o fhaṱa mmbi khulwane, yo hulaho zwiḽwa nahone yo ṱanganaho.
- U kunda ho kombetshedza Italy u ṱhonifha mbofholowo ya Ethiopia.
- Adwa yo vha tshifanyiso tsha u ḓikukumusa tsha u lwela ha vha Afrika kha kontinente yoṱhe.
Speaker notes
Adwa ndi ya ndeme u itela ndinganyiso: i sumbedza uri vha Afrika vha nga kona nahone vho kunda mmbi dza Yuropa. Ṱalutshedzani uri ndi ngani yo bvelela - vhuthihi nga fhasi ha Menelik II, zwiḽwa zwa musalauno, na ndivho ya mavu. Yo ṱuṱuwedza mishumo ya u lwisana na vhukoloni u fhira Ethiopia kule. Shumisani u lwisana na muhumbulo wa uri u kunda ha Yuropa ho vha hu si na u thivhelea.
U vuwa hukhulu huvhili nga fhasi ha vhulanguli ha Germany hu sumbedza tshivhindi tsha u lwela na khombo yayo khulwane.
Ngei German East Africa (ṋamusi Tanzania), u vuwa ha Maji Maji (1905-1907) ho ṱanganyisa zwitshavha zwinzhi u lwisana na u kombetshedzwa u ṱavha ṱhonga na vhulanguli vhuvhi. Ngei German South West Africa (ṋamusi Namibia), vhathu vha Herero na Nama vho vuwa nga 1904. Mmbi dza Germany dzo phwanya vhuvhili, nahone kushumele kwadzo kha Herero na Nama ṋamusi ku dzhielwa sa tshiṅwe tsha u vhulaha lushaka (genocide) tsha u thoma tsha ḓana ḽa 20 ḽa miṅwaha.
- Maji Maji yo ṱanganyisa zwigwada zwo fhambanaho u lwisana na swina ḽithihi.
- Herero na Nama vho pandelwa sogani vha vhulahwa nga vhunzhi vhukuma.
- Zwiitea izwi zwi sumbedza maanḓa a u lwela na vhuvemu ha vhulanguli ha vhukoloni.
Speaker notes
Faranani na iyi silaidi nga ṱhogomelo - i amba nga u vhulaha vhathu vhanzhi. Kha level ya Grade 8, redzani u vhulaha lushaka nga ngoho fhedzi ni sa ambi zwithu zwo ṋaṋaho. Ombedzelani mihumbulo mivhili: tshivhindi na vhuthihi ha u lwela (nga maanḓa Maji Maji i tshi ṱanganyisa zwigwada zwinzhi), na mvelelo mmbi dze mavhus a vhukoloni o vha o ḓiimisela u i ita. Iyi ndi thero ya ndeme na ya vhulenda i ṱoḓaho khaseledzano ya kilasi yo dziaho na ya ṱhonifho. Vhalo vha vhathu vho faho vha fhambana kha vhuṱanzi.
U kovhekanywa ha Afrika ho shandukisa kontinente nga nḓila dzi kha ḓi pfalaho na ṋamusi.
Nga 1914 Afrika yoṱhe yo vha i nga fhasi ha vhulanguli ha Yuropa. Vhathu vha Afrika vho xelelwa nga mbofholowo na mavu avho, nahone ikonomi dza vhukoloni dzo fhaṱelwa u shumela Yuropa. Mikano yo olwaho ngei Berlin yo ṱula zwitshavha nahone ya vha mikano ya mashango manzhi a musalauno a Afrika.
- Vha Afrika vho xelelwa nga mbofholowo ya politiki na vhulanguli ha zwiko zwavho.
- Mikano ya vhukoloni yo hangwa zwitshavha zwa Afrika nahone i kha ḓi vusa khakhathi na ṋamusi.
- Nndwa ya u lwisana na vhulanguli ha vhukoloni yo hula ya vha mishumo ya mbofholowo ya ḓana ḽa 20 ḽa miṅwaha.
Speaker notes
Kwamani tshifhingatshedzhinyi na zwa ṋamusi: mikano minzhi ya Afrika ya zwino, na dziṅwe khakhathi dzayo, dzi kwama murahu kha mitalo yo olwaho nga vha Yuropa vhe vha si vhuye vha kandekana kha mavu ayo. Fhedzisani nga u bvela phanḓa na tshanduko - u lwela ha vho 1890 na 1900 ho vhea mutheo wa mishumo ya mbofholowo ye vhagudiswa vha ḓo i guda nga murahu. Kha nyimele ya Afrika Tshipembe, kwamani nḓila ye vhukoloni na vhulanguli ha vhadzulapo vha bvaho nnḓa vha vhumba ngayo nḓila i yaho kha Muvhungano (Union) na apartheid.
U Kwarelana ha Afrika ho vha u vutshelwa nga u ṱavhanya ha Afrika nga Yuropa - ho lwelwaho nga tshivhindi, hu na mvelelo dzi kha ḓi vhaho na ndeme.
Kha tshifhinga tsha murafho muthihi, mavhus a Yuropa o kovhekanya na u kunda Afrika yoṱhe, vha tshi tendelana milayo vhukati havho kha Khonferentsi ya Berlin ya 1884-1885 ngeno vha tshi vhea vha Afrika nnḓa hoṱhe. Vha Afrika vho lwela nga nndwa, vhudiplomate na u sa tenda ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe - vha tshi kunda ngei Adwa na u vuwa kha Maji Maji na u lwisana na vhulanguli ha Germany - fhedzi vhunzhi havho vho kundwa nga maanḓa mahulwane a zwiḽwa, zwa sia mvelelo dzo dzikaho na dza tshifhinga tshilapfu.
Q. Ṱalutshedzani zwiitisi zwivhili zwe mashango a Yuropa a ṱoḓa u vutshela Afrika nga zwazwo kha vhufhelo ha ḓana ḽa 19 ḽa miṅwaha. (4 marks)
Q. Ndi ngani Khonferentsi ya Berlin ya 1884-1885 i tshi vhonwa sa tshiitea tsha ndeme tsha tshanduko? Kwamani vhe vha ḓa na vhe vha siiwa. (6 marks)
Q. Ṱalusani tsumbo nthihi ya u lwela ha vha Afrika u lwisana na vhulanguli ha vhukoloni nahone ni ṱalutshedze uri i ri sumbedza mini. (4 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwalwaho kana khaseledzano ya kilasi; u kovhekanywa ha maraga hu edzisa maitele a CAPS a source-based na a u ṅwala ho anḓaho. Humbudzani vhagudiswa nga ndinganyiso kha thero iyi: u vutshela nga Yuropa ho vha ha u ṱavhanya nahone kanzhi ha vhuvhi, fhedzi vha Afrika vho vha vhaiti vha re na maanḓa vhe vha lwela nga nḓila nnzhi. Hezwi zwi dzudzanya yunithi dzi ḓaho nga mbofholowo ya Afrika ya ḓana ḽa 20 ḽa miṅwaha na nga nḓila ya Afrika Tshipembe i yaho kha Muvhungano (Union) na apartheid.
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Scramble for Africa: late 19th century
- Resource type
- Presentation