Hilaha, hi malembe ya nga ri mangani, matiko ya le Yuropa ma tekeleke kwalomu ka Afrika hinkwayo - na hilaha Vaafrika va lweke ha kona.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswaku va ehleketa 'ku phanga' swi vula yini. Hlamusela mhaka leyikulu: exikarhi ka kwalomu ka 1880 na 1900 matiko ya le Yuropa ma phikizanile ku teka misava ni switirhisiwa swa Afrika, naswona hi 1914 ma fumile kontinente hinkwayo hlanganyi. Kombisa mintlhontlho minharhu ya dyondzo: hikwalaho ka yini Yuropa a yi lava Afrika, hilaha ma yi avaneleke ha kona eNhlengeletanweni ya Berlin, na hilaha Vaafrika va yi kaneteke ha kona.
Hi le xikarhi ka va-1800 Afrika a yi ri kaya ra madzana ya vaaki, tihosi ni tihosi-kulu leti tirhandzeleke.
Loko ku nga si va kwalomu ka 1880, Vayuropa a va xavisela ntsena ni ntlhaveni wa Afrika naswona a va ri ni makoloni mangani endzeni ka tiko. Afrika a yi ri ni timfumo, tindlela to xavisa, tindzimi ni vukhongeri swayona, ku sukela eSokoto Caliphate le n'walavupeladyambu wa Afrika ku ya eZulu Kingdom le dzongeni ni mfumo wa khale wa Ethiopia.
- Xiphemu-xikulu xa kontinente a xi fumiwa hi Vaafrika, ku nga ri Vayuropa.
- Vaaki va Afrika a va xavisa nsuku, matino, nguvu, munyu ni swin'wana swilo ku ya emikwakwatini yo leha.
- Vayuropa a va tiva matlhelo ya ntlhaveni kahle kambe va nga tivi swinene le ka ndzeni.
Speaker notes
Lulamisa ku pfilunganyeka loku tolovelekeke: Afrika a yi nga ri 'yi le ntsengele' kumbe yi 'rindzela ku kumeka'. A yi ri ni vaaki lava hleriweke, va nga ni tifumo ni tiikhonomi ta vona. Leswi swa nkoka hikuva swi veka Ku Phanga tanihi ku hlaseriwa ka matiko lama a ma ri kona, ku nga ri ku aka misava leyi nga ni munhu.
Ku Phanga a ku ri ni swivangelo swa ikhonomi, swa tipolitiki ni swa vanhu leswi a swi susumetana.
Swilo swo phenga
Tifekthri ta Yuropa (ku suka eNdzhukanweni wa Timbewu / Industrial Revolution) a ti lava ntlangu (rabha), koroni, koporo, nsuku ni tidayamonde.
Timakete letintshwa
Makoloni ma nyike mabindzu ya Yuropa tindhawu to xavisela swilo swa vona leswi endliweke hi tifekthri.
Ku phikizana ka matiko
Britain, France na Germany a va phikizanile matimba ni ku dzuneka - ku va ni makoloni a swi kombisa leswaku tiko i 'lerikulu'.
Mianakanyo ni vukhongeri
Van'wana Vayuropa a va vula leswaku va ni 'ntirho wo hanyisa' ku hangalasa Vukriste - ku pfumela loku vumbiweke hi mianakanyo ya xihlawuhlawu ya leswaku Vayuropa va tlula van'wana.
Speaker notes
Vuyela endzhaku eka dyondzo ya Grade 8 Term 1 hi Ndzhukano wa Timbewu (Industrial Revolution): timbewu ti vangile ku navela swilo swo phenga ni timakete, leswi susumeteke Ku Phanga. Vula erivaleni leswaku 'ntirho wo hanyisa' a wu tirhisiwa ku hlamusela ku hlula naswona a wu sekeriwe eka mianakanyo ya xihlawuhlawu ya leswaku Vayuropa va tlula van'wana - a hi nhlamuselo ya ntiyiso kumbe yo lulama ya Afrika.
Thekinoloji leyintshwa ni murhi swi cince ku ringana ka matimba swi ya eka mavuthu ya Yuropa.
Hi malembe-xidzana, mavabyi a ma sivela Vayuropa ku nghena endzeni ka Afrika. Hi va-1800 swikumiwa leswintshwa swi cince sweswo. Murhi lowu vuriwaka quinine wu sivele malaria, swikepe swa xilo (steamships) swi rhwarile masocha va tlhandlukela emilambyeni, naswona timphorogo ni thelegirafu swi fambise masocha ni marito hi ku hatlisa.
- Mfuti wa Maxim wu nyike mavuthu ya Yuropa matimba yo dlaya ehenhla ka mavuthu ya Afrika.
- Quinine yi pfune masocha ya Yuropa ku pona etindhawini ta malaria.
- Swikepe swa xilo, timphorogo ni thelegirafu swi endle swi olova ku fuma misava ya le kule.
Speaker notes
Kandziyisa ku hambana ka thekinoloji: mavuthu ya Afrika a ma tala naswona ma ri ni xivindzi, kambe mfuti wa Maxim ni timfuti ta manguva lawa swi nyike xilo lexikulu. Leswi swi pfuna swichudeni ku twisisa leswaku HI YINI ntsongo wa Vayuropa a wu kota ku hlula tindhawu letikulu ngopfu - a hi hikuva vaaki va Afrika a va tsanile kumbe va nga lavi ku lwa.
Matiko ya le Yuropa ma hlangane eBerlin ku pfumelelana milawu yo avanyisa Afrika exikarhi ka vona - naswona a ku rhambiwanga Vaafrika.
Loko matiko ya le Yuropa ma ri karhi ma phikizana ku teka misava ya Afrika, ku phikizana ka wona a ku tshovela ku vanga nyimpi exikarhi ka wona. Murhangeri wa Germany Otto von Bismarck u vitane nhlengeletano eBerlin ku sukela hi Nhlangula (November) 1884 ku ya eka Nyenyankulu (February) 1885. Vayimeri va kwalomu ka matiko 14 ya Yuropa (na United States) va vile kona.
- Xikongomelo a ku ri ku avanyisa Afrika hi ku rhula - eka Vayuropa, ku nga ri eka Vaafrika.
- Ku hava na un'we hosi ya Afrika loyi a rhambiweke enhlengeletanweni.
- Nhlengeletano yi herile hi ku sayiniwa ka General Act hi ti-26 ta Nyenyankulu (February) 1885.
Speaker notes
Lexi i xiendlakalo xa nkoka xa dyondzo. Veka tinhla timbirhi hi matimba: (1) nhlengeletano a yi ri hi ta ku papalata nyimpi EXIKARHI ka matiko ya Yuropa, ku nga ri hi ta vanhu va Afrika; (2) ku honisiwa hinkwako ka Vaafrika swi vula leswaku swiboho hi misava ya vona swi endliwe handle ka vona. Hi yona mhaka leyi vativi va matimu va vonaka Nhlengeletano ya Berlin tanihi xikombiso xa Ku Phanga hinkwako.
Nhlengeletano ya Berlin yi vekile hilaha tiko ra Yuropa a ri nga tekelaka xiphemu xa Afrika.
General Act yi vekile swiletelo swa ku teka tiko. Mhaka ya nkoka ngopfu a ku ri 'ku fuma hi ntiyiso' (effective occupation): ku teka misava, tiko ra Yuropa a ri fanele ri kombisa leswaku hakunene ri yi fuma, hi tindhuna, masocha kumbe mintwanano. Leswi swi susumete ku hatlisela ku teka misava yo tala hilaha swi kotekaka.
- Tiko leri tekaka ntlhaveni a ri fanele ri tivisa laman'wana hi ku teka ka rona.
- Xitshunxu xa Nambu wa Congo xi vuriwe ndhawu yo xavisa hi ntshunxeko yi pfulekeleke vaxavisi hinkwavo va Yuropa.
- Mindzilekano ya tala ku dorhiwa hi mipfhuka yo lulama emepeni, yi nga hlayisi vaaki va Afrika lava a va ri kona emisaveni.
Speaker notes
Hlamusela 'ku fuma hi ntiyiso' hi marito yo olova: a wu tshama ni misava ntsena loko u kota ku kombisa leswaku wa yi fuma, kutani matiko ma hatlisele ku byala tumbayelo ni ku sayina mintwanano ni (kumbe ku sindzisa mintwanano eka) varhangeri va Afrika. Kombisa vuvava bya vanhu bya mindzilekano yo lulama: muti wun'we a wu avanyisiwa exikarhi ka makoloni mambirhi, naswona mintlawa yo phikizana a yi hlanganisiwa hi ku sindzisiwa - xiphiqo lexi nga ha khumbaka mindzilekano ya Afrika namuntlha.
Hi 1914 kwalomu ka Afrika hinkwayo a yi fumiwa hi matiko ya Yuropa mangani.
Hi malembe ya nga ri mangani mepe wa Afrika wu tsariwe hi vuntshwa. Britain na France va tekile swiphemu leswikulu, kasi Germany, Belgium, Portugal, Italy na Spain va tekile matiko man'wana. I Ethiopia na Liberia ntsena leti hlayiseke ntshunxeko wa tona.
- Britain a yi lorha ntlawa wa makoloni 'ku suka eCairo ku ya eCape Town'.
- France a yi fuma xiphemu-xikulu xa n'walavupeladyambu ni n'walan'walungwini wa Afrika.
- Hosi Leopold II wa Belgium u tekile Congo tanihi ndzhaka ya yena hi yexe.
Speaker notes
Tirhisa mepe wa xiviri wa matimu kun'we ni lowu wo olova loko u wu ri na wona. Nhla-mhaka i ku hatlisa ni vukulu: kontinente hinkwayo yi avanyisiwe hi kwalomu ka xitukulwana xin'we. Xiya leswaku ntshunxeko wa Ethiopia wu hlanganisiwa ni Nyimpi ya Adwa (slayidi leyi taka), naswona Liberia a yi simekiwe hi vanhu lava ntshunxiweke va le United States.
Congo yi kombisa hilaha ku fuma ka vukoloni a ku nga va ni tihanyi ha kona loko mbuyelo wu rhanga emahlweni ka vanhu.
Hosi Leopold II wa Belgium u fumile Congo tanihi ndzhaka ya yena ku sukela hi 1885. Ku phaka ntlangu (rabha) ni matino leswaku a kuma mbuyelo lowukulu, tindhuna ta yena ti sindzise vanhu va le Congo ku tirha ehansi ka mfumo wa madzolonga ni ku ba lokukulu. Ku tshembiwa leswaku timiliyoni ta vanhu ti fe hi madzolonga, ndlala ni mavabyi.
- Miti yi sindzisiwe ku hlengeleta ntlangu kumbe yi languta ku biwa lokukulu.
- Mahungu ya tihanyi lawa ma tise ku huwelela loku vava eYuropa.
- Hi 1908 mfumo wa Belgium wu teke vulawuri ku suka eka Leopold.
Speaker notes
Khoma slayidi leyi hi vukheta ni hi ntiyiso - i xin'wana xa swikombiso swo tika ngopfu swa madzolonga ya vukoloni. Hlayisa ririmi ri fanela vukhale bya swichudeni: hlamusela ntirho wa xibindzi ni vuvava bya wona byo chavisa handle ka ku hlamusela hi vuenti. Dyondzo hi leswaku ku navela mbuyelo ehansi ka mfumo wa vukoloni ku vange ku xaniseka lokukulu, naswona vanhu va le Yuropa ni le Afrika va tlhele va vulavula ku lwisana na kona. Tinhlayo ta lava feke eCongo ti kanetana exikarhi ka vativi va matimu.
- 1880s Matiko ya Yuropa ma phikizana ku teka misava ya Afrika
- 1884 Nhlengeletano ya Berlin yi pfuriwa (Nhlangula/November)
- 1885 General Act yi sayiniwa; Congo yi va ya Leopold
- 1896 Ethiopia yi hlula Italy eNyimpini ya Adwa
- 1904 Ku kaneta ka Herero na Nama le South West Africa
- 1905 Ku pfukela ka Maji Maji le German East Africa
- 1908 Mfumo wa Belgium wu teka Congo eka Leopold
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi ku tiyisisa landzelelano ku nga si suka eka 'ku avanyisa' ku ya eka 'ku kaneta'. Vutisa swichudeni ku xiya leswaku ku kaneta (Adwa, Herero na Nama, Maji Maji) ku tile hi ku hatlisa endzhaku ka ku hlula - Vaafrika a va amukelanga ntsena mfumo wa vukoloni. Tislayidi leti landzelaka ti languta ku kaneta koloko.
Ehenhla ka kontinente hinkwayo, vaaki va Afrika va kanete ku tekiwa hi vukoloni hi tindlela to hambana-hambana.
Mfumo wa vukoloni a wu amukeriwanga hi ku miyela. Varhangeri van'wana va Afrika va lwile tinyimpi to kaneta, van'wana va tirhise vurhangeri ni mintwanano (diplomasi) ku sirhelela vanhu va vona, naswona vanhu vo tala vo tolovela va kanete hi ku suka entirhweni, ku ala ku hakela xibalo ni ku hlayisa ndhavuko wa vona wu hanya.
- Ku kaneta hi matlhari: tihosi ni vaaki va teke matlhari ku lwisana ni mavuthu lama hlaselaka.
- Ku kaneta hi vurhangeri: varhangeri van'wana va bulisane ku hlweleta kumbe ku pima mfumo wa Yuropa.
- Ku kaneta ka siku ni siku: vanhu va kanete hi ku halala, ku ala ku pfuna ni hi ndhavuko.
Speaker notes
Anamisa xifaniso xa swichudeni xa ku kaneta ku tlula tinyimpi ta ku tiviwa. Ku kaneta a ku katsa ku nga ri nyimpi ntsena kambe na vurhangeri, ku ala ku hakela xibalo, ku rhurha ni ku hanya ka ndhavuko. Kandziyisa leswaku ku kaneta a ku hangalarile hambileswi mikhuva-yo-tala ya matlhari yi hluriweke hi matimba lamakulu ya Yuropa - tislayidi timbirhi leti landzelaka ti nyika swikombiso swo kongoma.
Ethiopia yi hlule vuthu ra Italy leri hlaselaka naswona yi hlayise ntshunxeko wa yona.
Hi 1896, Italy yi ringete ku hlula Ethiopia. Hosinkulu Menelik II u hlanganise mavuthu ya Ethiopia naswona, eNyimpini ya Adwa hi ti-1 ta Nyenyenyani (March) 1896, u hlule vuthu ra Italy hi ndlela leyi twalaka. Ethiopia yi tshame yi ri rin'wana ra matiko ya Afrika ntsena lama hlayiseke ntshunxeko wa wona hi nkarhi wa Ku Phanga.
- Menelik II u akile vuthu lerikulu, ri nga ni matlhari lamanene naswona ri hlanganile.
- Ku hlula loku ku sindzise Italy ku amukela ntshunxeko wa Ethiopia.
- Adwa yi ve xikombiso xo tinyungubyisa xa ku kaneta ka Vaafrika ehenhla ka kontinente hinkwayo.
Speaker notes
Adwa i ya nkoka ku ringanisela: yi kombisa leswaku Vaafrika a va kota naswona va hlule mavuthu ya Yuropa. Hlamusela hikwalaho ka yini yi humeleleke - vun'we ehansi ka Menelik II, matlhari ya manguva, ni ku tiva misava. Yi susumete mikhuva yo lwisana ni vukoloni ku ya ehenhla ka Ethiopia. Yi tirhise ku kaneta miehleketo ya leswaku ku hlula ka Yuropa a ku ta va ku endleka hakunene.
Ku pfukela kambirhi lokukulu ku lwisana ni mfumo wa Germany ku kombisa xivindzi xa ku kaneta ni vuvava byo chavisa.
Le German East Africa (namuntlha Tanzania), ku pfukela ka Maji Maji (1905-1907) ku hlanganise vaaki vo tala ku lwisana ni ku byala koroni hi ku sindzisiwa ni mfumo wo nonon'hwa. Le German South West Africa (namuntlha Namibia), vanhu va Herero na Nama va pfukele hi 1904. Mavuthu ya Germany ma hlule havambirhi, naswona ndlela leyi ma khomeke Herero na Nama ha yona namuntlha yi voniwa tanihi yin'wana ya magenocide (ku dlaya ka rixaka) yo sungula ya lembe-xidzana ra vu-20.
- Maji Maji yi hlanganise mintlawa yo hambana ku lwisana ni nala wo fana.
- Herero na Nama va hlongoriwe ku ya emananga naswona va dlayiwa hi vunyingi.
- Swiendlakalo leswi swi kombisa matimba ya ku kaneta ni tihanyi ta mfumo wa vukoloni.
Speaker notes
Khoma slayidi leyi hi vukheta - yi vulavula hi ku dlaya ka vunyingi. Eka xiyimo xa Grade 8, boxa genocide hi ntiyiso kambe u papalata vuenti byo chavisa. Kandziyisa mianakanyo yimbirhi: xivindzi ni vun'we bya ku kaneta (ngopfu-ngopfu Maji Maji leyi hlanganiseke mintlawa yo tala), ni vuyelo byo chavisa lebyi matiko ya vukoloni a ma tiyimiserile ku byi endla. Leyi i mhaka ya nkoka, ya vukheta leyi lavaka ku bulisana ka klasi ku nga ni ku rhula ni xichavo. Tinhlayo ta lava feke ti hambana exikarhi ka tihuvo.
Ku avanyisiwa ka Afrika ku cince kontinente hi tindlela leti ha twiwaka namuntlha.
Hi 1914 kwalomu ka Afrika hinkwayo a yi ri ehansi ka vulawuri bya Yuropa. Vanhu va Afrika va lahlekeriwe hi ntshunxeko ni misava, naswona tiikhonomi ta vukoloni ti akiwe ku tirhela Yuropa. Mindzilekano leyi dorhiweke eBerlin yi tsemakanye vaaki naswona yi ve mindzilekano ya matiko yo tala ya Afrika ya manguva lawa.
- Vaafrika va lahlekeriwe hi ntshunxeko wa tipolitiki ni vulawuri bya switirhisiwa swa vona.
- Mindzilekano ya vukoloni yi nga hlayisanga vaaki va Afrika naswona ya ha vanga ku lwa namuntlha.
- Ku lwisana ni mfumo wa vukoloni ku ta kula ku va mikhuva ya ntshunxeko ya lembe-xidzana ra vu-20.
Speaker notes
Hlanganisa nkarhi lowu hundzeke ni wa sweswi: mindzilekano yo tala ya Afrika ya sweswi, ni mimpfumpfu yin'wana ya yona, yi kongoma ku ya eka mipfhuka leyi dorhiweke hi Vayuropa lava a va nga si va tshama va kandziyisa nenge etindhawini teto. Gimeta hi ku ya emahlweni ni ku cinca - ku kaneta ka va-1890 ni va-1900 ku vekile masungulo ya mikhuva ya ntshunxeko leyi swichudeni va nga ta yi dyondza endzhakunyana. Eka xiyimo xa Afrika-Dzonga, hlanganisa ni hilaha vulawuri bya vukoloni ni bya vazivi-tiko byi vumbeke ndlela yo ya eka Union ni apartheid.
Ku Phanga Afrika a ku ri ku hlula ka Yuropa loku hatlisaka ka Afrika - loku kanetiweke hi xivindzi, ku ni vuyelo lebyi nga ha ri ni nkoka.
Hi kwalomu ka xitukulwana xin'we, matiko ya Yuropa ma avanyise ni ku hlula kwalomu ka Afrika hinkwayo, ma pfumelelana milawu exikarhi ka wona eNhlengeletanweni ya Berlin ya 1884-1885 kasi ma honisa Vaafrika hinkwavo. Vaafrika va kanete hi nyimpi, vurhangeri ni ku kaneta ka siku ni siku - va hlula eAdwa naswona va pfukela eMaji Maji ni ku lwisana ni mfumo wa Germany - kambe vo tala va hluriwe hi matimba lamakulu ya matlhari, swi siya vuyelo byo enta ni byo tshama.
Q. Hlamusela swivangelo swimbirhi hikwalaho ka yini matiko ya Yuropa a ma lava ku fuma Afrika hi ku hela ka lembe-xidzana ra vu-19. (4 marks)
Q. Hikwalaho ka yini Nhlengeletano ya Berlin ya 1884-1885 yi voniwa tanihi nkarhi wa nkoka wo hundzuka? Kombela u vulavula hi lava a va ri kona ni lava a va siyiwile ehandle. (6 marks)
Q. Hlamusela xikombiso xin'we xa ku kaneta ka Vaafrika ku lwisana ni mfumo wa vukoloni naswona u hlamusela leswi xi hi kombisaka swona. (4 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsariwa kumbe bulo ra klasi; kwavelo ka tinhlayo ku landzelela maendlelo ya CAPS ya ku tsala loku sekeriweke eka xihlovo ni ku tsala ka ku andzisa. Tsundzuxa swichudeni hi ku ringaniselana ka mhaka leyi: ku hlula ka Yuropa a ku hatlisa naswona ku ri ni tihanyi hakanwana, kambe Vaafrika a va ri vaendli lava tikhomeke lava kaneteke hi tindlela to tala. Leswi swi lulamisela mayunithi ya endzhaku hi ntshunxeko wa Afrika wa lembe-xidzana ra vu-20 ni hi ndlela ya Afrika-Dzonga ya ku hundza eka Union ni apartheid.
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Scramble for Africa: late 19th century
- Resource type
- Presentation